پوختەی جێبەجێکار

    دەکرێت لەئاستە ناوچەییەکەدا ئەم جەنگە ناوبنەین " جەنگی سێهەمی کەنداو"، چوونکە ٨٣٪ ی هێرشە مووشەکی و درۆنییەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو بووە، مەترسییەکە ڕاستەوخۆ لەسەر دەمارەکانی کەنداوەوە بوەتە هەڕەشەیەکی جیهانی.  جەنگی ئیسرائیل و ئەمریکا لەگەڵ ئێران تەنها سەربازیی و سیاسیی نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ بوەتە جەنگێکی ئابوریی بۆ جیهان بەگشتی. ئەم ساتەوەختە بە تایبەتی بۆ ئەمریکا گرینگە. نیزیکەی دوو دەیەیە مانشێتەکان جەخت لەسەر وەرینی نەزم و نۆرمەکانی ناو سیستەمە نێودەوڵەتییەکە دەکەنەوە. ئەم جەنگەی ئێرانی گرتۆتەوە بەدەر نییە لەو وەرچەرخانەی لە ئاستە جیهانییەکەدا ڕوویداوە؛ ئایا لە بنەڕەتدا ئەم جەنگە سیستەمی تاک جەمسەری جیهان دەگۆڕێت، یان ئەمریکا و ئیسرائیل سەرکەوتوو دەبن لە داڕشتنی دینامیکی ناوچەیی و جیهانی بەگوێرەی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟ لە هەمان کاتدا پەرەسەندنی خواستی جیهانی بۆ نەوت و گاز تادێت نیگەرانی زیاتری لێدەکەوێتەوە; بۆچی پێویستی بۆ نەوت و گاز لە زیادبووندایە و چۆن ئاسایشی وزە بوەتە پێکهاتەیەکی دانەبڕاو لە ئاسایشی نیشتمانی، کە ئەگەری هەیە سیستەمی جیهانی لە قاڵب بداتەوە؟ جگە لەوەش، چۆن دەرئەنجامی ئەم ململانێیە دەتوانێت لە بنەڕەتدا پێگەی سیاسی و ئابووری و ستراتیژی عێراق بگۆڕێت؟

یەکەم: تێگەیشتن لە چەمکسازییەک 

بەپێی تیۆری ڕیالیزم دەوڵەت ئەکتەرە سەرەکییەکەی ناو سیستەمی نێودەوڵەتییە، لەناو ئەم گۆڕەپانەدا دەوڵەت دەبێت دوو ئامانجی سەرەکیی هەبێت؛ یەکەم؛ مانەوەی خۆی، دوەم؛ زیادکردنی هێز و هەژموونی خۆی. ئەم جەنگە هەر بۆ ئیسرائیل چارەنووسساز نییە، بەڵکو پەیوەندیی بە مانەوەو نەمانەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران و رژێمەکەیەتی، نەک دەیەهایە بەڵکو سەدەها ساڵە لەژێر ناوی شیعەگەرایەتیەوە حیکایەتێکی بۆ-خۆی درووستکردوەو، پێی وایە دەبێت ئەو لەناوچەکەدا هەژموونخوازیی و فراوانخوازیی بکات.

پەیوەندیی نێودەوڵەتی هەر ئەوە نییە ئەکتەرە دەوڵەتیی یان نا-دەوڵەتییەکان بەریەکدەکەون، بەڵکو هەڵسوڕانی دەوڵەتەکان لەناو ئەم سیستمەدا بە کۆمەڵێک ڕێسا، نۆرم،  و نەزم ڕێکخراوە، کە لەدوای کۆتاییهاتنی جەنگی ساردەوە هەر لایەک بەگوێرەی ئەجێندەی خۆی قسە  لەسەر دەکات و، ئێستاش لە نەمانی ئەمانە کۆدەنگییەک درووست بوە:

* ڕێساکان- Rules  (ڕێسا جیهانییەکان) مەبەست لێی ئەو ڕێککەوتنە فەرمییە نوسراوانەن کە دەبێت ئەکتەرەکان (دەوڵەتەکان) پێوەی پابەند بن، وەکو ڕێککەوتنەکان، وەکو چارتەری نەتەوە یەکگرتوەکان، وەکو ڕێککەوتننامە بازرگانیی و ژینگەییەکان، یان ڕێککەوتنی سنورە ئاوییەکان لەناوچە جیاوازەکان و...تادوایی.

