زاراوی کۆجیتۆ دەگەڕێتەوە بۆ (ڕینیە دیکارت )ی فەیلەسوفی فەڕەنسی کاتێک لەسەدەی حەڤدەدا گوتی:  "من بیردەکەمەوە کەواتا من هەم " لەم دیدەی دیکارت عەقڵی مرۆڤ لەئەوجی مەزنی و متمانەدایە، عەقڵێکی وشیارو بەئاگاویەقینی ڕەهای هەیە ودەتوانێ بەلۆژیک وزانست جیهان کۆنتڕۆڵ بکات، بەڵام دواتر لەسەردەستی کۆمەڵێک بیرمەندو فەیلەسوف دەرکەوت کە ئەم کوجیتۆیە کۆجیتۆیەکە هەڵگری برینی فکری ومێژویی قوڵەو مرۆڤ سەرداری جیهان نییە، (فرۆید) دەریخست کە وشیاری مرۆڤ هیچ نیە جگەلە توکڵێکی تەنک وڕەفتاری مرۆڤ مەحکومە بەنەست ونائاگاییەوەو هێزی نادیار مرۆڤ ئاراستە دەکەن، مارکس گوتی: وشیاری مرۆڤ ئەنجامی ڕامانی ئازاد نییە،بەڵکوبەرئەنجامی هەلومەرجی مادی و ئابوری وچینایەتییەوعەقڵ ئایدیۆلۆجیایەکە هێزە باڵادەستەکان ئاراستەی دەکەن و بەکاری دەهێنن.(نیتشە) یەکێکی ترە لەو فەیلسوفانەی کۆجیتۆی دیکارت بریندار دەکات و گوتی: وشیاری مرۆڤ ئیرادەی هێزوبەرژەوەندی دەیجوڵێنێ ،نەک گەڕانێکی ئەبستراکت دەربارەی حەق.

بەدرژایی سەدەی بیستەم،مرۆڤایەتی لەترس و دڵەڕاوکێی بەردەوام دا دەژیا لەوەی لەهەرساتەوەختێکدا بێت بکەوێتە بەردەم هەڕەشەی سڕینەوە، ترس لەوەی سەرۆکێکی شکست خواردوو لەجەنگ بڕیاربدات چەکی ئەتۆم بەکار بێنێت، بەڵام ئەمڕۆ جیهان لەبەردەم مەترسییەکی تردایە، ئەویش جەنگی ئەلگۆریتمە (خوارزمیات)،ئەمڕۆ لەبەردەم مەترسییەکداین سەرلەنوێ وشیاری و سەروەری پێناسە دەکاتەوە.

جەنگی شل و نەمانی سەنتڕالیزم

سیگمۆند باومان فەیلەسوف و کۆمەڵناسی پۆڵەندی لە ( نوێگەری شل ) جیاکارییەک دەکات لەنێوان نوێگەری ڕەق و نوێگەری شلدا، لەنوێگەری ڕەقدا دەزگاو دامەزراوەو چینە کۆمەڵایەتییەکان و یەکەی خێزان بۆ ماوەیەکی دورو درێژ دەمێننەوەوتاڕدەیەکی زۆر جێگیرن، بەڵام نوێگەری شل هەموو شتەکان کاتین و هیچ شتێکی جێگیر بونی نییەو نادڵنیایی باڵادەستە. بەکورتی نوێگەری شل لای ئەم فەیلەسوفە تەنیا وەسفی قۆناغێکی مێژوویی نییە،بەڵکو دیاریکردنی حاڵەتی وجودی مرۆڤی هاوچەرخە،جیهانێک پڕلە هەل،بەڵام پڕیشە لەدڵەڕوکێی وناڕونی، گۆڕانی دۆخی ڕەقی بۆ شلی جەنگیشی گرتۆتەوە، لەجەنگی تەقلیدیدا مرۆڤەکان و شەڕکەرەکان ڕۆشن ودیاربون، بەڵام لەجەنگی سلیکۆن و ئەلگۆریتمدا ،دوژمن بێ ڕوخسارەو سیستەمی داتاکان  جەنگ بەڕێوە دەبەن، نەک سەربازو سوپا لەم جەنگەدا کوجیتۆی مرۆیی (ئەقڵی بیرکەرەوە) بەرکەناردەکرێ و بریندار دەبێ، لێرەشەوە پێشبینی (جان بۆدریار) بەرجەستە دەبێت کەبریتییە جیابونەوەی (دال) لە(مدلول)،چونکە جەنگ چیدی پێکدادانی سەربازەکان نییە لەبەرەکانی جەنگ، بەڵکو جەنگ ململانێیە لەنێوان ئەلگۆریتمەکان ودروستکردنی واقعێکی زێدە واقعە ( هایپەرڕیاڵەتی) وپێش واقعی حەقیقی دەکەوێتەوە.

