ئا: ئاوێنە
گۆڕانکارییە سیاسی و ئیدارییە نوێیەکان لە هەردوو وڵاتی سووریا و عێراق، پرسی مافە دەستووری، زمانی و دیمۆگرافییەکانی هاووڵاتییانی کوردی خستووەتە بەردەم قۆناغێکی نوێی گفتوگۆ و ئاڵۆزی. لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا نیگەرانییەکان لەسەر داهاتووی خوێندنی زمانی کوردی چڕ بوونەتەوە، هاوکات لە پارێزگای دیالەی عێراقیش، ناکۆکییەکان لەسەر گۆڕینی دیمۆگرافیا و ڕێگری لە زمانی کوردی لە دامودەزگا فەرمییەکاندا سەریان هەڵداوەتەوە.
گۆڕانکارییەکانی سووریا و چارەنووسی خوێندن بە زمانی کوردی
ئاوێنە: لە ماوەی شەش مانگی ڕابردوودا، ڕەوشی بەڕێوەبردنی ناوچەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژاڤا) گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەخۆیەوە بینیوە. لە دوای ساڵی 2012 و بەهۆی دابڕانی ئەو ناوچانە لە دیمەشق، ئیدارەی خۆسەر سیستەمێکی پەروەردەیی بە زمانی کوردی دامەزراند کە نەوەیەک لە قوتابیان تێیدا خوێندیان.
بەپێی ئەو ڕێککەوتنەی لە نێوان هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) و حکومەتی نوێی سووریادا کراوە و بەپێی ئەو هەنگاوانەی بەرەو کۆتاییهێنان بە ڕۆڵی سەربازیی ئەو هێزانە دەڕوات، ئیدارەی ناوچەکە دەگەڕێتەوە ژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی دیمەشق. ئەم دۆخە نوێیە بووەتە هۆی ناڕەزایەتی؛ خوێندکاران، مامۆستایان و کەسوکاری قوتابیان لە ناوچەکە گردبوونەوەی ناڕەزایەتییان ئەنجام داوە دژی بڕیاری حکومەت بۆ هەڵوەشاندنەوەی خوێندنی تەواو بە زمانی کوردی، بەوپێیەی ئەو بڕیارە وەک کەمکردنەوەی مافە بەدەستهاتووەکانیان لێکدەدرێتەوە.
لە کاتێکدا کێشەی نەبوونی زمانی عەرەبی دەکرێت ببێتە ئاستەنگ لەبەردەم قوتابیانی کورد بۆ چوونە زانکۆکانی سووریا و بەشداری لە تاقیکردنەوە نیشتمانییەکاندا، کەمکردنەوەی پشکی زمانی کوردیش لە پرۆگرامەکاندا نیگەرانیی لای کۆمەڵگەی کوردی دروست کردووە کە نزیکەی 10%ی دانیشتووانی سووریا پێکدەهێنن. ئەم ململانێ پەروەردەییە تەنیا سنووردار نییە بە کورد؛ لە پارێزگای سوەیداش ناکۆکی لەسەر شوێنی بەڕێوەچوونی تاقیکردنەوە نیشتمانییەکانی پێکهاتەی درووز سەریهەڵداوە.
لە ڕوانگەی یاساییەوە، دەرچوونی "مەرسومی سەرۆکایەتیی ژمارە (13)ی ساڵی 2026" سەبارەت بە مافە کولتووری و زمانییەکانی کورد، دەستپێکی گفتوگۆیەکی نوێیە سەبارەت بە جێبەجێکردنی ئەو مافانە لە سیستەمی خوێندندا:
دیدگای حکومەت: جێگیرکردنی زمانی کوردی وەک بابەتێکی خوێندن لە چوارچێوەی پرۆگرامی فەرمیدا بە بڕی دوو وانە لە هەفتەیەکدا.
داواکاریی لایەنی کوردی: فراوانکردنی زمانەکە بە جۆرێک کە لە پاڵ زمانی عەرەبیدا ببێتە زمانی سەرەکیی پەروەردە لەو ناوچانەی زۆرینەیان کوردن.
