شرۆڤەکاری سیاسی و ئابووری
پێش جەنگی جیهانی یەکەم، شەڕی چاڵدیران وەک یەکەمین دابەشکردنی کوردستان سەیر دەکرا، کە لە ساڵی 1514 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەکەم و ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا ئیسماعیلی یەکەمدا ئەنجامدرا، زۆرجار وەک ساتێکی گرنگی لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەیر دەکرێت. دەسەڵاتی عوسمانی بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا دامەزراند و بەرفراوانبوونی ئێرانی سەفەوی بەرەو ڕۆژئاوای سنووردار کرد و شەڕی باروتی هێنایە ناوچەکە بە کاریگەریی یەکلاکەرەوە. بەڵام بۆ کورد چالدیران بایەخێکی زیاتری هەبوو. زۆرێک لە مێژوونووسان بە یەکەم ململانێی گەورە دەزانن کە لە ئەنجامدا دابەشبوونی کوردستانی لێکەوتەوە و زەمینەسازی بۆ چەندین سەدە دابەشبوون لە نێوان ئیمپراتۆریەتە ڕکابەرەکاندا دانا. ئەم نووسینە بەدواداچوون بۆ ئەوە دەکات کە ئایا چاڵدیران بە ڕاستەقینە دەکرێت بە "شەڕی یەکەم بۆ دابەشکردنی کوردستان" هەژمار بکرێت، هۆکار و دەرئەنجام و لێکەوتە درێژخایەنەکانی بۆ گەلی کورد تا ئەمڕۆ شی دەکاتەوە.
کاریگه ری شه ڕی چاڵدیران له سه ر دابه شبوونی کوردستان
ناوەڕۆکی جەنگ
ململانێی عوسمانی و سەفەوییەکان لە ڕکابەرییە ئایینی و سیاسییەکاندا سەرچاوەی گرتووە. عوسمانییەکان کە موسڵمانانی سوننە بوون، فراوانبوونی دەوڵەتی سەفەوی شیعەیان بۆ ڕۆژهەڵاتی ئاناتۆلیا وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی و شەرعییەتی ئایینی خۆیان دەبینی( ڕۆمەر، سەردەمی سەفەوی،( 1986. سەفەوییەکان بە سەرکردایەتی شا ئیسماعیل هەوڵیان دا بۆ ئەنادۆڵ و عێراق فراوان بکەن بۆ پاراستنی ڕێگاکانی بازرگانی و فراوانکردنی کاریگەری سەفەوییەکان.
کوردستان، دەکەوێتە نێوان ئاناتۆلیا و بەرزایی ئێران، بوو بە سنووری ململانێ. کۆنفیدراسیۆنی هۆزە کوردییەکان بەشێکی زۆری ئەم ناوچە شاخاویانەیان کۆنتڕۆڵ کرد، زۆرجار ئۆتۆنۆمی دەپارێزن بە هاوسەنگی لەنێوان ئیمپراتۆریەتییە گەورەکاندا ) بروینسن، ئاغا، شێخ و دەوڵەت، 1992).
تێوەگلانی کورد لە شەڕی چالدیران
لە چالدیران، زۆرێک لە سەرکردەکانی کورد لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد، چونکە سەرنجی بەڵێنەکانی سەلیم بۆ ئۆتۆنۆمی و داننان بە مافە بۆماوەییەکانیان ڕاکێشا. ئیدریس بیتلیسی، توێژەر و کارگێڕی کورد، ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە ڕازیکردنی ئەمیرەکانی کورد بۆ پشتیوانیکردن لە دۆزی عوسمانی (بۆزارسلان، ناسیۆنالیزمی کورد، 2002) . ئەم هاوپەیمانێتییە زۆر گرنگ بوو بۆ سەرکەوتنی عوسمانییەکان، چونکە هێزە کوردییەکان زانیارییان لەسەر ناوچەکە و پاڵپشتی لۆجستیکی دابین دەکرد.
