لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، بە تایبەتی دوای کۆتایی هاتنی شەڕی یەکەمی جیهان، کوردستان بە شێوەیەکی سیستەماتیک دابەشکرا و پارچەکانی بە زۆر بە دەوڵەتانی ناوچەییەوە لکێنران. ئەم دابەشبوونە نەک تەنها تێكدانی جغرافیایە، بەڵکو چارەنووسی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی کوردستانی گۆڕی. زلهێزەکانی ئەو سەردەمە ئەم مۆدێلەیان دانا و بەشێوازی جیاواز بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکاریان هێناوە، هێزە ناوچەییەکانیش بە درێژایی سەدەیەک پێداگریان لەسەر کردووە.

بەڵام پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە:

کێشەی بنەڕەتی سیاسی کوردستان چییە و چۆن چارەسەر دەکرێت؟

کێشەی ناوخۆ: نەبوونی ستراتیژییەکی نەتەوەیی هاوبەش

گرفتەکە تەنها دابەشبوونی جغرافیا نییە، بەڵکو نەبوونی ستراتیژییەکی هاوبەش و درێژخایەنە بۆ بەدەستهێنانی ئازادی و گەشەکردن و بوژاندنەوە. هێزە سیاسییەکان زۆرجار لە جێگەی ستراتیژی درێژخایان،  کەوتوونەتە گێژاوی گەمەی سیاسی و تاکتیکی بێ بنج و بناوان و کاردانەوە رووبەڕووی کرداری هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، بەو پێیە بڕیارە گرنگەکان بە پێی فشاری کاتی دەدرێن، نەک بە پێی بینینێکی قووڵی ستراتیژی.

بۆچی ئەو ستراتیژە هاوبەشە نییە؟ وەڵامەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فاکتەری مێژووی کوردستان، بنەمای ئابووری و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی کوردستان بە تەفاعلکردن لەگەڵ فاکتەرە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکاندا. بۆ زانیاری وردتر لەسەر ئەم بابەتە بڕوانە کتێبی ''بۆچی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست شکستیهێنا؟'' بەندی شەشهەم.

لە ڕووی پڕاکتیکییەوە، بابەتەکە دوو ئاستی سەرەکی هەیە:

1. چۆن کوردستان بتوانێت ببێتە بەشێکی بەهێز لە سیستەمی ئابووری جیهانی؟

ئێستا کوردستان، وەک زۆرێک لە ناوچەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، لە پێگەی پاشکۆیەتی و لاوازی دایە.

2. چۆن ئازادی سیاسی و بڕیاردانی سەربەخۆ بۆ خەڵکی کوردستان دابین بکرێت؟

3. چۆن کوردستان بتوانێت ببێتە بەشێکی بەهێزی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و بەشداریکردن لە هەڵساندنەوەی؟

بەو مانایەی خەڵکانی کوردستان بتوانن لە هەموو بوارەکانی (سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی، کلتووری) وڵاتەکەیاندا بڕیار بدەن و رۆڵی کاریگەریان لە ئایندەی ناوچەکەدا هەبێت.

سێ ڕێگای سەرەکی لەبەردەم کوردستاندا

١) سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی

ئەم ڕێگایە بریتییە لە جیابوونەوە و دروستکردنی دەوڵەتێکی یەکگرتوو لە کوردستاندا.

بەڵام ئەم پرۆژەیە پەیوەندییەکی توندی هەیە بە چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ:

• گرنگییە جیۆپۆلیتیکییەکانی کوردستان

• هاوسەنگی هێز لە ناوچەکەدا

• تێگەیشتن و یەکگرتوویی ناوخۆ

• ئاستی گەشەی ئابووری و دامەزراوەکان

لە ناوچەیەکی ئاڵۆزی وەکو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، سەربەخۆیی تەنها دروستکردنی سنوور نییە؛ پێویستی بە بنیاتنانی دەوڵەت، سیستەمی یاسایی، ئابوورییەکی سەربەخۆ و پەیوەندییەکی هاوسەنگ لەگەڵ ناوچەکە و جیهان هەیە. بێ ستراتیژییەکی نەتەوەیی هاوبەش، ئەم ڕێگایە زەحمەتە بەسەر بکەوێت.

