لە ناوچە شاخاوییەکانی عەفرین لە باکووری سووریا، کە مێژووی بوونی ئێزیدییەکان تێیدا بۆ زیاتر لە ٥,٠٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە، جارێکی دیکە هاووڵاتییە ئێزیدییەکان دەست بە ئەنجامدانی سرووتە ئایینییەکانیان دەکەنەوە. سوعاد هیسۆی تەمەن ٥٢ ساڵ، یەکێکە لەو کەسانەی کە سەردانی پاشماوەی مەزارگەیەکی وێرانکراوی گوندەکەی دەکات لە "قەستەل جندۆ". وەک بەشێک لە نەریتەکانیان، ڕوو لە خۆر نزاکانی دەکات. لە باوەڕی ئێزیدییەکاندا، خۆر ناپەرسترێت، بەڵکو وەک قیبلە و ئاراستەی نزا سەیر دەکرێت و هێمایە بۆ هێز، ڕووناکی و چاوی خودا. ئێزیدییەکان باوەڕیان بە خودا هەیە و ڕێز لە حەوت فریشتە دەگرن کە گرنگترینیان "تاوسی مەلەک"ە.
ئاوێنە: پێش ساڵی ٢٠١١، ناوچەی عەفرین گەورەترین پێکهاتەی ئێزیدی لە سووریادا لەخۆگرتبوو کە ژمارەیان دەگەیشتە نزیکەی ٦٠,٠٠٠ کەس. دوای هێرشەکانی تورکیا و گرووپە چەکدارە هاوپەیمانەکانی لە ساڵی ٢٠١٨، بەشێکی زۆری ئێزیدییەکان بەرەو باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا هەڵهاتن. بەڵام دوای ڕێککەوتنی یەکگرتنی مانگی کانوونی دووەم، کە تیایدا بەڕێوەبەرایەتییە کوردییەکە خرایە سەر دەوڵەتی سووریا، سەدان کەس گەڕاونەتەوە بۆ عەفرین. هیسۆ کە پێشتر گوتەبێژی یەکێتیی ژنانی ئێزیدی بووە لە قامیشلۆ، لە ١٠ی حوزەیران لەگەڵ کاروانێکی ١,٧٠٠ کەسیدا گەڕایەوە بۆ گوندەکەی و جەخت لەسەر ئامانجی خۆی دەکاتەوە بۆ پاراستنی ئایین و نەریتەکانی.
وێرانکردنی مەزارگە و گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکان
بەپێی ڕاپۆرتێکی سەنتەری ویلسۆن، زیاتر لە نیوەی مەزارگە ئێزیدییەکانی عەفرین دوای کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە تورکیاوە تاڵان کراون یان وێران کراون. هیسۆ ئاماژە بەوە دەکات کە مەزارگەی گوندەکەی پێشتر خانووێکی بچووکی بەردینی سپی بووە لەگەڵ داربەڕوویەکی گەورە، بەڵام ئێستا بەتەواوی خاپوور کراوە و کێلەکانی گۆڕستانەکەش شکێنراون. مەزارگەیەکی دیکەی تایبەت بە ژنان بەناوی "پارسێ" کە دەکەوێتە سەر لوتکەی شاخێک، ئێستا بووەتە بنکەیەکی سەربازیی تورکیا و سەردانیکردنی مەحاڵە.
لەگەڵ ئەمانەشدا، گۆڕانکاریی ژینگەیی و دیمۆگرافی لە ناوچەکەدا بەدی دەکرێت. دروستکردنی زبڵدانی نوێ لە نزیک گوندەکان کە دووکەڵی ژەهراوی بڵاودەکاتەوە، هەروەها دروستکردنی مزگەوتێکی نوێ لە گوندێکی ئێزیدینشین کە دەگوترێت لەلایەن گرووپە ئیسلامییەکانەوە بنیات نراوە، وەک بەشێک لە هەوڵەکانی گۆڕینی ناسنامەی ناوچەکە دەبینرێن.
لە گوندی باسووفان، کە گوندێکی دێرینی تایبەت بە ئێزیدییەکانە، مەزارگەیەک کە شێوەی لە پەرستگای لالشی پیرۆز دەچوو، لە ساڵی ٢٠٢٠دا بە شۆفڵ ڕووخێنرا. سولەیمان جەعفەری تەمەن ٦٢ ساڵ، کە لە باسووفان دەژی و خانوەکەی بەتەواوی تاڵان کراوە، باس لەو جیاکارییە دەکات کە لەلایەن چەکدارەکانەوە بەرانبەریان دەکرێت بە بیانووی جیاوازیی ئایینی.