** نۆرم- Norm: ئەوەیە کە نە نوسراوەتەوە، بەڵام دەبێت پێشێل نەکرێت و، پێویست بە وتن ناکات، دەوڵەتەکان خۆیان دەزانن ئەمە بەهایەکە دەبێت ڕەچاوی بکەن، وەک ئەوەی لە یاریگای فوتبۆڵدا یاریزانێک بریندار دەبێت، یەکێکی تر دێت یارمەتی دەدات. وەکو ئەوەی لە دوای دوەمین جەنگی جیهانییەوە چەکی ئەتۆم بەکار نەهاتوە، وەکو هەر بەهاو ئەخلاقیاتێکی تر کە دەوڵەتان بەرانبەر یەکدی دەینوێنن..لێرەدا کەس سزا نادرێ، بەڵام ئەگەر پێشێل بکرێت ئەوا بکەرەکەی دەکەوێتە بەر لۆمەی ئامادەبوانێکی بەرفراوان. 

*** نەزم- Order: ئەمە هەموو ئەو تێگەیشتن و ڕێککەوتنە بەکۆمەڵەیە کە دەبێت هەبێت بۆ بەرپابوونی ئاشتی و سەقامگیریی جیهانیی یان ناوچەیی، وەک چۆن لە ژەنینی مۆسیقادا دەبێت ڕەچاوی هەندێ پیت و نۆتە بکرێت، بۆ ئەوەی ئاوازەکە ڕێک دەربچێت. نەزمی ناوچەیی یان جیهانیی کاتێک گرژیی جیۆپۆڵەتکیی یان جەنگێک یان چەند جەنگێک ڕوودەدات تێک دەچێت. لە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، جووت جەمسەریی کۆتایی هات، هەموان ڕێککەوتن و واژۆیان کرد ئەمریکا وەک تاکە زلهێز سیستەم و نەزمی جیهانی بە بەهای دیموکراسییەتی لیبراڵ بەڕێوە ببات، بۆ ئەوەی خۆشگوزەرانی و ئاشتی و ئاسایش بەرقەرارتر بێت!

"کاتێک ڕێساکان و نۆرمەکان و نەزمە ناوچەیی و جیهانییەکە تێک دەچێت، دەبێت مۆرڤایەتی خۆی بۆ وەرچەرخانێک ئامادە بکات."

دوەم: ئاسایشی وزە بەدەر نییە لە ئاسایشی نیشتیمانی

کاتێک گەرووی بابولمەندەب لە دەریای سوور کێشەی بۆ درووست دەبێت، واتە کێشە بۆ (٤٠٪) ی کاڵا و شتومەکی جیهانیی درووست دەبێت، جەنگ لە گەرووی هورمز و لە قووڕگی کەنداو واتە بڕینی (٩٥٪) ئەو نەوتەی کە یابان بۆ پیشەسازییەکەی بەکاری دەهێنێت، ڕێگەگرتن لە (٢١) ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانە کە بەو گەروەدا تێدەپەڕێت بۆ جیهان، (٣٤٪) ی ئەو پەینی کیمیاییەی کە بۆ ئاسایشی خۆراک گرینگە، وەستانی جموجووڵی ڕۆژانەی  (١٣٨) کەشتی و کۆنتێنەر لە بەندەری جەبەل عەلی لە ئیماراتی عەرەبی، هەروەها  ١٤٪ ی ئەو گازە شلکراوەی لە قەتەرەوە بۆ ئەوروپا دەڕوات. پاشان مەترسیی تەواوەتی بۆ عێراقێک کە خۆی لەناو ئەم دیمەنە جیهانییە ئاڵۆزەدا هیچ ستراتیجییەتێکی تەواوەتی بۆ پاراستنی ئاسایشی وزەیی نییە! عێراق: ٩٥٪ ی داهاتەکەی لە نەوتەوە دەستدەکەوێت (ئەمە کارەساتە!) بە نیزیکەیی هەموو ئەم نەوتەش لە کەنداوی بەسرەوە هەناردە دەکات، ئەمەش دەبێت بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ بێت! 

بەگشتی، ئەوەی دە ساڵی ڕابردوو لەچوارچێوەی ڕاپۆرت و لێکۆڵینەوەکانمان بە شێوەی گریمانەیی باسمان دەکرد، ئیتر ئێستا واقیعین و، دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بکرێت! نوخبەو ناوەندیی دەستەڵات لە عێراق خۆیان دەزانن کە لە ڕاستییدا دەبێت بەرژوەندیی باڵای دەوڵەت چۆن بێت، بەڵام لەبەرئەوەی ئێران ڕێساو نەزم و نۆرمی ناوچەیی تێكداوەو، بڕیارەکانی عێراق لە سەتا ١٠٠ لای ئێرانەوە دەردەچن، دەبێت ئاوها دۆش دابمێنێت.. لەماوەی چل ڕۆژدا هاویشتنی نیزیکەی (٧٠٠) درۆن و مووشەک بۆ سەر شارەکانی هەرێمی کوردستان لەلایەن ئەو گرووپە میلیشیایانەی نیزیکن لە ئێران و لەناو خۆی عێراقەوە، یەکێکە لەسەدان بەڵگە کە ئەم دەوڵەتی عێراقە ناتوانێت سەروەریی و ئاسایشی خۆی بپارێزێت؛ بە پێی دەستوری عێراق (ماددەی ١٠٩ و ١١٠) ئەرکی حکومەتی فیدراڵی بەغدایە سەروەری و سەقامگیریی لە عێراقدا بپارێزێت. 

