هەڵبژردن ڕێگایەکی ئاشتیانەی دەستاودەستکردنی دەسەڵاتە و ئامانجی بەدیهێنانی گۆڕانکاریە لە سیستم و جۆری حوکومڕانی بەگوێرەی خواست و ویستی خەڵک.

بەگشتی لای هاوڵاتی عێراقی بە هەرێمی کوردستانیشەوە وێنایەک دروست بوە کە لەڕێگەی هەڵبژارودنەوە ناتوانرێت گۆرانکاری لە جۆری حوکومڕانی و سیستمی سیاسی ڕوبدات، بەجۆرک کە ڕەنگدانەوەی خواست و ویستی هاوڵاتیانبێت، پاسادانی ئەم گریمانەیەش بریتیە لە ڕێژەی زۆری بایکۆتی دەنگدان لەلایەن هاوڵاتیانەوە. هۆکاری دروستبونی ئەم وێنایە دەکرێت چەند خاڵێکبێت کە هەندێکی پەیوەندی بە هۆشیاری هاوڵاتیانەوە هەیە و هەندێکیشی پەیوەندی بە عێراق وەک دەوڵەتێکی شکستخواردوی  زەلیلکراو بۆ خواست و ویستە چەپەڵەکانی وڵاتانی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیوە هەیە، من ئاماژە بە هەندێکیان دەکەم بە چەند خاڵێک. 

بەگشتی و لەسەر ئاستی جیهان، بڕیاری دەنگدان لەلایەن هاوڵاتیانەوە لەسەر دوو بنەمای سەرەکیە، یەکەم لەسەر ئەو بەڵێنەیە کە لایەنەکە یان کاندیدەکە کە لەکاتی بەنگەشەی هەڵبژاردن دەیدات بە هاوڵاتیان، دوەمیان لەسەر بنەمای بیروباوەڕی پاشخانی حیزبی و بنەماڵەییە، لێرەدا دەنگدەر بۆی گرنگ نیە کە کاندیدەکە یان لایەنەکە چی بەڵێنێک دەدات بەڵکو ئەوەی بەلای دەنگدەرەوە گرنگە حیزبەکە یان کەسەکەیە کە بۆ دەنگدەر وەک کاریزما یان ڕابەری روحی و ئاینی یا نەتەوەی سەیردەکرێت، بەداخەوە کە لە هەموو عێراق و کوردستانیش دەنگدانی هاوڵاتی بەزۆری لەسەر بنەمای دووەمیانە کە ئەمەش خاڵێکی گاریگەرە کە وای کردوە گۆڕانکاری لە سیستم و جۆری حوکومڕانی تاڕادەیەی زۆر قورس و خاو بێت لێرەدا هەڵەکە لە ئەستۆی هاوڵاتیدایە کە هۆشیاری بەرامبەر بە پرۆسەی  دەنگدان لاوازە.

 خاڵێکی تر بایکۆتی هەڵبژاردنەکانە لەلایەن بەرەی ناڕازی لە دەسەڵات، بەگوێرەی ئەو داتایانەی کە ئیسماعیل خورماڵی بڕیاردەری کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان لە پەڕەی تایبەتی خۆی بڵاوی کردۆتەوە هۆکاری بەزۆرینەبونی یەکێتی و پارتی بایکۆتکردنی دەنگدانە لەلایەن بەرەی ناڕازیە لە دەسەڵات، بۆ وێنا لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2021 ئەو کەسانەی کەمافی دەنگدانیان هەبوە بریتیبوە لە (3,271,451) سێ ملیۆن و دووسەدوو حەفتاویەک هەزار و چوارسەدوپەنجا و یەک کەس بەڵام ئەوانەی کە بەژداری دەنگدانیان کردوە بریتیە لە (1,601,608) یەک ملیۆن و شەشسەدوو یەک هەزار و شەشسەدوو هەشت کەس، پارتی (577,935) دەنگی بەدەست هێناوە بەڕێژەی کە دەکاتە 17.9٪ کۆی ڕێژەی دەنگدەر کەمافی دەنگدانیان هەبووە و یەکێتیش (236,658) دەنگی دروستی بەدەست هێناوە کە 7.33٪ کۆی ڕێژەی دەنگدەر کەمافی دەنگدانیان هەبووە کۆی ڕێژەی دەنگی بەدەست هاتوو لەلایەن یەکێتی و پارتیەوە بریتیە لە 25.23٪ ئەمە ڕێژەی ڕاستی جەماوەری یەکێتی و پارتیە کەدوای ئەو هەموو هەڕەش و فشارانەی کەدەیخەنە سەر ئەو کارمەند و موچەخۆرانەی کە بە واستەی ئەوان دامەزراون بەدەستیان هێناوە، بەڵام بەهۆی بایکۆتکردنی دەنگدان لەلایەن بەرەی ناڕازی لەدەسەڵات کە لە زیاتر لە سێ ملیۆن دەنگدەر یەک ملیۆن دەنگی داوە ئەوا ڕێژەی دەنگەکانی یەکێتی و پارتی زۆر بەداخەوە بەرزبۆتەوە بۆ 66.2٪ بون بە زۆرینە کە لەڕاستیدا زۆرینەی ڕەها بەر هاوڵاتی ناڕازی لەدەسەڵات دەکەوێت بەڵام بەهۆی خەمساردیان و ناهۆشیاریانەوە بایکۆتی دەنگدانیان کردوە و یەکێتی و پارتی بون بە زۆرینە. لەبەر ئەم هۆکارە زۆر گرنگە هاوڵاتی بەژداری دەنگدان بکات و دەنگبدات بە لایەنەکانی دەرەوەی یەکێتی و پارتی.