مێژوو، چەوساندنەوە و ململانێکان
سولەیمان جەعفەر، کە سەر بە چینی "شێخ"ە لە ئایینی ئێزیدیدا، ئەرکی گواستنەوەی مێژوو و نەریتەکانی لەئەستۆیە. ئەو ئاماژە بە مێژووی دروستبوونی چینەکانی ئێزیدی دەکات لەلایەن شێخ عودەی کوڕی موسافیرەوە بۆ پاراستنی ئایینەکە. تا ساڵانی حەفتاکان، نەریتەکانی ئەم ئایینە تەنها بە زارەکی دەگواسترانەوە، بەڵام جەعفەر ئێستا دەستنووسێکی ٦٠٠ لاپەڕەیی ئامادە کردووە بۆ پاراستنی زانیارییەکان.
بەهۆی نەبوونی تێکستی نووسراوەوە بۆ ماوەیەکی درێژ، ئێزیدییەکان ڕووبەڕووی تێگەیشتنی هەڵە و تۆمەتی "شەیتان پەرستی" بوونەتەوە. جەعفەر ڕوونی دەکاتەوە کە لە باوەڕی ئەواندا، "تاوسی مەلەک" ئەو فریشتەیە بووە کە ڕەتی کردووەتەوە کڕنۆش بۆ کەسی تر ببات جگە لە خودا، ئەمەش وەک دڵسۆزییەکی تەواو بۆ خودا سەیر دەکرێت و ڕۆڵەکەی هاوشێوەی جوبرەئیلە لە ئایینەکانی دیکەدا. بەڵام ئەم باوەڕە بووەتە هۆی ئەوەی ڕووبەڕووی ٧٤ هەڵمەتی جینۆساید ببنەوە، کە دواترینیان لەلایەن ڕێکخراوی داعشەوە بوو لە ساڵی ٢٠١٤. لە ڕابردووشدا، لە سەردەمی عوسمانییەکاندا فەتوای توند دژیان دەرکراوە.
دۆخی ئێزیدییەکان لەڕووی ئازادیی ئایینییەوە بە قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە:
سەردەمی پێشووی حوکمڕانیی سووریا: ڕێگری لە ئاهەنگە ئایینییەکان دەگرا و ناچار دەکران وانەی ئایینی ئیسلام بخوێنن.
سەردەمی بەڕێوەبەرایەتیی کوردی: ڕێگەیان پێدرا قوتابخانەی تایبەت و سەنتەری کولتووری بکەنەوە.
دۆخی ئێستا: جەعفەر پێی وایە لە ژێر دەسەڵاتی نوێی ئەحمەد ئەلشەرع، تا ئێستا پێشێلکارییان بەرانبەر نەکراوە و ئازادییەکی زیاتر هەیە، بەڵام بەهۆی پاشخانی کۆنەپارێزی حکومەتەکەوە، بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ دۆخەکەدا دەکەن.
زیندووکردنەوەی سرووتەکان و ئومێد بۆ داهاتوو
سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان، ئێزیدییەکان بەردەوامن لە پەیڕەوکردنی نەریتەکانیان. زەهرەدین شامۆی تەمەن ٥٣ ساڵ، کە جووتیارێکە لە گوندی بورج عەبدوڵڵا، لەناو وێرانەی ماڵە کۆنەکەیدا مەزارگەیەکی بچووکی دروست کردووەتەوە و هەموو چوارشەممە و هەینییەک مۆم و زەیتی تێدا دادەنێت، کە دوو ڕۆژی گرنگن لە باوەڕەکەیاندا. هەروەها ئامادەکاری بۆ جەژنی سەری ساڵی ئێزیدی (چوارشەممەی سوور) دەکرێت کە دەکەوێتە مانگی نیسانەوە.
بەکارهێنانی هێما پیرۆزەکانی وەک "بەردی سڤا" (بەردێکی بچووک لە شاری لالشی پیرۆزەوە) بۆ پاراستن و چارەسەرکردن هێشتا بەشێکی زیندووی کولتوورەکەیانە. لە گوندی فەقیرە، خێزانەکان ئەم بەردانە لەناو ئۆتۆمبێلەکانیان یان بە جلوبەرگی منداڵەکانیانەوە هەڵدەواسن بۆ پاراستن.
لە کۆتاییدا، کچێکی گەنج بەناوی خەدیجە شەکرۆ نەریتی هەڵدانی بەرد بۆ ناو بیری ئاو و نزا کردن ئەنجام دەدات. لە هەمان کاتدا، سوعاد هیسۆ بە بینینی باخچە و دارستانە وێرانکراوەکان، یادەوەرییەکانی ئاهەنگگێڕان و هەڵپەڕکێی جەژنەکانی پێشوو دەهێنێتەوە یاد و دەڵێت: "بە پشتیوانی خودا عەفرین و مەزارگەکانمان دووبارە بونیاد دەنێینەوە."