 بەڕاشکاویی؛ عێراق دەبوو ڕێگاکانی هەناردەکردنی نەوتەکەی فرەچەشن بوایە، بەڵام ئێران ڕێگەی نەداوە ئەمە ڕووبدات، بۆیە لەماوەی یەک مانگی جەنگەکەدا نۆ ملیار و ٦٠٠ ملیۆن دۆلار زیان بەر عێراق کەوتوە، بەهۆی ڕاگرتنی فرۆشتنی نەوتەکەی کە سێ ملیۆن و ٥٠٠ هەزار بەرمیلی ڕۆژانەیە. عێراق هێڵی هەیە بەرەو عەقەبە، بەڵام چوونکە دەچێتە خاکی ئوردون و بەناو ئەنباردا دەڕوات، ئێران ئەمە بە بڤەیەکی گەورە دەزانێت، هێڵی هەبوە بەرەو بانیاسی سوریا، ساڵەهایە ڕزاوە، هەروەک لە ١٩٧٦ ەوە هێڵی هەیە بەرەو بەندەری جەیهان لەسەر دەریای ناوەڕاست (مێدیتریانە)، ئەمەش دیارە کەوتۆتە دەست هەرێمی کوردستان و، ئەو بۆڕییەی کوردستان کە تا فیشخابورەو، چەندین جار دادگاکانی عێراق و پەرلەمانەکەی بە نادەستووریی و نا یاسایی ناویان بردوە! لەکۆتاییدا، ئەگەر عێراق کرانەوەی نەبێت بە ڕووی بازاڕدا، کەناڵەکانی هەمەچەشن نەکات، بێگومان توانای هەموو مانۆڕێکی ئابوریی و دیبلۆماسیی و کەلتوریش لەدەست دەدات. 

ئاسایشی وزە ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە ئاسایشی  نیشتیمانیی و ماکینەی کارکردنی دەوڵەتە؛ بەبێ ئەوە وڵاتەکە لە ڕووی حوکمڕانی و ئابوریی و کۆمەڵایەتییەوە تووشی ئیفلیج بوون دەبێتەوە.. بڕوانە میسر وڵاتێكی سەرەکیی جیهانی عەرەبییە، لە ٢٠١٨ ەوە تووشی کورتهێنانی گازی سرووشتی بوەتەوە، ئیسرائیل گازی بۆ دابین دەکات! لە کاتی جەنگی غەزەدا حکومەتی میسر بە بەهای ٣٥ ملیار دۆلار گرێبەستی هاوردەکردنی لەگەڵ ئیسرائیل نوێکردەوەو، واژۆی کرد..بەڵێ کۆمپانیای نیومید ئینێرجى ئیسرائیلىش گازەکە دەگوێزێتەوەو، به‌گوێره‌ى ئه‌و گرێبه‌سته‌ ئیسرائیل تا ساڵى ٢٠٤٠ بڕى ١٣٠ ملیار مه‌تر سێجا گازى كێڵگه‌ى لیڤیاسان به‌ میسر ده‌فرۆشێت و ئه‌مه‌یش به‌ گه‌وره‌ترین گرێبه‌ست داده‌نرێت له‌ مێژووى ئیسرائیل و میسردا، وێراى ئاشكراكردنى گرێبه‌سته‌كه‌ كه‌چى میسر خۆى لێ بێده‌نگ كرد.. نەک هەر ئەوە بە ڕێژەی ١٤٪ ش ئاستی هاوردەکردنی گازەکە زیادی کردوە. 