 خاڵێی تر بریتیە لە کۆمەڵگای تەمەڵ بەو مانایەی کە کۆمەڵگاکە توانای بڕیاردانی سەخت و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی لاوازە، گۆمەڵگا دەبێت هۆشیاربێت و چالاکبێت و چاکەخوازبێت و ئیرادەی بەهێزبێت و توانای قوربانیدانی هەبێت و دەسەڵات لەگەندەڵەگان وەربگرێتەوە کە چەندکەسێکن و بیگێڕێتەوە بۆ خەڵک، و لە ڕێگەی دامەزراوەکانەوە لە پێناو چاکەی گشتیدا ئەم دەسەڵاتە کە شەرعییەتی لە خەڵکەوە وەرگرتوە بەکاریبێنێت وە ئامادەی قوربانی دانی لەمپێناوەشدا هەبێت، نابێت خەڵک دوای سی ساڵ بیستنی درۆکردن  لە یەکێتی و پارتیەوە هەمدیسان گوێ بۆ درۆی بانگەشەی هەڵبژاردنیان هەڵبخات و پاڵباتەوە تا حوکومەت بە سێ مانگ موچەیەکی باتێ و چاوەڕێبێت وەک ڕەجەب هەنجیرەکە لەدارەکە بکەوێتە خوارەوە و بیخوات، بەڵکو ئەبێت ئێمە خۆمان زەحمەت بکێشین و بچینە سەردارەکە و هەنجیرەکە لێبکەینەوە و بەسەربەرزیەوە بیخۆین، تاکەکانی ناو کۆمەڵگا دەبێت خاوەنی کەسایەتی سەرکەوت و ئازابن ،چاویان لەوەبێت کە بژێوی ژیانیان بە ئیش و ماندوبونی خۆیان بەدەست بێنن، ئیش بکەن و ماندوببن بۆ ئەوەی ئازادبن لە ئیرادە و هەڵبژاردندا، نەک بەهۆی تەمەڵیەوە دەستەمۆی دەسەڵاتببن و چاویان لەوەبێت کە یەکێتی یان پارتی بیانکەن بە موچەخۆری حیزبی یان بندیواری حوکومی، لێرەوە ئەم تاکە تەمەڵدەبێت و پاڵدەداتەوە و بیرناکاتەوە و هەوڵی باشکردنی خۆی و کۆمەڵگا نادات تەنها سەری مانگ دەچێت موچەکەی وەردەگرێت و خەرجی دەکات و لەکاتی دەنگدانیشدا بەچاوشۆریەوە ئەچێت دەنگ بە یەکێتی و پارتی دەدات، بەکورتی دەمەوێت پێت بڵێم کە چۆنیەتی بەدەستهێنانی داهات و بژێوی ژیانت کارای ڕاستەوخۆ دادەنێت لەسەر کەسایەتیت، بیرکردنەوەت، پێگەی کۆمەڵایەتیت، شێوازی ژیانت و سیستمی حوکومڕانی وڵات و لەسەروی هەمویانەوە (ئیرادەت) کە ئەسڵ وایە ئازدبێت، بەڵام بەهۆی تەمەڵیەوە کۆتوبەندی دەکەیت بە دەسەڵات. لەڕوی ئاینیشەوە خودای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا لە ئایەتی 11 ی سورەتی الرعدا پێمان دەفەرمێت خودای گەورە باردۆخی خراپی هیچ گەلێک ناگۆڕێت بۆ باش هەتا ئەو گەلە ئەوەی لەتوانایاندایە نەیکەن بۆ گۆڕینی ئەو دەسەڵاتە خراپە بۆ دەسەڵاتێکی چاک، هەرکات کە گەلەکە ڕۆڵی خۆی بینی لە گۆڕینی خراپ بۆ چاک ئەوا بەدڵنیاییەوە خودای گەورە پشتیوان و سەرخەریان دەبێت بەسەر دەسەڵاتە خراپ و زاڵمەکەدا، کەواتە گۆڕینی دەسەڵاتی گەندەڵ و زاڵم ئەرکێکی ئاینیشە دەبێت تاکەکان پێیهەڵبستن، لێرەوە زۆر گرنگە کە هاوڵاتی ئێمە لەم دەنگدانەدا ڕۆڵی خۆی بەوپەڕی گرنگیەوە ببینێت و توانا و ئیرادەی بەهێزی خۆی بۆ گۆڕیی خراپ بە باش پیشانبدات بە دەنگدان بە لایەنەکانی دەرەوەی دەسەڵات، واتە  لایەنەکانی دەرەوەی یەکێتی و پارتی.

