مهزههر محهمهد ساڵح، ڕاوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عێراق، ئەمڕۆ هەینی ڕایگەیاند، کۆی قەرزی گشتیی عێراق هێشتا لە سنوری مهترسیب ئابوریدا نییه بهڵكو لهو سنورانەدایە کە دەکرێت ئیداره بدرێت و دهشڵێت، پلانەکانی حکومەت ئامانجیان بەرزکردنەوەی داهاتە نانەوتییەکانە بۆ 45% لە ماوەی 10 ساڵدا.
ئاوێنه: مهزههر محهمهد ساڵح، ڕاوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عێراق، به میدیای رهسمی وڵاتهكهی وت"قسەکردن لەسەر چونە سنوری مەترسیی ئابوری کاتێک قەرزی گشتی لە 40%ی داهاتی گشتی تێدەپەڕێنێت، دەبێت لە ناو کۆمەڵێک نیشاندەری داراییدا بخوێندرێتەوە، نەک بە جیا لێیان، چونکە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان تەنها پشت بەم نیشاندەرە نابەستن، بەڵکو سەیری ڕێژەی قەرز بەرامبەر بە بەرهەمی ناوخۆیی گشتی، تێچوی خزمەتگوزاریی قەرزەکە و توانای دەوڵەت بۆ بەرهەمهێنانی داهات و بەردەوامبونی دەکەن".
ئاماژهی بهوهشدا"بەشە هەرە زۆرەکەی قەرزی عێراق، قەرزی ناوخۆییە، لە کاتێکدا قەرزی دەرەکی لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردودا پاشەکشەی کردوە، ئەمەش وادەکات ئاڵهنگارییه ڕاستەقینەکە پەیوەست بێت بە سروشتی داهاتی گشتییەوە کە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە نەوت دەبەستێت، ئەمەش دارایی گشتی دەخاتە ژێر کاریگەریی گۆڕانکارییەکانی نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا."
ڕونیشیکردەوە کە "هەر دابەزینێک لە نرخی نەوتدا، ڕێژەی قەرز بەرامبەر بە داهات بەرز دەکاتەوە و فشارەکان لەسەر بودجەی گشتی زیاد دەکات، تەنانەت ئەگەر قەرزی گشتیش زیادبونێکی گەورە بەخۆیەوە نەبینێت".
هێمای بۆ ئهوەش کرد "قەرزی دەرەکی کە پێویستە تا ساڵی 2028 بدرێتەوە لە دەوروبەری 9 ملیار دۆلار تێپەڕ ناکات، لهگهڵ قەرزی ناوخۆیی، کۆی گشتیی قەرزەکان نزیکەی 36%ی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی پێکدەهێنێت، ئەمەش ڕێژەیەکە کە هێشتا لەناو ئەو سنورانەدایە کە دەکرێت بەڕێوەببرێن بەپێی پێوەرە جیهانییەکان کە باس لە ڕێژەی زیاتر لە 60% دەکەن".
ئهو وتیشی"ئەم ڕێژەیە ئەگەری هەیە زیاتریش دابەزێت لە حاڵەتی تەواوکردنی یەکلاکردنەوەی ئەو بڕە پارە هەڵپەسێردراوانەی کە لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی یانەی پاریس بۆ ساڵی 2004دا هەن و تا ئێستا یەکلا نەکراونەتەوە، كه ئەم پابەندبونانە دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی هەشت دەوڵەت کە دەوڵەتانی کەنداویشیان لەناودایەو چاوەڕوان دەکرێت یەکلاکردنەوەیان ببێتە هۆی سڕینەوەی لانی کەم 80%ی ئەو بڕە پارانە و ڕەنگە زیاتریش، بەپێی مەرجە پێوەرییەکانی ڕێککەوتننامەکە".
ئهوهشی خستهڕو "قەرزی ناوخۆیی لە 100 تریلیۆن دینار تێپەڕی کردوە، واتە هاوتای نزیکەی 80 ملیار دۆلارە کاتێک بە دراوی بیانی ئەژمار دەکرێت، ئەوەش بەشە هەرە گەورەکەی کۆی قەرزی گشتی پێکدەهێنێت"، سەرنجی بۆ ئەوەش ڕاکێشا کە "کاریگەریی قەرزی ناوخۆیی لەسەر سەربەخۆیی دارایی عێراق بە سنورداری دەمێنێتەوە مادام قەرزی دەرەکی لە ئاستێکدا بێت کە بتوانرێت بەڕێوەببرێت، بەتایبەت کە پابەندبونە دەرەکییە شایستەکان تا ساڵی 2028 تا ڕادەیەک به سنورداری دهمێننهوه."
جەختیشی کردەوە کە "بەردەوامبونی کورتهێنانی دارایی و پشت بەستن بە قەرزکردن، بەتایبەت لە حاڵەتی دابەزینی نرخی نەوتدا، ڕەنگە نەرمی بەڕێوەبردنی سیاسەتی دارایی کەم بکاتەوە و پێویستی بە ڕێوشوێنی چاکسازی و دارایی زیاتر بکات." ئاماژەی بەوەش کرد کە "سندوقی دراوی نێودەوڵەتی جەخت دەکاتەوە کە ئهڵهنگاری سەرەکی لەبەردەم عێراقدا لە قەبارەی قەرزەکەدا نییە، بەڵکو لە کۆنترۆڵکردنی کورتهێنانی دارایی و هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی داهاتی گشتیدایە".
باسی لەوەش کرد کە "سیاسەتی دارایی ئێستا کار دەکات بۆ بەرزکردنەوەی بەشداریی داهاتە نانەوتییەکان بەشێوەیەکی پێ بهپێ بۆ ئەوەی بگاتە نزیکەی 45%ی کۆی داهاتی گشتی لە ماوەی 10 ساڵی داهاتودا، لە بەراورد لەگەڵ دۆخی ئێستا کە تێیدا داهاتە نانەوتییەکان لە 10%ی کۆی داهاتەکان تێپەڕ ناکەن".
ڕونیشی كردهوه کە "ئەمەش لە ڕێگەی باشترکردنی کۆکردنەوەی باج و گومرگ، بەئەلەکترۆنیکردنی سیستمە داراییەکان، فراوانکردنی بنکەی باج، چالاککردنی کەرتی تایبەت و وەبەرهێنان و چاکسازی لە کەرتی بانکیدا بەدی دێت."
راشیگەیاند کە "ئەم ڕێوشوێنانە پێویستیان بە کات هەیە تا بەتەواوی ڕەنگدانەوەیان لەسەر واقیعی دارایی هەبێت، بەڵام ئەوان نوێنەرایەتی بەردەوامترین ڕێڕەو دەکەن بۆ چارەسەرکردنی کێشەی نەختینه، کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و بەهێزکردنی توانای ئابوریی عێراق بۆ ڕوبەڕوبونەوەی شۆکە دەرەکییەکان و بەدیهێنانی سەقامگیریی دارایی بهدڕێژایی ماوهیهكی زۆر."
ئاماژەی بەوەش کرد کە "هەندێک شایستەی دارایی دواکەوتو هەن کە مافی کەرتی تایبەتن وەک بەڵێندەران، جوتیاران و کەسانی تر، کە هاوتای قەرزی ناوخۆیین و پێیان دەوترێت شایستە دواکەوتوەکان، ئەگەر نەتوانرا بدرێن، ئەوا دەچنە چوارچێوەی قەرزە ناوخۆییەکانەوە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی یاسایی و فەرمی یەکلا بکرێنەوه."