 لەلایەکی ترەوە، تێبینی بکەین، گرووپە چەکدارەکان لە جێگەیەکی وەک عێراقدا تەنانەت بوون بە ڕێگریی لەبەردەم گەشەپێدانی دەوڵەتدا: لە (٢٠٢٣) دا بودجەی حەشدی شەعبی دوو ملیارو ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بوە، لە (٢٠٢٥) ژمارەیان گەیشتوە بە (٢٣٧) هەزار و بودجەکەشیان بوە بە سێ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلار! ئەمە جگە لە "نەفەقاتی تەشغیلی" و پڕ چەککردنیان.. هەر ئەمە نییە.. هەر دەوڵەتێک لە دونیادا  پێویستە بگاتە ئاستی "گەشەپێدانی بەردەوام- التنمية المستدامة- Sustainability Development" بەڵام لەبەرئەوەی لە عێراقدا بڕیار لای ئەنجومەنی وەزیران نییەو، دەوڵەت هێزی خۆی بەدەستی خۆی نییە [ئەمە بۆ سوریاو لوبنان و یەمەنیش ڕاست بوە]، ئەمە ڕوونادات!؟ چوونکە لەم حاڵەتەدا "وەبەرهێنانی دەرەکی" ڕوو ناکاتە وڵاتەکە، کە یەکێکە لە شا-ڕێگەکانی بەهێزکردنی ئابوریی و خۆشگوزەرانی.

سێهەم: مسۆگەرکردنی ئاسایشی وزە بۆ ئیدارەی ئەمریکا حەتمییە

 لەپاڵ هەموو سیاسەتە ژینگەییەکان و، هەوڵە گەورەکانی جیهانی پێشکەوتوو بۆ دۆزینەوەی جێگرەوەیەک بۆ فیوسیل فیوڵەکان (نەوت و گاز و خەڵوز) هێشتا نەک هەر پێداویستی جیهان بۆ نەوت و گاز دا-نەبەزیوە، بەڵکو هەر زۆر زیادی کردوە:

تەنها ئەمریکا خۆی کە گەورەترین بەرهەمهێنەر و گەورەترین بەکارهێنەری نەوتیشە لە جیهاندا (٣٥٪ ی پیشەسازییەکەی پشت بەگازی سرووشتی و ٢٥٪ ی پشت بە نەوت و ١٢٪ یشی پشت بە خەڵوز دەبەستێت)، واتە ٧٢٪ ی پشت بە هایدرۆکاربۆن دەبەستێت، لەکاتێکدا جیهان هەوڵ دەدات لە پیشەسازییەکاندا کاربۆن دابماڵێت و (De-carbonization) بەرجەستە بکات. 

هەموو داتا ڕاستەقینەکان ئەوە دەسەلمێنن، کە لە (٢٠٠٥) دا پێداویستی جیهان بۆ گازی سرووشتی (٢.٧٤) تریلیۆن مەتر سێجا بوە، ئەم ژمارەیە یان ئەم پێداویستییە لە (٢٠٢٥)دا هەڵکشاوە بۆ (٤.٢٩) چوار تریلیۆن و بیستو نۆ تریلیۆن م٣. بۆ نەوت؛ جیهان لە ساڵی (٢٠٠٥) دا (٨٤.٧ ) هەشتاو چوار ملیۆن بەرمیل نەوت ڕۆژانە بەکارهاتوە، بەڵام لە (٢٠٢٥) دا جیهان ڕۆژانە (١٠٥) ملیۆن بەرمیل نەوتی بەکار هێناوە، ئیمڕۆ لە ٢٠٢٦ دا جیهان پێویستی بە (١٠٦) ملیۆن بەرمیلە لە ڕۆژێکدا، بە پێی ئاوتلوکی ئۆپیک و زۆری دیکەش لە ساڵی (٢٠٤٠) ئاستی پێداویستییەکە دەگاتە سەروو (١١٤) ملیۆن بەرمیلی ڕۆژانە!

کاتێک ئەمریکا وەک زلهێز و ئیسرائیل وەک براوەیەکی جەنگی ناوچەیی ئەجێندەیەکی ستراتیجیی و چارەنووسسازیان هەیەو، نەخشەیەکیان بەدەستەوەیە لە ڕۆژهەڵاتی دەریای سپییەوە ناوی کێڵگەکانی گاز و نەوتی تیادایە تا دەگاتە کەرکوک و کۆرمۆر... تۆ دێیت پەلاماری بەرژەوەندییەکانیان دەدەی!؟ دەبێت چی ڕووبدات.. چاوەڕیی چی دەکەی!؟

