دکتۆر سامان شاڵى

کاندیدی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق

لە قۆناغێکی گواستنەوەی هەستیاردا و لەگەڵ زیادبوونی گرژییەکانی ناوچەکەدا، پرسیاری ڕاستەقینە ئەوە نییە: کێ گەورەترین کوتلەی هەیە؟ بەڵکو کێ دەتوانێت سەقامگیری ناوخۆی دەوڵەت بگەڕێنێتەوە و ڕێگری لە داڕمانی بکات؟ عێراق پێویستی بە سەرۆکێکی پراگماتیک هەیە نەک سەرۆکێکی تەقلیدی بۆ ئەوەی عێراق لەقۆناغی گواستنەوەدا سەرکردایەتی بکات.

بۆیە زۆر کەس پێیان وایە کە سەرۆکێکی سەربەخۆ ڕەنگە سوودی ڕوون پێشکەش بکات بە بەراورد بە سەرۆکێک کە بەهۆی ڕەچاوکردنی حزبی یان هاوپەیمانییەوە سنووردارە.

یەکەم: کەمکردنەوەی جەمسەرگیری و کردنەوەی بۆشایی بۆ تێگەیشتن

هاوپەیمانی حزبی و هاوسەنگی تائیفی و دانوستانی پێکهێنانی هاوپەیمانی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر سیستەمی سیاسی عێراق هەیە. هەبوونی سەرۆکێکی سەربەخۆ یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی:

• هێورکردنەوەی زمانی زاڵبوون و گۆڕینی ناکۆکی بۆ چارەسەرێکی دامەزراوەیی.

• کەمکردنەوەی بێمتمانەیی یەکتر لەنێوان هێزە سیاسییەکان بەتایبەتی لەسەر پرسە مشتومڕاوییەکان.

• وەک ناوبژیوانێکی دەستوری لە نێوان گروپە جیاوازەکاندا مامەڵە بکات، نەک درێژکراوەی هەر کەمپیکی سیاسی دیاریکراو.

• بە کاندیدکردنی کاندیدێکی تەکنۆکرات بۆ سەرۆکایەتی عێراق، سەرکردایەتی کورد مۆدێلێکی نوێ بۆ سەرکردایەتی عێراق پێشکەش دەکات. لە کاتی قەیراندا، دەتوانێت گرنگ بێت بۆ نیشاندانی یەکڕیزی لە ڕێگەی کەمکردنەوەی گرژییە ناوخۆییەکان.

دووەم: شەرعیەتی نیشتمانی فراوانتر لە سەردەمی فشاری دەرەکیدا

لە قۆناغەکانی ناسەقامگیری ناوچەییدا، عێراق پێویستی بە کەسایەتییەکی یەکگرتوو هەیە، نەک کەسایەتییەکی دابەشکەر. سەرۆکێکی سەربەخۆ دەتوانێت بەشداری بکات لە:

• گەڕاندنەوەی متمانەی خەڵکێکی بێزار لە سیستەمی پشکەکان (موحاصصة).

• نیشاندانی پەسەندکردنی بەرژەوەندی نەتەوەیی بەسەر ئەجێندای هەمەجۆردا.

• دووپاتکردنەوەی ئەوەی کە سەرۆکایەتی کۆمار سەکۆیەکە بۆ دەوڵەت نەک پاداشتێک بۆ لایەنێک.

• پاراستنی وڵات لە هەوڵدان بۆ ئیستغلالکردنی دابەشبوونە ناوخۆییەکان.

ئەمە بە تایبەتی زۆر گرنگە ئەگەر ئەکتەرە دەرەکییەکان هەوڵی ئیستغلالکردنی دابەشبوونە ناوخۆییەکان بدەن.

سێیەم: نەرمی دیپلۆماسی

لەگەڵ پەرەسەندنی گرژییەکان لە ناوچەکەدا، عێراق زۆرجار دەبێت هاوسەنگی پەیوەندییەکانی لەگەڵ چەند ئەکتەرێکی بەهێز (وەک دەوڵەتانی دراوسێ و زلهێزە جیهانییەکان) هاوسەنگ بکات.

سەرۆکێکی سەربەخۆ باشتر توانای ئەوەی هەیە کە:

• وەک نوێنەری دەوڵەت قسە بکە نەک کوتلە.

•  ئەنجامدانی دیپلۆماسی بە متمانەی زیاترەوە وەک نوێنەری نیشتمانی بێلایەن.

 • وەک هێزێکی سەقامگیرکەر لە نێوان زلهێزە ناوچەییە کێبڕکێکارەکاندا لە ڕێگەی گوتارێکی هاوسەنگ و سەروەرییەوە مامەڵە بکات.

•  کەمکردنەوەی تێچووی سیاسی هەر نزیکبوونەوەیەک یان ئاشتبوونەوەیه‌ک.

چوارەم: گرنگیدانێکی توند بە ئەرکی دەستووری سەرۆکایەتی کۆمار

سەرۆکایەتی کۆمار بە پلەی یەکەم ئەرکێکی دەستوری و یەکگرتووە و بەرپرسیارێتیەکانی بریتین لە:

•  پاراستنی دەستوور وپاراستنی سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری،

•  دڵنیابوون لە ڕێزگرتن لە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان (یاسادانان، دادوەری، و جێبەجێکردن)،  

•  وەک گەرەنتی یەکڕیزیی نەتەوەیی ڕۆڵ دەگێڕێت،

 •  سەرپەرشتیکردنی گواستنەوەی دەسەڵات و پێکهێنانی حکومەت بەشێوەیەکی نەرمی بەگوێرەی دەستوور،

•  خزمەتکردن وەک پرد و زامنی پەیوەندییە دەستوورییەکان و مافەکانی نێوان هەرێمەکان و پارێزگاکان و حکومەتی فیدراڵی لەڕێگەی میکانیزمەکانی هەماهەنگی و چارەسەرکردنی ناکۆکیەکانەوە.

کاندیدێکی سەربەخۆ زیاتر سەرنجی لەسەر ئەم ئەرکە دەستووری و یەکگرتووانە دەبێت نەک کاندیدێک کە بەپێی ستراتیژی حزبی کاردەکات.

لە کۆتاییدا

لایەنگرانی کاندیدە سەربەخۆکان دەڵێن، لە ژینگەیەکی ناوچەیی گرژدا، بێلایەنی، یەکێتی نیشتمانی و هاوسەنگی دیپلۆماسی زۆر گرنگن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی ناسەقامگیریدا. بەڵام ڕەخنەگران پێیان وایە کە ئەزموون لە چوارچێوەی پێکهاتە حزبییە دامەزراوەکان و هاوپەیمانییە بەهێزەکاندا ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە بەڕێوەبردنی سیستەمی سیاسی ئاڵۆزی عێراقدا.

لە کۆتاییدا باڵادەستی سەرۆکێکی سەربەخۆ یان سەر بە حزب بە بڕوانامەکانیان ناپێورێت، بەڵکو بە:

 •  توانای دەستپاکی و بەڕێوەبردنی قەیرانەکان،

 •  توانای دروستکردنی کۆدەنگی،

   •  خستنەڕووی دیدێکی ئابووری واقیعیانە بۆ کەمکردنەوەی هەڵئاوسان و بێکاری و قەرز و هەمەجۆرکردنی ئابووری،

  •  پابەندبوون بە سەروەری عێراقێکی یەکگرتوو.