دەوڵەتی شکست خواردوو 

عێراق وەک دەوڵەتێکی شکستخواردوو کەتوانای دابینکردنی ئاسایش و خزمەتکوزاری نیە وە حوکومەتێکی کاریگەری نیە کەبتوانێت دەسەڵاتی بەسەر تەواوی سنوری وڵاتەکەیدا هەبێت و  هێز کەبەمانای مۆنۆپۆلی زەبروزەنگ دێت تەنها لەدەستی ئەو حوکومەتەدابێت نیە، بەڵکو هێز و زەبرزەنگ پارچە پارچە و بەشبەش کراوە بەسەر چەند ناوچە و سنورێکی جیاواز بەجۆرێک لە هەرناوچەیەک گروپێک باڵادەستە و کەمینەکانی تری ئەو سنورە دەچەوسێنێتەوە بەناوی دەوڵەت و چەکی دەوڵەتەوە، لێرەدا نزیکدەبینەوە لەو پێناسە مارکسییەی کە پێیوایە دەوڵەت دەبێتە دەوڵەتی لایەنگر، لایەنگری چینێکی کۆمەڵگا دەکات دژی چینێکی تری کۆمەڵگا. 

لە لایەکیترەوە وەک ڕونە کە دەوڵەتی عێراق بۆ کەمینەیەکی تاڵانچی و چاوچنکی سیاسی بۆتە مایەی خێر وبێرێکی زۆر و بۆ زۆرینەش بۆتە مایەی نەهامەتی و برسێتی و هەژاری و بێ ئاسایشی، لێرەوە هەر کار و بڕیارێکی ئەم حوکومەتە دەکەوێتە ژێر پرسیار و گومانەوە. ئەوە ناشاردرێتەوە کە هۆکارێکی سەرەکی بۆ  بەژداری نەکردنی ئەو ژمارە زۆرەی هاوڵاتیان لە دەنگدان دەگەڕێتەوە بۆ گومانی زۆری هاوڵاتیان لە پڕۆسەی 

دەنگدانەکە. بەگوێرەی ڕاپرسیەک کەدەزگای میدیای درەو بۆ هەڵبژاردنەکانی ئەم ساڵی عێراق کردویەتی ٪55 بەژداربوان پێیان وایە کە ساختەکاری لەهەڵبژاردنەکاندا دەکرێت و ٪22 بەژداربوان پێیان وایە کە دیزاینی دەنگدانەکە دەکرێت واتە بکۆی گشتی نزیکەی ٪77 بەژداربوان پێیان وایە کە هەڵبژاردنەکە بە پاکوبێگەردی ناچێت بەڕێوە و لێرەوە دەگەینە ئەودەرئەنجامەی کە ئەگەری بەژداری ئەم ٪77 لە هەڵبژاردنەکە یان نیە یان زۆر لاوازە. کەواتە هۆکارێکی سەرەکی بایکۆتی هاوڵاتیان لە هەڵبژاردنەکان بریتیە لە شکستی دەوڵەتی عێراق. هەرچەندە من پێموایە کەبایکۆتی هەڵبژاردنەکان چارەسەری دۆخی خراپی هاوڵاتیان ناکات، بەڵکو بەژداریکردن و دەنگدان بەلایەنەکانی دەرەوەی دەسەڵات بەچارەسەر بۆ دۆخی ئیستای هاوڵاتیان دەزانم، هەرچەندە بۆ دەسەڵاتیش بەردەوامی بایکۆتکردنی دەنگدان زەنگی زۆر مەترسیداری تێدایە، لەحاڵەتی گوێنەگرتنی دەسەڵات لەهاوڵاتیان تەقینەوەی جەماوەری لێدەکەوێتەوە و عێراق بەرەو شەڕی ناوخۆ دەبات.