لە ڕۆژهەڵاتی دەریای سپییە-East- Med ەوە لە کێڵگەی زوهری میسرەوە، لە ئەفرۆدێت و کالیپسۆی قوبرسەوە، لە کێڵگەکانی لیڤاسان و تامار و کاریش و تانین و دالیت ی ئیسرائیلەوە، تا مارین-Marine لە کەناراوەکانی غەزە، تا کەناراوەکانی لوبنان، تا دێتە ڕۆژئاوای کوردستان لە سوریا (حەسەکەو دێرەزور و ئەوانی تر) تا دێت بۆ کەرکوک (کە بی پی-bp ساڵێکە پێنج کێڵگەکەی وەرگرتوە)، تا کێڵگەی عوکاز لە ئەنبار (کە ٥.٦ تریلیۆن پێ سێجا گازی تیا مەزەندە دەکرێت)، تا کۆرمۆر و چەمچەماڵ کە کرێسنێت پێترۆلیۆمی ئیماراتی کاری تیا دەکات، تۆپخانەو کوردەمیر (کە دوو کۆمپانیای ئەمریکی بە سەروو ١٠٠ ملیار دۆلار گرێبەستیان لەگەڵ کردوە).. ئەمە هەموو لەناو نەخشەی وزەکەی ئەمریکاو ئیسرائیلدایە و، بەدەست ترامپ و ناتانیاهۆ وەیە، لەناوەندەکانیان گەرمە باسی لەسەرە، تەنانەت نامەی دکتۆرای من لەسەر ئەمەیە، کتێێکمان لە ٢٠٢٤ لەلایەن گرووپی ئیمڕالد لە بەریتانیا لەسەر ئاسایشی وزە لە ڕۆژهەڵاتی دەریای سپی بڵاوکراتەوەو، لە ئەمازۆن بەردەستە.. هەروەک چۆن لە ٢٠١٦ ەوە پەیمانگەیەکمان بەناوی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی" دامەزراندوەو، هەزاران چاوپێکەوتن و وتار و لێکۆڵینەوەمان لەوێدا بە سێ زمان بڵاوکردۆتەوە.. ئەی چۆنە ناوەندی بڕیاری عێراقی و کوردیش لەمانە بێ ئاگا بن!؟ 

چوارەم: ئیمارات و سێ دوورگەکەی

 بە تاک-تاک بێت یان هەر هەموویان پێکەوە، قورساییەکی زۆری جەنگەکە بەر وڵاتانی کەنداو کەوت. بەحرەین ڕووبەری جوگرافییەکەی تەنها ٧٨٦ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (ئەوەندەی ڕووبەری جوگرافی قەزایەکی وەک چەمچەماڵە) کەچی لە یەک مانگدا ئێران  بە ١٨٦ مووشەک و ٤١٩ درۆن هێرشی کردۆتە سەری!

لە ساڵی ١٩٧٠ ەوە ئیمارات خەون بە ڕۆژێکەوە دەبینێت سێ دوورگەکەی (توینبی گەورە، توینبی بچووک، ئەلبوموسا) لەژێر چەپۆکی ئێران دەربهێنێت. ئیمارات لەگەڵ بەحرەین ئەو دوو وڵاتەن کە بە فەرمیی چوونەتە ناو ڕێکەوتن یان پرۆژەی ئیبراهیمییەوە. هەروەها کۆمانیای فەرمی دەوڵەتیی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی (موبادەلە پیترۆلیۆم و تاقەی ئیماراتی) زیاتر لە سێ ساڵە لە سنوریی ئاویی ئیسرائیل لە کێڵگەی تامار وەبەرهێنان دەکەن، بەڵکو ئیمارات بە سەروو ملیارێک دۆلار ڕێژەی (١٨٪) ی پشکەکانی دەلەک درێڵینگ-Delek Drilling ی ئیسرائیلی لەوێ کڕیوە. ئەم جەنگە بۆ کەنداوی عەرەبی بەگشتی و ئیمارات بە تایبەتی جەنگێکی وجودییە (هەڕەشەیە لە سەر بوونی)، بەڵکو کەمترین سەرنج و هەڕەشە لە کەنداودا لە سەر سەڵتەنەتی عومان و سعودییە (بە هۆکاری جیاواز). 

پێنجەم: سیستەمە جیهانییەکە وەرچەرخاوە؟

 جیهان ڕەنگە داخستنی گەرووی هورمزی بۆ هەزم بکرێت؛ ئەوەتا سعودییە گوستنەوەی  ٧ ملیۆن بەرمیلی نەوت لەمەولا لە ڕێگەی "یەنبوع" و دەریای سورەوە هەناردە دەکات، عێراق خەریکە لەڕێگەی سوریاو تورکیاوە هەناردە دەکات، ناو-بە-ناو کەشتی هیندستانی و پاکستانی بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕن..کەنەدا لە ڕۆژئاواوە خەریکی دامەزراندنی هێڵێکی دیکەیە..ئەوەی هەزم ناکرێت ئەو پشێوییەیە کە بەرئەنجامی بەرجەستەبوونی فرەجەمسەریی و وردە-جەمسەرییەکی ڕانەگەیەندراو درووست بوە:

