خوێندنەوەیەکی شیکاریی کورت بۆ مێژووی ناسیۆنالیزمی کوردی لەعێراق
ئامادەکردنی: توانا محەمەد نوری
پێشەکی
بزووتنەوەی سیاسیی کورد لە عێراق، کە لە ئەدەبیاتی سیاسیی ناوخۆدا بە "کوردایەتی" ناسراوە، یەکێکە لە کۆنترین و ئاڵۆزترین بزووتنەوە نەتەوەییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەم بزووتنەوەیە کە زیاتر لە سەدەیەک تەمەنی تێپەڕی کردووە، هەمیشە لە بەردەم دوو پرسیاری جەوهەریدا بووە: یەکەم، ئایا کوردایەتی لە هیچ قۆناغێکدا توانیویەتی خاوەن یەک گوتاری فیکریی هاوبەش بێت؟ دووەم، ئایا لە ڕووی ڕێکخستنی و دامەزراوەییەوە توانیویەتی یەکڕیزییەکی بەردەوام بەرهەم بهێنێت؟ ئەم وتارە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی خوێندنەوەیەکی شیکارییەوە، وەڵامی ئەم پرسیارانە لە ناو واقیعی مێژوویی کورددا بدۆزێتەوە.
١. تەوەری یەکەم: گۆڕانکارییەکانی گوتاری ناسیۆنالیزمی کوردی
ناسیۆنالیزمی کوردی هیچ کات چەمکێکی جێگیر و نەگۆڕاو نەبووە، بەڵکو گوتارەکەی بەپێی قۆناغەکان و جۆری سەرکردایەتی، گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەسەردا هاتووە:
١-١. گوتاری ئایینی–کۆمەڵایەتی (١٩١٩ – ١٩٤٥): لەم قۆناغەدا کە شێخ مەحمودی حەفید و شێخ ئەحمەدی بارزانی ڕابەرایەتییان دەکرد، شەرعییەتی سەرکردایەتی لە "پیرۆزیی ئایینی" و "پێگەی تەریقەت"ەوە دەهات. خەبات وەک ئەرکێکی ئایینی و شێوەیەک لە جیهاد دژی بێگانە "ئینگلیز" تێگەیشترا. کوردایەتی لێرەدا زیاتر ڕەهەندێکی کۆمەڵایەتی هەبوو؛ واتە پاراستنی شکۆی خێڵ و بەها باوەکان، نەک پڕۆژەیەکی سیاسیی مۆدێرن.
١-٢. گوتاری نەتەوەیی–مۆدێرن (١٩٤٦ – ١٩٦٤): بە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان، وەرچەرخانێکی جەوهەری ڕوویدا. بزووتنەوەکە فۆرمێکی حزبی و ڕێکخراوەیی وەرگرت. هەرچەندە سەرکردایەتیی ئەم قۆناغەی بزووتنەوەی چەکداری لای بنەماڵەی بارزانی مایەوە، بەڵام بۆ یەکەمجار خەبات لە چوارچێوەی پەیڕەو و پڕۆگرامێکی سیاسیی مۆدێرندا پۆلێن کرا. ئەم تێکەڵکردنەی نێوان "سەرکردایەتیی تەقلیدی" و "ڕێکخستنی حزبی" دواتر بوو بە بنەمای ململانێی فیکریی نێوان باڵەکان.
١-٣. گوتاری ئایدیۆلۆژی (چەپ و پارێزگار): لە شەستەکان و حەفتاکاندا، کوردایەتی بوو بە بوارێکی ململانێی ئایدیۆلۆژی. جەمسەرێکی چەپ کە پرسی کوردی بەستبووەوە بە خەباتی دیموکراسی لە عێراقدا، و جەمسەرێکی نەتەوەیی–پارێزگار کە تەنها جەختی لەسەر ماف و داواکارییە نەتەوەییە پەستەکان دەکردەوە.
١-٤. گوتاری ئۆتۆنۆمی، فیدراڵیزم و سەربەخۆیی: تا ٢٠٠٣ گوتاری زاڵ "ئۆتۆنۆمی" بوو، دوای ئەوە "فیدراڵیزم" بوو بە گوتاری فەرمی. لە ٢٠١٧دا بۆ ماوەیەکی کورت گوتاری "سەربەخۆیی" بەرزبووەوە، بەڵام بەهۆی نەبوونی کۆدەنگیی نێو خێزانی کوردایەتی، سەرکردایەتی کورد دیسان گەڕایەوە سەر داواکارییە دەستوورییەکان.