بەشی یەکەمی کوردستان
بەردەوامترین دەرئەنجامی شەڕی چاڵدیران دەرکەوتنی کوردستان بوو وەک خاکێکی سنووری نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی. دوای شەڕەکە سنوورەکانی بۆ هەمیشەیی جێگیر نەکرد، بەڵام خولێکی ململانێی عوسمانی و سەفەوی دەستپێکرد کە لە پەیماننامەی زوهاب (1639(دا گەیشتە لوتکە. ئەو پەیماننامەیە دابەشکردنی خاکی کوردی لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەدا بە فەرمی کرد- دابەشبوونێک کە بە گۆڕانکاری بچووکەوە، ئەمڕۆش وەک سنووری نێوان تورکیا و عێراق و ئێران بەردەوامە. بەم شێوەیە دەتوانرێت چاڵدیران وەک خاڵی دەستپێکی دابەشبوونی کوردستان سەیر بکرێت. بە هاوئاهەنگی لەگەڵ عوسمانییەکان، هەندێک لە گرووپە کوردییەکان سوودی کاتییان بەدەستهێنا؛ بەڵام ئەنجامە فراوانترەکەی لەدەستدانی یەکێتی کورد بوو، چونکە هۆز و میرنشینەکان بەسەر سنوورە ئیمپراتۆرییەکاندا دابەش بوون. میراتێک کە تا ئەمڕۆش سیاسەتی کوردی لە قاڵب دەدات.
لە بەرامبەردا، عوسمانییەکان سیستەمی میرنشینە نیمچە سەربەخۆکانی کوردییان بە فەرمی دامەزراند و دەسەڵاتێکی بۆماوەییان بە میرە ناوخۆییەکان بەخشی لە بەرامبەر دڵسۆزی بۆ ئەستەمبوڵ. ئەم ڕێکخستنە ڕادەیەک لە ئۆتۆنۆمی کوردی پاراست، بەڵام لە هەمان کاتدا بە توندیە پێکهاتەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە بەستەوە (ماکدۆوال، مێژوویەکی مۆدێرن بۆ کوردەکان، 2004).
2.کاریگەری جەنگی یەکەم لەسەر دابەشبوونی کوردستان زیاتر
ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی لە ساڵی 1918 دوای جەنگی یەکەم، جوگرافیایەکی سیاسی نوێی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروستکرد. لە کاتێکدا ئەرمەنەکان و عەرەبەکان بە پلەی جیاواز لە ناساندنی نێودەوڵەتییان بۆ خواست و خواستە ناسیۆنالیستەکانیان وەرگرت، کوردەکان- گەلێکی جیاواز لە ڕووی نەتەوەییەوە کە نیشتەجێی ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیا و ڕۆژئاوای فارس بوون- بێ دەوڵەت مانەوە. مێژوونووسینی بێدەوڵەتی کورد مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکات کە ئایا بەرپرسیارێتی بە پلەی یەکەم لە ئەکتەرە ناوچەییەکانی وەک تورک و عەرەب و فارسدایە، یان دیزاینە ئیمپراتۆرییەکانی بەریتانیا و فەرەنسا.
هەرچەندە پەیماننامەی سیڤرێس لە ساڵی 1920دا بۆ ماوەیەکی کورت دان بە مافی چارەی خۆنووسینیاندا نا، بەڵام خەونی دەوڵەتی کوردی بەخێرایی لە بەرژەوەندی موزایەدەی خاکی و ئەجێندای ناسیۆنالیستی لە پەیمانی لۆزان لە ساڵی 1923 وەلا نرا، ئەمەش پرسیارێک دەوروژێنێت: ئایا عەرەب و تورک و فارس تاوانبار بوون بە دابەشکردنی کوردستان یان دەسەڵاتە ئیمپراتۆریەکان؟ ِهەرچەندە ململانێی عوسمانی و سەفەوی، بەرپرسیارن یەکەم لە دابەشکردنی کوردستان. وەڵامەکە بەڵێیە- هەرچەندە زلهێزەکانی ڕۆژئاوا دەستپێشخەری خیانەتەکەیان کرد، بەڵام سەرکردەکانی ناوچەکە چالاکانە بەشداریان کرد لە سەرکوتکردنی خواستەکانی کورد و چەسپاندنی پارچەپارچەبوونیان. ئارگومێنتەکە ئەوەیە کە لە کاتێکدا زلهێزە ناوخۆییەکان ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە سەرکوتکردنی خواستەکانی کورددا هەبوو، دابەشکردنی یەکلاکەرەوەی کوردستان لە لایەن زلهێزە ئیمپراتۆرییەکانەوە ڕێکخرابوو، کە لە پێناو بەرژەوەندییە ستراتیژی و ئابوورییەکانیاندا یەکلاییکردنەوەی دوای جەنگیان لە قاڵب دا.