هەروەک لە ساڵی ٢٠٠٨ فەرید زەکەریا لە کتێبی "جیهانی پاش ئەمریکا" و دواتریش لە کتێبی "داهاتووی ئازادی" دا شیدەکاتەوە، ئیتر ئەمریکا وەک جاران جیۆپۆڵەتیک ڕێک ناخات، بەرزترین بیناکان لە ئەمریکا نین، گەورەترین پاڵێوگەکان لە هیندستانن، پڕفرۆشترین کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبیل و مۆبایل ئەمریکیی نین بەڵکو لە "چین" ن، بەهەمان شێوە فلیمە پڕ بینەرترینەکان و ..تادوایی. 

فەرید دەڵێت، ئێمە باس لە دابەزینی ئاستی ئەمریکا ناکەین، بەڵکو باسی بەرزبونەوەی ئاستی ئەوانی دیکە دەکەین، وەکو چین و هیندستان (ئەم دوانە هەر نەبێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە پێنج هێندەی ئەمریکان) لەم سیستمە نوێیە جیهانییەدا ژمارەیەکی زۆر لە زلهێزی مامناوەند- Middle Power پەیدابوون وەکو (یابان، سعودییە، کۆریای باشور، سەنگافورا، ئیسرائیل، تورکیا، ئێران، بەرازیل، ڕووسیا، فەڕەنسا و..تادوایی) کە بەتەواوەتی لە پاڵ ئەمریکای تاک جەمسەردا ناوەستن، بەڵکو لەولاشەوە زۆربەیان بە توندی دەستی پۆتین و شی جی پینگ دەگووشن و باوەشیان پیا دەکەن! لەسەروو هەموو ئەمانەوە، چین و کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکانی لەگەڵ زیرەکی دەستکردا، پێکەوە ڕوویان کردۆتە هەموو ماڵێکی ئەم جیهانە.. ئیتر کۆمپانیا زەبەلاحەکانی بواری وزەو تەکنەلۆژیاش ڕۆڵیان حەتمییە. 

جۆزیف نای و ڕۆبەرت کیوهان ئەمە ختوکە دەدەن و، ناویان لێناوەو "جێگۆڕکێی هێز"  و "پژانی هێز". ئەوەی کە بۆ یەکەمین جارە لە دوای دوەمین جەنگی جیهانییەوە بەریتانیاو ناتۆ لەگەڵ ئەمریکادا ناوەستن هەر لەم چوار چێوەیەدایە.. ئەمریکا بەدوای پاراستنی هەژموون و زیادکردنی هێزی ئابوریی خۆیەوەیەتی [ وەک ئەوەی ترامپ لە ٢٠٢٥ دا باجی بە سەر ١٨٠ دەوڵەتدا سەپاند، لەناویاندا هەموو هاوپەیمانەکانی]. 

بەلای کەمەوە گرینگە تۆ بزانیت، کە؛  لەمەولا ڕۆڵی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی بواری تەکنەلۆژیا و وزەش حەتمییە. ئیتر لێرەوە سەردەمی مایکرۆسۆفت، پلاتفۆڕمەکانی مێتا، تیک تۆک، ئەمازۆن، ئۆپن AI، ئەلفا بێت، تێنسێت-Tencent، ئین تێڵ، ستارلینک، ئەلی بابا، ئەپڵ، هواوی، ئۆراکڵ ، ئارامکۆ، چیفرۆن و تۆتاڵ ئینرجی و نێکست ئیرا و ئینی و ...سەدان گەورە کۆمپانیای دیکەی بواری وزە و تەکنەلۆژیاو زیرەکی دەستکرد ە.  لەپاڵ ئەوانی تردا، ئەمانیش ڕۆڵی یەکلاکەرەوە لە وێناکردنەوەی سیستمە جیهانییەکەدا دەگێڕن.

لە ڕووی پێگەو جیۆپۆڵەتیکەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و کەنداو بەتایبەتی لەناو جەرگەی وەرچەرخانە جیهانییەکەدایە؛ یان ڕوونتر باڵانسی هێزی جیهانی لە نێوان ئاسیا (چین و ئێران و ڕووسیا) و جیهانی خۆرئاوادا یەکلایی دەکاتەوە. 