٢. تەوەری دووەم: یەکڕیزی؛ خەونێکی گەورە و واقیعێکی پارچەپارچە
مێژووی کوردایەتی نیشانمان دەدات کە 'یەکڕیزی' هەمیشە وەک دروشمێک ماوەتەوە، بەڵام لە واقیعی پراکتیکیدا، دابەشبوون و نایەکڕیزی سیفەتی زاڵ بووە؛ ئەم درزە قووڵە لە شەقبوونی ساڵی ١٩٦٤ەوە دەستی پێکرد و لە شەڕی ناوخۆی نەوەدەکاندا گەیشتە لووتکە. یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکانی بەردەم گواستنەوەی بزووتنەوەی کوردایەتی بۆ قۆناغی دامەزراوەیی، بەتایبەت لە دوای ڕاپەڕین و ساڵی ٢٠٠٣، پرسی 'حزبیبوونی هێزە چەکدارەکان'ە. سەرەڕای یەکگرتنەوەی فەرمیی حکومەت و پەرلەمان، هێزەکانی پێشمەرگە وەک دوو پێکهاتەی چەکداریی جیاوازی سەر بە پارتی و یەکێتی لە ژێر ناونیشانی 'یەکەی ٧٠ و ٨٠'دا ماونەتەوە. لەم سیستەمەدا، وەفاداری بۆ حزب و سەرکردەکان پێش وەفاداری بۆ دامەزراوە حکومییەکان دەکەوێت، ئەمەش وای کردووە 'هێزی چەکدار' لەبری ئەوەی ببێتە پارێزەری سەروەریی نەتەوە، وەک ئامرازێک بۆ فشار و پاراستنی بەرژەوەندی و دەسەڵاتی حزبی بمێنێتەوە.
٣. هۆکارەکانی بەردەوامیی دابەشبوون
دەستێوەردانی دەرەکی: وڵاتانی دراوسێ هەمیشە سوودیان لە بوونی دوو هێزی چەکداری جیاواز و ناکۆکییە ناوخۆییەکان بینیوە.
سیستەمی حزبی-خێڵەکی: هێشتا وەفاداری بۆ حزب و سەرکردە لەسەر وەفاداری بۆ "نەتەوە" زاڵە. بوونی هێزی چەکداری حزبی ڕێگرە لەوەی سیستمێکی سیاسیی دیموکراسی و مەدەنی جێگیر بێت.
ڕەهەندی ئابووری و ململانێی چینایەتی: کوردایەتی لە قۆناغی مۆدێرنی خۆیدا، لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی چینی سەرمایەداردا خۆی گونجاند و بووە زمانحاڵی ئەو چینە بۆ بەدەستهێنانی بازاڕێکی نەتەوەیی سەربەخۆ. هەرچەندە سەرهەڵدانی چینی کرێکاری کورد وەک هێزێکی نوێ دەگەڕێتەوە بۆ دوای جەنگی جیهانی دووەم و ناوەڕاستی سەدەی بیستەم (ئەگەرچی پێش ئەو کاتەش کرێکار هەبوون، بەڵام وەک "چینێکی خاوەن ناسنامە و ڕێکخراو" لەو قۆناغەدا دەرکەوتن)، دەرکەوتنی ئەم چینە کاریگەریی ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر نەبوونی یەکڕیزی؛ چونکە زۆرجار کرێکاری کورد لە نێوان کاریگەریی 'وەهمی نەتەوەیی' و وەفاداری بۆ 'چینەکەی خۆی'دا تووشی جەمسەربەندی و دابەشبوون دەبوو؛ ئەم دووڕیانە فیکرییەش درزێکی قووڵی ئابووری و کۆمەڵایەتی خستە ناو جەستەی یەکڕیزیی کوردایەتییەوە.
٤. کێشەی نێوان "نەتەوە" و "دەوڵەت"
یەکێک لە بنەڕەتیترین کێشەکان، شکستی گواستنەوەی هەستی نەتەوەییە بۆ سیستەمێکی دامەزراوەیی. کوردایەتی توانیویەتی "نەتەوە" دروست بکات، بەڵام لە دروستکردنی "دەوڵەت" و دامەزراوەی نیشتمانیی یەکگرتوودا شکستی هێناوە. مانەوەی هێزی چەکدار بە شێوەی میلیشیای حزبی، گەورەترین بەربەستە لەبەردەم دروستبوونی حکومەتێکی دامەزراوەیی کە خاوەنی "مۆنۆپۆلی هێز" بێت.
ئەنجامگیری
بەهۆی بوونی بەرژەوەندیی جیاواز و دژبەیەکی ئەندامانی ناو خێزانی کوردایەتی، گەیشتن بە یەکڕیزی گوتاری سیاسی مەحاڵ بووە. لە واقیعدا، پاشکۆبوونی هێزە چەکدارەکان بۆ ئیرادەی حزبی و پاراستنی ناسنامە سەربازییە جیاوازەکان، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی ئەو ململانێی بەرژەوەندییانەیە کە ڕێگری لە دروستبوونی سیستمێکی دامەزراوەیی یەکگرتوو دەکەن. ئەزموونە سیاسییەکان دەریدەخەن کە بەبێ بێلایەنکردنی هێزەکان و تێپەڕاندنی بەرژەوەندییە حزبییەکان، یەکڕیزی تەنها وەک بانگەشەیەکی ڕووکەش لە ناو کێبڕکێیەکی سیاسیی پارچەپارچەدا دەمێنێتەوە.