د.سامان شالی - شرۆڤەکاری سیاسی و ئابووری

عێراق لە یەکێک لە سەختترین پێگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدایە ئەگەر شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران فراوانتر بێت. بەهۆی جوگرافیا و سیاسەت و هێزەکانی دەرەوەی یاسا، عێراق ئەگەر نەیویستیش بە ئاسانی دەبێتە گۆڕەپانی شەڕ. حکوومەتی عێراق و حکوومەتی هەرێمی کوردستان ڕایانگەیاندووە کە ئەوان لایەنی ئەم شەڕە نین و بێلایەن دەبن و لەگەڵ هەموو هاوبەشەکان کاردەکەن بۆ بەدیهێنانی ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەکەدا.

عێراق تاکە وڵاتی ناوچەکەیە کە لە چوار قۆڵەوە هێرش دەکرێتە سەر:

1.دوژمن – ئیسرائیل

2.هاوپەیمانی ستراتیژی – ئەمریکا

3.دۆست – ئێران

4.لە ناوەوە – هێزەکانی دەرەوەی یاسا

حکومەتی عێراق بێدەسەڵاتە لە وەستاندنی هیچ کام لەو هێزانە کە لە دەرەوەی یاسان و عێراق بووەتە گۆڕەپانێک بۆ کێبڕکێی ناوچەیی، کۆنترۆڵ وسەروەری خۆی لەدەستداوە.

بۆچی عێراق مەترسی زۆری لەسەرە:

1- پێگەی عێراق لە نێوان دوو دوژمنی سەرەکیدا

• عێراق سنوورێکی درێژی لەگەڵ ئێران (1600کم) هاوبەشە و میوانداری بەرژەوەندی و ئاسانکارییەکانی ئەمریکا دەکات.

• هێزانە کە لە دەرەوەی یاسان لە عێراق پێشتر دامەزراوەکانی ئەمریکایان کردۆتە ئامانج و ئەمریکاش لە بەرامبەردا پێگەی ئەم هێزانەی لێداوە.

واتە دەتوانرێت عێراق ڕابکێشرێتە ناو شەڕەکەوە بەبێ ئەوەی حکومەت هەڵیبژێرێت.

2. فراوانکردنی بازنەی ليداني ناوچەیی

ئێران مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بەرەو ئامانجەکانی ئەمریکا یان هاوپەیمانەکانی لە سەرانسەری ناوچەکەدا تەقاندووە، لەنێویاندا عێراق و وڵاتانی کەنداو.

 عێراق کاریگەریی لەسەر بووە: هێرشی مووشەکی، شەڕی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، هێرشی ئەلیکترۆنی، و گێژاوی ئابووری، بەتایبەتی وەستانی هەناردەکردنی نەوت.

. 3 مەترسییە ئابوورییەکان

 •داخستنی کەشتیوانی لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە، کە (85%) ی نەوتی عێراق بە گەرووی هورمزدا ​​تێدەپەڕێت و ئەمەش وەک شرياني ئابووری عێراق دادەنرێت.  حکومەتی عێراق شکستی هێناوە لە پشت بەستن بە نەوت بۆ بەڕێوەبردنی ئابووری عێراق. بەڵکو بەرهەمی ناوخۆیی هەمەجۆر و پشتگیری نەکردووە بۆ بەهێزکردنی ئابووری و دوورکەوتنەوە لە پشت بەستن بە وزە.

• ژێرخانی ناوچەیی.

•  هەناردەکردنی وزە.

•  داخستنی فڕۆکەخانە و سنوورە بازرگانییەکان.

•  هێرش بۆ سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی عێراق.

 ئەگەر هاتوچۆی کەشتی لە ڕێگەی گەرووەکەوە پەک بخرێت، قەبارەی بازرگانی جیهانی نەوت بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبێتەوە، ئەمەش ئابووری عێراق کە لە ئێستادا کێشە تيدایە، زیاتر ئاڵۆز دەکات.

پرسیارەکە ئەوەیە: بۆچی حکومەتی عێراق داوای ڕەزامەندی لە کۆماری ئیسلامی ناکات بۆ ئەوەی ڕێگە بە کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی عێراق بدات بە گەرووی هورمزدا ​​تێپەڕن، وەک چۆن ڕێگەی بە تانکەرەکانی هیندستان داوە؟

چی عێراق دەبێت بیکات بۆ ئەوەی بمێنێتەوە

عێراق پێویستی بە چوار ستراتیژی سەرەکی هەیە:

1. بێلایەن بمێنەرەوە

عێراق دەبێت خۆی لە بوون بە بەشێک لە هەر لایەک بەدوور بگرێت. واتا:

• ڕێگەنەدان بە هێرشکردنە سەر هێزەکانی ئەمریکا لە خاکەکەیەوە

• ڕێگەنەدان بە ئۆپەراسیۆنی ئەمەریکا بۆ سەر ئێران لە خاکی عێراقەوە.