شەشەم: چرکەساتێکی هەستیار بۆ مرۆڤایەتی

  ڤلادمیڕ لینین وتویەتی " چەندین دەیە هەیە هیچ ڕوونادات، هەفتەش هەیە چەندین دەیە ڕوودەدات." ئەم جەنگە لەکاتێكی هەستیاردا هاتوە. لە دوای ١١ ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ ەوە ئەمریکا بەهۆی جەنگی دژە تیرۆرەوە خۆی گلاندە زنجیرەیەک جەنگی تاقەتپڕوکێنەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە سەروو (٧) تریلیۆن دۆلار لەسەر ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی کەوتوە. لەساڵی ٢٠٠٨ دا قەیرانی دارایی جیهانی ڕوودەدات، لە ٢٠٢٠ کۆرۆنا ڤایرەس دەبێتە جەڵدەیەکی گەورە بۆ جیهان، ئەمە تەواو نابێت جەنگی ڕووسیاو ئۆکراین ڕوودەدات، کە هێشتا دیمەن و سیستەمە جیهانییەکە لە قاڵب نادات، بەڵام ئەمجارەیان جەنگی ئیسرائیل و ئەمریکا مرۆڤایەتی دەخاتە قۆناخێکی ترسناکەوە، هاوپەیمانێتییەکان تێک دەدات، ڕێرەوە ئاوییەکان و ئاسایشی خۆراک و وزە و هەڵئاوسانی ئابوریی جیهانیی پێکەوە هەموو کونجێکی ئەم جیهانە دەتەننەوە، بە دڵنیاییەوە مرۆڤایەتی لە جووڵە دەخەن، ئەگەر  ماوەی جەنگەکە لە یەک مانگ ەوە ببێتە دوو مانگ و زیاتر! 

زیاتر لەمە، جیهان بە پشێوییەکی مەترسیدارەوە، تادێت ئەوەی زیاتر پێوە دیارە کە کەسێك (زلهێزێک یان چەند زلهێزێک) نییە نەزمە جیهانییەکە ڕێک بخاتەوە. بۆ نموونە، هیچ ستراتیجێکی یەکگرتووی جیهانیی نییە کە دەوڵەتان بە کۆمەڵ لە دەوری کۆببنەوە بۆ ئەو مەترسییانەی لێکەوتەکانی زیرەکی دەستکرد درووستی دەکەن لەسەر مرۆڤایەتی، یان بۆ ئەو مەترسییانەی کە بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواو گەرمبوونی گۆی زەوییەوە، وەیان بۆ هەر پەتاو ڤایرۆسێک درووستی دەکات!

دەرئەنجامەکان

یەک/ ئاسایشی وزە کڕۆکی ئاسایشی سیستمە ناوچەیی و جیهانییەکەیە. یان دەبێت سووپای پاسداران خۆی بە دەستەوە بدات، یان دەبێت ئەمریکاو ئیسرائیل شکست بخۆن!؟ ئەگەر بە دانووستان نەبێت، ئەوا بە وێرانکردنی تەواوەتی ئێران و کوشتنی تەواوی توانا مرۆیی و ئابورییەکان دەبێت، جەنگەکە لەگەڵ ئێران هەر دەبێت بە ڕووداوێکی گەورە کۆتایی بێت. دواجار براوەکان پێویستییان بە هۆنینەوەی حیکایەتێکی بڕوا پێهێنەرە کە بۆ هەموانی بسەلمێنن. 

دوو/ هێشتا ئەمریکا زلهێزە و یەکەمە لە ڕووی سەربازیی، تەکنەلۆجی و ئابورییەوە. هاوکات ئەمریکاو بەهاکانی (لیبرالیزم) لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی ساردەوە خزمەتێکی بێوێنەی نەتەوەیەکی وەک کوردیان کردوە.. ئەوە مۆدێرنەو ئامرازەکانی کرانەوەی دونیا بوو پرسی کوردی وەها هەڵکشاندوە لە جیهاندا کە هەموو داگیرکەرانی کوردستان لێی تۆقیون. ئەمە چەرخی کوردە تەنها بەو مەرجەی کورد لە قووڵایی سەردەمەکە تێ بگات، هەروەها دامەزراوەی بەهێز درووست بکات بە تایبەت لە بواری ئاسایشی وزەدا. 

سێ/ دەرئەنجامی ئەم جەنگە هەرچی و چۆنێک بێت، گۆڕانکاریی یەکلاکەرەوەو بنچینەیی لە عێراقدا درووست دەکات. 

چوار/ کۆتایی جەنگەکە لە یەک ڕووبەردا نابێت، بەڵکو لە چەندین ڕووبەری جوگرافیی جیاجیادا دەبێت، هەروەک لە یەک کاتژمێریشدا نابێت، بەڵکو کاتی پێویستە. ئەم ستراتیژەی ئیسرائیل و ئەمریکا هەیانە [کاتی دەوێت]، ستراتیژێک کە سوور دەزانێت وزە خوێنە لە جەستەی ئابوریی و دۆلاردا، پێویستی بە کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە بازرگانییەکان و زاڵبوونە بەسەر نەوت و گازدا (ئەمە بە قۆناخبەندیی دەبێت). 