٢) ماندنەوە لە سنووری دەوڵەتەکاندا بە سیستەمێکی لامەرکەزی و بەشدارییەکی بەهێز

ئەم مۆدێلە پێداگری دەکات لەسەر:

• بەشدارییەکی چالاک و کاریگەری فرەلایەنانە لە دەستەڵاتی ناوەندی ئەو دەوڵەتانانەدا

• مسۆگەرکردنی مافەکان بە شێوەیەکی دەستووری

• چەسپاندنی سیستەمی فیدرالی یان لامەرکەزی

ئامانجی سەرەکی ئەوەیە کوردستان بتوانێت:

• بەشداری لە بڕیارە ستراتیژیکەکاندا بکات

• سەرچاوە سروشتییەکان بەکاربهێنێت بە پێی بەرژەوەندی هاوبەش

• هاوکاریی ناوچەیی لەسەر ئاو، وزە، ژینگە و ئابووری دروست بکات

ئەگەر ئەم ڕێگایە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە جێبەجێ بکرێت، دەتوانێت هاوسەنگییەک دروست بکات لە نێوان ئازادی و یەکپارچێتی دەوڵەتدا و لە هەمان ساتدا بەستنی پەیوەندی توندوتۆڵ لە گەڵ پارچەکانی تری کوردستاندا.

٣  ''عێراقچێتی'' یان (توورکچێتی، ئێرانچێتی، سوریاچێتی)

ئەم ڕێبازە، کە بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستاندا بەدیدەکرێت و هێزە سیاسییەکانی چەندین دەیەیە پەیڕەوی دەکەن، نە سەربەخۆییە و نە بەشداریکردنە لە رێگەی پەیڕەوکردنی ستراتیژیکی چالاکانە لە ناو دەوڵەتدا.

بەڵکو:

• ماندنەوەیە لە سنووری دەوڵەتەکاندا

• بێ بەشدارییەکی کاریگەر لە بڕیارە سەرەکییەکان

• چاوەڕوانکردنی بڕیاری ناوەند

دەرئەنجامەکەی:

• پاشکۆیەتی ئابووری

• لاوازی هێزە سیاسییەکان

• دابەشبوونی ناوخۆ

• کەوتنە ژێر فشاری سیاسەتی ناوچەیی و نێودەوڵەتی

ئەم مۆدێلە کوردستان لە پێگەیەکی چەقبەستوویەتی و چاوەڕوانی و لاوازدا دەهێڵێتەوە.

دەرئەنجام و بینینێکی نوێ

کوردستان هەموو ئەو مەرجانەی تێدایە کە بتوانێت ببێتە بەشێکی کاریگەر لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. پێگەی جیۆستراتیژیکی گرنگی هەیە کە پێکهاتە سەرەکییەکانی ناوچەکە گرێدەدات بە یەکەوە.

بەڵام:

• بێ گەشەکردن و ئازادی کوردستان، گەشەی ناوچەکە بەدی نایەت.

• بێ ئارامی و گەشەی ناوچەکەش، ئایندەی کوردستان ئاسان نابێت.

لە کۆتاییدا فاکتەری سەرەکی لە ناوخۆدایە:

یەکگرتوویی لەسەر بنەمای کارکردن بۆ بەهێزکردنی کوردستان لە هەموو روویەکەوە(ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی و کلتووری)، بەشداریکردنی راستەقینەی چین و تێوژ و پێکهاتەکان لە بڕیارداندا، هەروەها بوونی ستراتیژییەکی  نەتەوایەتی هاوبەش بۆ ئازادی وڵاتەکە و پەیوەندێکی هاوسەنگ لەگەڵ دراوسێکانمان و جیهاندا.