فەزای هەست و (ڤیدیۆسفیر)

جەنگی ئەلگۆریتمەکان هەمووکات پێویستی بە درۆنی زیرەک نییە، سەرەتا لەهزرو مێشکی گەلانەوە دەست پێدەکات، ئێستا لەسەردەمێکداین کە (ڕیجیس دۆبریە)ی بیرمەند ناوی ناوە(ڤیدیۆسفیر)،سەردەمی شاشەو وشیاری ئۆپتیک، لەم جۆرەدا ئامانج وێرانکردنی ژێرخانی ڕکابەرو دوژمن نییە، بەڵکو داخڵ بونە بە ستراکتوری هەستەکی لەڕێی ئاراستەکردنی ڕای گشتی و شێواندنی فەزای حەقیقەت،ئامانجی ئەمەش بنکۆڵکردنی دەسەڵاتەکانە لەناوەوە، لێرەوە ئامرازەکانی بەرهەم هێنان داینەمۆی مێژو نین، بەڵکو لەڕێی ئامرازەکان و داخڵ بوون بۆناو هەست وشعورەوە مێژوو ئاراستە دەکرێ. ئەم چەکە ئالگۆریتمە دەتوانێ کۆمەڵگاکان لەناوەوە بڕوخێنێ بێ ئەوەی هیچ جۆرە چەکێک بەکار بهێنرێ،لەیەک کاتدا هەم دەسەڵاتێکی نەرم وهەم دەسەڵاتێکی ترسناکیشە، لێرەوە هاوڵاتی وەک بەکاربەرو بەرخۆرێکی دیجیتاڵی هۆش وبیری داگیردەکرێ .

ئامێری بێ لایەن و پێشبڕکێی سارد

ترسی وجودی نوێ لێرەدا بریتی نییە لەئایدیۆلۆجیایەکی لەپێشینەو بڕیار لەسەر چارەنوسی مرۆڤ بدات و بیەوێ لەهەرچرکەیەکدا چەکی ئەتۆم بەکاربێنێ، بەڵکوبریتییە لەپێشبڕکێی ساردی ئامێر، ئامێر لێرەدا هەڵگری ئایدیۆلۆجیا نییەو هەڵگری ئەلگۆریتمێکە دەتوانێ بەچەند هەنگاوێکی دیجیتاڵی دوژمن و ڕکابەر ئیفلیج بکات. ئێمە لێرەدا لەبەردەم وەرگۆڕانێکی ڕیشەیین لەپەیوەندییە نێو دەوڵەتییەکاندا بەشێوەیەک گەروە تەقلیدیەکانی گواستنەوەی نەوت لەپاشەکشەدا دەبن لەبەرامبەرگەروی سلیکۆن و ئەو دورگانەی تەنکۆڵەی ئەلیکترۆنی بەرهەم دێنن، وەکو تایوان،ئەمەش مانای دروست بونی جوگرافیای ئەڵتەرناتیڤە.هاوکات، چیدیکە سەروەی لەدەستی حکومەتکاندا نابێت، بەڵکو تایبەت و پریڤاتیزە دەکرێ بەدەستی کۆمپانیا زەبەللاحەکانی تەکنەلۆژیا کیشوەربڕەکانەوە

لەچاوەڕوانی ئەنثرۆپۆلۆجیایەکی نوێدا

لەکتێبەکەیدا بەناونیشانی" مێژوی سبەی"  (یۆڤال نوح هەراری) بیرمەندو مێژونوس،ئاماژە بەجۆرە مەترسیەک دەکات، ئەویش گۆڕینی مرۆڤە لەدروستکردنی مێژوەوەبۆ ئەلگۆریتمێکی بایۆلۆژی کەئاراستەکەی لەدەست خۆی دەردەچێ وئەمەش لەچەکی ئەتۆم مەترسیدارترە. ئاڵنگاری و مەترسی ڕاستەقینە کەڕوبەروی فکری سیاسی دەبێتەوە ئەوەنیە پێشگیری لەجەنگی ئەلگۆریتمەکان بکرێ،چونکە تازە دەستیێکردووە،بەڵکو بریتییە لە بەمرۆڤبونی بڕیاری سیاسی و ئەخلاقی،بەجۆرێک چارەنوسی گەلان نەچێتە ناو کۆمپیوتەرە زەبەللاحەکانەوە کەدواتر ئەوان نازانن پەشیمانی مانای چییە.