ڕۆڵی تورکەکان: ئەندازیارانی سەرەکی دابەشکردن
بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی تورک ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبوو لە ڕێگریکردن لە سەربەخۆیی کورد لە ساڵی 1514 تا ئەمڕۆ. لە کاتێکدا سیڤرێس دەرگای بۆ بوونی دەوڵەتی کوردی کردبووەوە، سەرکەوتنە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی ئەتاتورک ئەو مەرجانە هەڵوەشاندەوە. لە پتەوکردنی کۆماری نوێی تورکیادا، ئەنقەرە دەوڵەتێکی یەکگرتوو و مەرکەزی بەرزکردەوە کە نکۆڵی لە ناسنامەی کورد دەکات و پێداگری لەسەر تێکەڵاوکردنیان وەک "تورکی شاخاوی" دەکات. بەم شێوەیە، تورکەکان ڕاستەوخۆ بەرپرس بوون لە نەهێشتنی ئەگەری دەوڵەتی کوردی لەناو ئەنادۆڵ. هەرچەندە پرۆسەی ئاشتی لەم ڕۆژانەدا بەردەوامە بەڵام هیچ ڕێگەیەکی ڕوون بۆ مافەکانی کورد لە تورکیا نییە.
ڕۆڵی عەرەب: سودمەندان و جێبەجێکارانی دابەشکردن
هەروەها نوخبە عەرەبییەکان ئەکتەری بەرچاو بوون لەم پرۆسەیەدا. دوای جەنگی یەکەمی جیهانی بەریتانیا و فەرەنسا ئیختیاریان بەسەر عێراق و سوریادا دانا، لە هەمان کاتدا پشتگیریان لە خواستەکانی ناسیۆنالیستی عەرەب کرد لە هەندێک ناوچەدا. لە عێراقدا، ئینگلیزەکان لە سەردەمی فەیسەڵی یەکەمدا دەسەڵاتێکی ناوەندی عەرەبییان دروستکرد، سەرەڕای بەرخۆدانی کورد، موسڵی زۆرینەی کوردیان تێکەڵ بە دەوڵەتی نوێ کرد. سەرکردە کوردەکان داوای ئۆتۆنۆمییان لە بەریتانیا کردبوو، بەڵام لەندەن بەرژەوەندییەکانی نەوتی لە موسڵ و سەقامگیریی دەسەڵاتی پاشایەتی هاشمی لە پێشینەی دانا. زانایانی وەک چارڵز تریپ )مێژوویەک لە عێراق،2007 (دەڵێن کە ئەمە کەمتر بڕیارێکی عەرەبی بووە لە بڕیارێکی بەریتانیا، کە بۆ دەستەبەرکردنی سەرچاوە و بەهێزکردنی دەسەڵاتی پاشایەتی هاشمی داڕێژراوە. هەرچەند عەرەب خۆیان تەلارساز و تەلارسازەکانی ئەم ڕێکخستنە نەبوون- بەو پێیەی ماندەکان لە بنەڕەتدا دروستکراوی کۆلۆنیالیزم بوون- حکومەتە نوێیەکانی سەرکردایەتی عەرەب لە بەغدا و دیمەشق سیاسەتی سەرکوتکردن و ئاسمیلەکردنیان بەردەوام کرد و ئۆتۆنۆمی کوردیان ڕەتکردەوە و دابەشبوونەکەیان بەهێزتر کرد. بەم شێوەیە عەرەبەکان نەک تەنها بە قبوڵکردنی دابەشکردنی کوردستان بەڵکو بە ستەمی سیستماتیکی نادادپەروەری قووڵتر کردنەوە تاوانبار بوون.