پێنج/ کێشەکەی ئەوان ئەوە نییە حەشدی شەعبی درۆن دەگرێتە باڵوێزخانەکەیان لە عێراق، یان ناتوانن ڕژێمەکە لەت و پەت بکەن، بەڵکو تەنها ئەوەیە لەناو ئەمریکا و لەناو جەماوەرێکی بەرفراوانی جیهانیدا خەڵک دژی جەنگن. ئەگەر ئیمڕۆ بە تاکتیکێک جەنگەکە ڕابوەستێت، سبەی هەر سەر هەڵدەداتەوە، تا ئەو ئامانجەی ئیسرائیل و ئەمریکا هەیانە مسۆگەر دەبێت. ئەگەر بڕیار بێت، دۆخەکە لەسەر ڕووخانی ڕژێمەکە و دەستوەردانی هێز وەستابێت، ئەمە ڕوودەدات:

  لە باشوری ئێران پارێزگایەکی نەوتیی و ستراتیجیی هەیە "خوزستان" نیزیکەی (٨٠٪) ی دانیشتوانەکەی عەرەب و کوردو لووڕن و ئەزموونیان لە ڕووبەڕووبونەوەی ڕژێمەکەی ئێراندا هەیە. موجاهیدینی خەلق هەیە و کە بەداتای جیاواز هێزی ئامادەیان هەیە، کورد هەیە کە هێزی چەکدار و خەڵکی ئامادەی هەیە، ئازەرییەکان و بەلووچەکانیش ئامادەن، تەنها ناوەڕاستی ئێران دەمێنێتەوە؛ کە ئێستا تاران و ئەسفەهان و کەرەج بەتەواوەتی وێرانکراون، هێرشی ئاسمانی ئیسرائیل و ئەمریکا لەسەرانسەری وڵاتەکەدا نیزیکەی ١٢ هەزار ئامانجی پێکاوە.. جگە لە ئامادەیی زیاتر لە پەنجا هەزار مارێنزی ئەمریکی بۆ دەستبەسەراگرتنی هورمز و خارک و هەندێ ناوچەی ستراتیجیی، ئەوی دیکەی سوپای پاسداران دەمێنێتەوە فڕۆکەی ئیسرائیلی لە هەر شوێنێک بن بە دوایانەوە دەبن!

خاڵی کۆتایی، ئەمە لێکەوتەو دەرئەنجامەکانی لەسەر کۆچ و کارەساتی مرۆیی چی دەبێت، ئەوە یەکە نێودەوڵەتییەکان و ئیدارەی ترامپ وەڵامەکەی دەزانن.  چوونکە وانە گەورەکەی  ئەم  ڕووداوە گەورەیە ئەوەیە پێمان دەڵێت: جەنگەکە دەوەستێت بەڵام کۆتایی پێ نایات، وەکو  جۆن مێرشایمەر شیدەکاتەوە، کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەتوانن گورزی گەورە لەم میلیشیاکان بدەن،  بەڵام دوای ماوەیەکی دیکە دیسان  سەوز دەبنەوەو دێنەوە پەلامارمان دەدەنەوە!

 -----------------------------------

* لەبارەی توێژەرەوە:

بەهرۆز جەعفەر، دکتۆرای لە ئاسایشی وزەو جیۆپۆڵەتیکیی وزەدا هەیە لە چوارچێوەی زانستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا: یانزە ساڵە "پەیمانگەی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی"ی دامەزراندوەو، بە سێ زمان سەدان لێکۆڵینەوەو شیکارییەکان لە سەر پرسە ستراتیجییەکان لە پێگەی فەرمییان (WWW.MIRS.CO ) بڵاو دەکەنەوە. ساڵی ٢٠٢٤ گرروپی ئیمراڵد کتێبێکی ناوبراویان لە ١٤٠ دەوڵەتدا بەردەست خست لەبواری پرسە هایدرۆکاربۆنییەکان لە ڕۆژهەڵاتی دەریای سپی. لە کۆتایی ٢٠٢٥ دا، یەکێک لە دە بەهێزترین بڵاوکەرەوە زانستییەکانی جیهان "سپرینگە" ، دوایین کتێبی ئەویان لە (١٨٠) وڵات و ، لە ٧٠٠٠ دامەزراوەدا بەناونیشانی "وەرچەرخانی جیهان: فرەجەمسەریی و جیۆپۆڵەتیکیی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست" بەردەستخستوە.