زۆرێک لە بەرپرسە باڵا سیاسیەکان پێیان وایە کە هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق کە بڕیارە لت 11,11,2025 بکرێت تەواو چارەنوسساز و یەکلاکەرەوەیە بۆ داهاتوی عێراق، بەجۆرێک یان عێراق لەژێر چەپۆکی ئێران و پڕۆکسیەکانی ئێران لە عێراق وەک حەشدی شەعبی PMF دەردەهێنن یان ئێران و پڕۆکسیەکانی دەکرێنە ئامانج و عێراق دوچاری شەڕێکی خوێناوی و سەخت دەبێتەوە، چەند ڕۆژێک لەمەوپێش ماڕک ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا پەیوەندیەکی تەلەفونی لەگەڵ محمد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراقدا ئەنجام داوە و داوای لێکردە کە هەڵبژاردنەکان دوابخات چونکە ئەمریکا ئامادەنیە دان بە ئەنجامی هەڵبژاردنەکەدا بنێت لەبەرئەوەی ئێران و گروپە چەکدارەکانی سەربە ئێران (حەشدی شەعبی) تێیدا بەشدارن و هەژمونی خۆیان بەسەر هەڵبژاردنەکاندا سەپاندوە و بەم شێوەیە لەداهاتوشدا حوکومەت و پەرلەمان بەتەواوەتی کۆنتڕۆڵدەکەن، وە چیتر ئەمریکا مامەڵە لەگەڵ حوکومەتێکدا ناکات کە دامەزراوەکانی ئێران و پڕۆکسیەکانی واتە حەشدی شەعبی لەخۆگرتبێت، وە بۆئەم مەبەستە ئیدارەی ئێستای ئەمریکا ماڕک ساڤایا ی وەک نێردەی خۆی لەعێراق بە دەسەڵاتێکی فراوانەوە دیاری کردوە بە مەستی چەکداماڵینی گروپە چەکدارەکانی پاشکۆی ئێران لە عێراق. بەژداری کردنی هێزە چەکدارەکانی یەکێتی و پارتی و لایەنە شیعی و سونیەکان و حەشدی شەعبی مەترسی گەورە بۆ دەوڵەت دروسدەکات، زۆر گرنگە کە هێزی چەکدار بەژداری هەڵبژاردنەکان نەکات و ڕۆڵی سیاسیان لە پەرلەمان و حوکومەتی داهاتوی عێراقدا نەبێت.  

لەکۆتایدا ماوەتەوە بڵێم کە هەڵبژاردن کاتێک گرنگە کە گۆڕانکاری لێبکەوێتەوە و ڕەنگدانەوەی خواست و ویستی هاوڵاتی تێدا بەدیبێت، وەهەروەها هاوڵاتی بتوانێت لەکەشێکی ئارام و ئازاد بێ فشاردا دەنگبدات. لە عێراقێکدا کە دەوڵەت شکستی هێناوە، هەڵبژاردن لەلایەن هێزەکانی دەسەڵاتەوە وەک سومبول و شیعار و عادەت سەیردەکرێت بۆ بەناو دیموکراسیەکی ناوبۆشی کلۆر نەک ڕێگەیەک بۆ گۆڕانکاری، ئەمەش بێ هیوای و نائومێدی هاوڵاتیانی لێکەوتۆتەوە و ئەگەری ڕێژەی زۆری بایکۆتکردنی دەنگدان هەیە. هەرچەندە هەتائێستاش تەنها بژاردەی بەردەست لە بەردەم هاوڵاتیان بۆ گۆڕانکاری لە سیستم و جۆری حوکومڕانی بریتییە لە بەژداریکردنێکی چڕوپڕی هۆشیارانەی هاوڵاتیان لەدەنگدان و دەنگدان بە لایەنەکانی دەرەوەی دەسەڵات، لە ئەگەری ڕێژەیەکی بەرچاوی بایکۆتکردن لە لایەن هاوڵاتیانەوە بەجۆرێک کە ڕێژەی یاسای بەژداریکردن تێنەپەڕێنێت زۆر بەگرنگی دەزانم کە هاوڵاتیان بڕژێنە سەر شەقامەکان و ئەنجامەکانی هەڵبژاردن ڕەتبکەنەوە و نەهێڵن بەناوی زۆرینەی ساختەوە حوکومەت و پەرلەمانێک دروست بکرێت کەڕەچاوی بەرژەوەندی هاوڵاتیان ناکات.