هەرچەند خەباتی کورد لە عێراق بووە هۆی ئەوەی هەرێمێکی فیدراڵی پێش هەموو پارچەکانی تری کوردستان بکەوێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خەباتی کورد لە سوریا هیچ مافێک لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمی نوێدا نابینین کە باوەڕیان بە ئۆتۆنۆمی یان دابەشکردنی دەسەڵات نییە.
هەرچەندە خەباتی کورد لە عێراقدا بووە هۆی ئەوەی کە هەرێمێکی فیدراڵی زۆر پێش هەموو پارچەکانی تری کوردستانبکەوێت، بەڵام ئێمە خەباتی کورد لە سوریا بە هیچ مافێک نابینین لە سایەی ڕژێمی نوێدا کە بڕوای بە ئۆتۆنۆمی و دابەشکردنی دەسەڵات نەبێت و ململانێکان بەردەوامە.
ڕۆڵی فارسەکان: بێدەنگ بەڵام هاوبەش
هەرچەند فارسیش بەشێک نەبوو لە ڕووخانی عوسمانی، کوردەکانی ئێران هەمان دانوستانی نێودەوڵەتی نەبوون وەک هاوتا عوسمانییەکانیان. لەگەڵ ئەوەشدا، تاران بە بەردەوامی ئۆتۆنۆمی کورد ڕەتدەکاتەوە. حکومەتی فارس لە ژێر دەسەڵاتی قاجار و دواتر بنەماڵەی پەهلەوی هەوڵی پاراستنی سەروەری بەسەر ئەم ناوچانەدا دا و بەرگری لە هەردوو ئۆتۆنۆمی کورد و کاریگەری دەرەکی کرد. کۆماری مەهاباد (1946) لە کوردستانی ئێران بە کشانەوەی سۆڤیەت لەلایەن سوپای ئێرانەوە تێکشکێنرا. هەرچەندە فارس لە پەیماننامەکانی دوای جەنگی جیهانی یەکەمدا کوردستانی دابەش نەکرد، بەڵام ڕەتکردنەوەی ڕێگەدان بە سەربەخۆیی کورد یارمەتیدەر بوو بۆ هەمیشەیی دابەشبوون. بۆیە سیاسەتی سەرکوتکردنی بەردەوامی تاران وای کرد کە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە نێو دەوڵەتی فارسدا داببڕێت و لە خزمەکانی ڕۆژئاوا جیا ببێتەوە.
کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هیچ مافێکی نییە و لە جیاتی خەباتی چەکداری بۆتە سیاسی و هیوای گۆڕانکاری هەیە کە ڕێز لە مافەکانی بگرێت
4. ڕۆڵی زاڵبوونی هێزە دەرەکییەکان
لە کاتێکدا تورک و عەرەب و فارس بێ گومان هاوبەش بوون، بەڵام فاکتەری یەکلاکەرەوە دەستێوەردانی هێزە ئەوروپییەکان بوو. بەریتانیا و فەڕەنسا بەرژەوەندییە داگیرکاری و ستراتیژییەکانی خۆیان لە سەرووی خواستەکانی کوردەوە دانا. سووربوونی بەریتانیا لەسەر خستنەپاڵ موسڵ بۆ عێراق بۆ نەوت و بەهێزکردنی هاوپەیمانە هاشمی چارەنووسی سەربەخۆیی کورد مۆر کرد. فەڕەنسا کە فەرمانڕەوایی سوریا دەکرد، بەهەمان شێوە بەدوای مەرکەزیەتدا دەکەوت. کەواتە، هەرچەندە هێزە هەرێمییەکان دابەشکردنەکەیان سەپاند، بەڵام کرداری دابەشکردنی سەرەتایی بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن هاوپەیمانانەوە داڕێژرا.
