لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی ئیسرائیل کە بڕیارە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ئەمساڵ بەڕێوەبچێت، قودس و مزگەوتی ئەقسا جارێکی دیکە گەڕاونەتەوە پێشەوەی گۆڕەپانی سیاسی. ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ پەرەسەندنی هەڵکوتانە سەر مزگەوتەکە لەلایەن نیشتەجێکراوەکانەوە و بانگەوازی ڕەوتە ئایینییەکان بۆ گۆڕینی دۆخی کارپێکراو (Status Quo)، کە تێیدا پارتە سیاسییەکان ئەم دۆسیەیە وەک کارتێک بۆ ڕاکێشانی دەنگدەران و سەپاندنی مەرجەکانیان لە دانوستانەکانی پێکهێنانی حکومەتدا بەکاردەهێنن.
کۆدەنگیی زایۆنی و بەرزبوونەوەی ئامانجەکان
توێژەران جەخت لەوە دەکەنەوە کە "بەجووکردنی قودس" خاڵی کۆکەرەوەی سەرجەم ڕەوتە زایۆنییەکانە، بەڵام شێواز و ئاستی ئامانجەکانیان جیاوازە. ئەحمەد حیلە، توێژەر لە کاروباری ململانێی عەرەبی-ئیسرائیلی، ئاماژە بەوە دەکات کە پارتی لیکود بە سەرۆکایەتیی بنیامین نەتەنیاهۆ گوتاری سەروەریی بەسەر هەردوو بەشی قودسدا وەبەردەهێنێت لەگەڵ ڕەچاوکردنی کاردانەوە ئەمنی و دیپلۆماسییەکان، لەکاتێکدا پارتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان فشار دەکەن بۆ خێراکردنی بەجووکردنی شارەکە و مزگەوتی ئەقسا.
لەلای خۆیەوە زیاد ئیبحێس، توێژەر لە کاروباری قودس، ڕوونی دەکاتەوە کە ئەگەرچی پێشتر نوخبەی عەلمانی (پارتی کار) سەرنجی لەسەر داگیرکردنی شارەکە و بەدەستهێنانی شەرعییەتی نێودەوڵەتی بوو، بەڵام لە قۆناغی ئێستادا ڕەوتی "زایۆنیزمی ئایینی" بووەتە هێزی سەرکردە و ئاستی داواکارییەکانی بەرزکردووەتەوە بۆ سەپاندنی ناسنامەی جوو لەناو خودی مزگەوتی ئەقسا، تەنگپێهەڵچنینی مەسیحییەکان و خێراکردنی پرۆسەی ڕووخاندنی خانوو و دەرکردنی فەلەستینییەکان.
پێشبڕکێی جەمسەرەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو
دۆسیەی ئەقسا لە سەرووی کارنامەی هەردوو جەمسەری ڕاستڕەوی توندڕەو، ئیتمار بن غەفیر (سەرۆکی پارتی هێزی جوو) و بێزالیل سمۆتریچ (سەرۆکی پارتی زایۆنیزمی ئایینی) دێت، سەرەڕای جیاوازیی شێوازەکانیان:
ئیتمار بن غەفیر: پشت بە شێوازێکی پۆپۆلیستی و نمایشکاری دەبەستێت کە زیاتر لەگەڵ کەشی گشتیی دەنگدەرانی ئێستای ئیسرائیلدا دەگونجێت. کارنامەکەی لەسەر سێ تەوەر بنیات ناوە: بەجووکردنی ئەقسا و قودس، ئازاردانی دیلە فەلەستینییەکان، و پڕچەککردنی نیشتەجێکراوەکان. هەروەها بەردەوام خۆی هەڵدەکوتێتە سەر مزگەوتی ئەقسا وەک بەشێک لە پڕۆژەی ئامادەکاری بۆ بنیاتنانی "پەرستگای بانگەشەبۆکراو".
بێزالیل سمۆتریچ: شێوازێکی دامەزراوەیی پەیڕەو دەکات بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی ئیسرائیل لە کەرتی ڕۆژئاوا و ناو دامەزراوەکانی دەوڵەت. ئەگەرچی بەهۆی پابەندبوون بە فەتوای خاخامەتی فەرمییەوە خۆی لە چوونەناو مزگەوتی ئەقسا دەپارێزێت، بەڵام لەم هەڵبژاردنەدا هاوپەیمانێتی لەگەڵ مۆشێ فیگلین (سەرۆکی پارتی ناسنامە) بەستووە کە بەجووکردنی ئەقسا تەوەرەی سەرەکیی وتارەکەیەتی.