پسپۆڕانی پەروەردە و کۆمەڵناسی، لەوانە د. سەمەر حەبیب لە پەیمانگای باڵای توێژینەوەی دانیشتووان، ئاماژە بەوە دەکەن کە مەرسوومەکە هەنگاوێکە لە ڕەتکردنەوەی سیاسەتەکانی جیاکاریی ڕابردوو (کە لە سەرژمێریی ساڵی 1962ەوە مابووەوە)، بەڵام هێشتا بۆشایی هەیە لە نێوان دانپێدانانی سیمبولی و دەسەڵاتی پەروەردەیی کرداری. پێشنیازی مۆدێلێکی سێ ڕێڕەوی بۆ ماوەی 3 تا 5 ساڵ دەکرێت کە تێیدا خوێندنی دووزمانە لە شارەکانی وەک حەسەکە، قامیشلۆ، عەفرین و کۆبانێ پەیڕەو بکرێت.
لە بەرامبەردا، ئیبراهیم خەلیل، نووسەر و زمانناسی کورد، پێیوایە کە دوو وانەی ئارەزوومەندانە لە هەفتەیەکدا بەس نییە و هۆشداری دەدات لەوەی پرۆسەکە بە شێوازێکی دیکە درێژەپێدەری تواندنەوە و بەعەرەبکردن بێت. ناوبراو داوا دەکات زمانی کوردی وەک زمانی دووەمی فەرمی بناسرێت و لە ناوچە کوردییەکاندا قوتابخانەی سەرەتایی تایبەت بکرێتەوە کە تەنیا بە کوردی بخوێنرێت لەگەڵ دانانی یەک وانەی ڕۆژانە بۆ عەرەبی.
هاوکات، پرسی ناوی فەرمیی شار و شارۆچکەکانی وەک (کۆبانێ/عەین ئەلعەرەب) یەکێکی دیکەیە لە خاڵە جێناکۆکەکان، بەهۆی ئەوەی لە تۆمارە فەرمییەکاندا ناوی عەرەبی بەکاردەهێنرێت و دانیشتووانەکەش ناوە کوردییە ڕەسەنەکان بەکاردەهێنن.
گرژییەکانی خانەقین لە عێراق؛ زمانی کوردی و پرسی دیمۆگرافیا
لە عێراق، لە شاری خانەقینی سەر بە پارێزگای دیالە، کێشەی بەکارهێنانی زمانی کوردی و دەستکاریکردنی دیمۆگرافیا جارێکی دیکە گەیشتووەتە ئاستی ئاڵۆزی. دەستگیرکردنی ئاسنگەرێک لەو شارە بەهۆی زیادکردنی نووسینی کوردی بۆ سەر تابلۆی دوکانەکەی، ناڕەزایەتیی لێکەوتووەتەوە.
بەرپرسێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاندووە کە هاووڵاتییانی کوردی خانەقین لە بەکارهێنانی زمانی کوردی لە فەرمانگە و دامودەزگا حکومییەکاندا ڕێگرییان لێدەکرێت، ئەمەش وەک پێشێلکارییەکی ڕوونی دەستووری پێناسە کراوە. هەروەها ئەو بەرپرسە ئاماژەی بەوەش کردووە کە پشکی بەرپرسیارێتی تەنیا لەسەر شانی بەغدا نییە، بەڵکو لایەنە کوردییەکانیش لە دامەزراوە فیدراڵییەکان کەمتەرخەم بوون بەرامبەر نوێنەرایەتیکردنی مافەکانی شارەکە.
پرسی خانەقین وەک بەشێک لە ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان هەولێر و بەغدا (لەوانەش کەرکووک، نەینەوا و سەڵاحەدین)، بەستراوەتەوە بە ترسی بەردەوامی لایەنی کوردی لە هەوڵەکانی گۆڕینی دیمۆگرافیا؛ سیاسەتێک کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی دەسەڵاتی پێشووی بەعس و ڕاگواستن و نیشتەجێکردنی هۆزە عەرەبەکان لەو ناوچانەدا دەگەڕێتەوە.
بەهۆی دەستگیرکردن و دەرکردنی فەرمانی دەستگیرکردن بۆ ژمارەیەک چالاکوان، کەسایەتیی سیاسی و گەنجان لە ناوچەکە، گردبوونەوە و خۆپێشاندانی جەماوەریی پلان بۆ داڕێژراو لە خانەقین دواخراوە.
ڕووداوەکانی سووریا و عێراق دەریدەخەن کە هەردوو پرسی زمانی پەروەردە و پاراستنی پێکهاتەی دیمۆگرافی، ئاستەنگی سەرەکین کە پێویستیان بە چارەسەری سیاسی، دەستووری و پەروەردەیی بەردەوام هەیە تا مافی پێکهاتەکان پارێزراو بێت.