لە کۆتاییدا
شەڕی چاڵدیران لە ساڵی 1514 تەنیا پێکدادانی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی نەبوو؛ ساتێکی بناغەیی بوو لە مێژووی کوردستاندا. بە دانانی زەوییە کوردییەکان لە میحوەری دوو دەوڵەتی ڕکابەردا، دەستپێشخەری پرۆسەی درێژخایەنی دابەشبوون بوو کە بە پەیمانی زوهاب (1639) گەیشتە لوتکە. لە کاتێکدا ڕەنگە شەڕێک نەبووبێت کە بە ڕاشکاوی بۆ کوردستان کراوە، بەڵام دەرئەنجامەکەی مسۆگەری کرد کە یەکڕیزی کورد تێکبچێت و ناوچەکە بە دابەشکراوی نێوان زلهێزە کێبڕکێکارەکاندا بمێنێتەوە. بەم مانایە، بەڕاستی دەتوانرێت چاڵدیران وەک یەکەمین شەڕ سەیر بکرێت کە کوردستانی خستە سەر ڕێگای دابەشبوون- میراتێک کە تا ئەمڕۆ سیاسەتی کوردی لە قاڵب دەدات.
بەرپرسیارێتی ڕاستەوخۆی دابەشبوونی کوردستان لە دوای جەنگی یەکەم بە پلەی یەکەم لە ئەستۆی زلهێزەکانی هاوپەیماناندایە - بەتایبەتی بەریتانیا و فەرەنسا- کە بەرژەوەندییە ستراتیژی و ئابوورییەکانیان لە پێشینەی چارەنووسی کورد دانا. بەڵام زلهێزە ناوچەییەکان ڕۆڵی چارەنووسسازیان هەبوو لە چەسپاندنی ئەم دەرئەنجامەدا. تورکەکان لە ڕێگەی بەرخۆدانی سەربازی و دیپلۆماسییەوە چالاکانە ڕێگریان لە سەرهەڵدانی دەوڵەتی کوردی کرد. عەرەبەکان ئەگەرچی سەرەتا لە بڕیاردان پەراوێز بوون، بەڵام خاکی کوردیان لە چوارچێوەی عێراق و سوریا قبوڵ کرد و دواتر ئۆتۆنۆمی کوردیان سەرکوت کرد. فارسەکان لە کاتێکدا کەمتر ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە پەیماننامەکانی دوای جەنگدا هەبوو، بەڵام سەرەڕای ئەوەش کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا پاراست، ئەو خاکەی کە لە کاتی شەڕی چاڵدیراندا پارێزراو بوو. بەم مانایە عەرەب و تورک و فارس هاوبەش بوون- هەرچەندە بە پلەی جیاواز- لە پارچەپارچەبوون و نکۆڵیکردنی نیشتمانێکی کوردیدا.
لە کۆتاییدا دابەشبوونی کوردستان دەرئەنجامی بڕیاری یەک گروپ نەبوو، بەڵکو دەرئەنجامی یەکتربڕینی بەرژەوەندییەکان بوو: ستراتیژی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا، ناسیۆنالیزمی تورکیا و خواستی دەوڵەتانی ناوچەیی بۆ پاراستنی یەکپارچەیی خاکی خۆیان. میراتی ئەو دابەشبوونە تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە داڕشتنی پرسی کورد.
بۆیە لە کاتێکدا عەرەب و تورک و فارس بەرپرسیارێتی هاوبەشیان هەیە لە پاراستنی دابەشبوونی کوردستان، دابەشکردنی ڕەسەن تا ڕادەیەکی زۆر لە لایەن دەسەڵاتە دەرەکییەکانەوە سەپێندرا کە ئەکتەرە ناوخۆییەکانیان قۆستەوە بۆ دەستەبەرکردنی ئامانجە ستراتیژییەکانی خۆیان.
لە کۆتاییدا لە سەدەی بیست و یەکەمدا ئەرکێکی مۆڕاڵ و بەرپرسیارێتی وڵاتانی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ پوچەڵکردنەوەی ئەو زوڵمانەی ناڕەوانە کە بەرامبەر گەلی کورد لە کوردستان ئەنجام دراوە. لە کۆتاییدا ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نابێت بەبێ ئاشتی لە کوردستاندا.