بە گوتەی ئیبحێس، جیاوازیی شێوازی ئەم دوو سەرکردەیە هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە هەردووکیان کۆکن لەسەر کۆتاییهێنان بە کارگێڕیی ئیسلامیی مزگەوتەکە و سەپاندنی کۆنترۆڵی تەواوەتیی ئیسرائیل بەسەریدا.
ئۆپۆزیسیۆن و حەریدییەکان.. جیاوازی لە ئەولەویەتدا
لە بەرەی ئۆپۆزیسیۆن و ناوەڕاستدا، پارتەکانی وەک "داهاتوویەک هەیە" بە سەرۆکایەتیی یائیر لاپید، لەگەڵ لیکود هاوڕان لەسەر سەروەریی ئیسرائیل بەسەر قودسدا. جیاوازیی ئەوان لەگەڵ ڕاستڕەوی توندڕەو لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی دۆسیەکە و ترسە لە تێکچوونی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان و تەقینەوەی دۆخی ئەمنی، نەک سازشکردن لەسەر شارەکە.
سەبارەت بە پارتە ئایینییە نەریتییەکان (حەریدیم) وەک "شاس" و "یەهدوت هەتۆرا"، ئەوان لە دانوستانەکانی پێکهێنانی حکومەتدا ئەولەویەت دەدەن بە دابینکردنی بودجەی دامەزراوە ئایینییەکانیان و بەخشینی قوتابیانیان لە خزمەتی سەربازی. لە ڕووی عەقیدەییشەوە، ناکۆکییان لەگەڵ ڕاستڕەوی توندڕەو هەیە؛ مەرجەعەکانی حەریدیم پێیانوایە "پەرستگا" لەگەڵ هاتنی مەسیحدا لە ئاسمانەوە دادەبەزێت، لەکاتێکدا توندڕەوەکان پێیانوایە ڕووخاندنی ئەقسا و بنیاتنانی پەرستگاکە لەلایەن مرۆڤەوە، هاتنی مەسیح خێراتر دەکات.
بەکارهێنانی بانگەشەیی و سنوورداریی پێگەی عەرەبی
پەرەسەندنی مەیدانی دژی ئەقسا تەنیا لە پارتە ئایینییەکاندا کورت نەبووەتەوە؛ عەبدوڵڵا مەعروف، توێژەر لە کاروباری قودس، ئاماژە بە هەڵکوتانە سەر ئەقسا دەکات لەلایەن چالاکوانی توندڕەو "سمادار هیلا شمۆئیلی" لە ١٠ی ئابی ڕابردوودا، کە لەناو گۆڕەپانی مزگەوتەکەوە بانگەشەی خۆی بۆ هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی پارتی لیکود ڕاگەیاند. چاودێران پێشبینی دەکەن ئەم هەڵکوتان و توندکردنەوەی ڕێکارانە دژی فەلەستینییەکانی قودس بەردەوام بێت، بەو پێیەی پارتە ئیسرائیلییەکان دڵنیان لەوەی کاردانەوەی فەرمیی عەرەبی و ئیسلامی لە چوارچێوەی بەیاننامەی ئیدانەکردن تێپەڕ ناکات.
لە بەرامبەردا، هەڵوێستی لیستە عەرەبییەکانی بەشدار لە هەڵبژاردن (لیستی یەکگرتوو بە سەرۆکایەتیی مەنسوور عەباس و لیستی هاوبەش) گوزارشت لە ناسنامەی نیشتمانیی فەلەستینی دەکات بۆ پاراستنی قودس، بەڵام بەهۆی هاوسەنگیی هێز لەناو کنێست و سروشتی سیستمی سیاسیی ئیسرائیلەوە، توانایان بۆ ڕێگریکردن لە سیاسەتەکانی بەجووکردن و فراوانخوازی سنووردار دەمێنێتەوە.
سەرچاوە: الجزيرة