بێلایەنی سەلامەتترین بژاردەیە بۆ پاراستنی سەروەری عێراق.

2. کۆنتڕۆڵکردنی هێزانەی کە لە دەرەوەی یاسان

ئەمە قورسترین کێشەیە کە لەبەردەم حکومەتی عێراقدایە.

حکومەتی عێراق نەیتوانیوە کۆنتڕۆڵی گروپە چەکدارەکان بکات:

• ئەم گروپانە هێرشیان کردۆتە سەر ئامانجەکانی ئەمەریکا کە ئەگەر ئەم هێرشانە بەردەوام بن لەوانەیە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی شەڕ لە عێراقدا.

• کۆنترۆڵی بەهێزی ناوەندی بەسەر چەک وهێزانەی کە لە دەرەوەی یاسان زۆر پێویستە بۆ ئەوەی عێراق بەشێک نەبێت لەم شەڕە.

3.دیپلۆماسی لەگەڵ هەموو لایەک

پێویستە عێراق پەیوەندی لەگەڵ:

ئێران و ئەمریکا و وڵاتانی کەنداو و تورکیا و سوریا.

مامەڵەکردن وەک ناوبژیوانێک بۆ ئاشتی و سەقامگیری لەبری سەنگەر، دەتوانێت عێراق لەم شەڕە نەخوازراوە بپارێزێت.

4.پاراستنی سنوورەکان و ژێرخانەکان و نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان و کۆنترۆڵکردنی وهێزانەی کە لە دەرەوەی یاسان ئەولەویەتەکانی گرنگ:

• ئاسایشی سنوورەکان لەگەڵ ئێران

•  پاراستنی کێڵگە و بۆرییە نەوتییەکان

•  پاراستنی فڕۆکەخانە و بەندەرەکان

•  ڕێگری کردن لەوەی هەرێمی کوردستان ببێتە ناوچەی شەڕ.

•  پاراستنی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان لە عێراق.

•  کۆنتڕۆڵکردنی هێزانەی کە لە دەرەوەی یاسان بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی شەڕ.

هەرێمی کوردستان

حکومەتی هەرێمی کوردستان و لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان چەندین جار دووپاتیان کردۆتەوە کە هەرێمی کوردستان لایەنی ئەم شەڕە نییە، نە لە ڕابردوو و نە لە داهاتووشدا. ئەوان ڕێگە نادەن ناوچەکە بۆ دەستپێکردنی هێرش بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ کەڵک وەربگیرێت. لەگەڵ ئەوەشدا لەلایەن ئێران و میلیشیاکانەوە هێرش کراوەتە سەر بۆ ڕاکێشانی کوردستان بۆ ناو ململانێی ناوخۆ.

ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە، تا ئێستا هیچ ئیدانەیەک لە لایەن حکومەت و پەرلەمان و لایەنە سیاسییەکانەوە سەبارەت بەم هێرشانە بۆ سەر هەرێمی کوردستان نەکراوە. هەر چوار سەرۆکایەتییەکە و سەرجەم سەرکردەکانی پارتە سیاسییەکانی عێراق دەبێت بەخێرایی هەنگاو بنێن بۆ ئەوەی ئەم دەستدرێژییە بۆ سەر هەرێمی کوردستان ڕابگرن؛ ئەگینا سەقامگیری و یەکڕیزی لەنێوان هەموو عێراقییەکاندا لەدەست دەدەین، کە هەموویان لەژێر چەتری دەستووری عێراقدا وەک گەرەنتییەک بۆ یەکگرتوویی عێراقی فیدراڵ کاردەکەن.

بە سەرنجدان بەوەی کە هیچ فیشەکێک نەدراوە، هیچ فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان و مووشەک نەخراوەتە خوارەوە، هیچ هێزێکی زەمینی نەچووەتە ژوورەوە، فڕۆکەخانەکانی هەرێم بۆ هێرشکردنە سەر ئێران بەکارنەهێنراوە، بۆچی ئەم لێدانانە بۆ سەر هەرێمی کوردستان؟ ئایا بۆ ڕاکێشانی هەرێمە بۆ ناو ئەم شەڕە و دوورخستنەوەی لە بێلایەنی خۆی و هەڵگیرساندنی شەڕ لە نێوان هێزەکانی دەرەوەی یاسا وهێزی پێشمەرگە؟

سیناریۆ واقیعیەکان بۆ عێراق

سەلامەتترین ڕێگا بۆ عێراق بریتییە لە:

باشترین حاڵەت

• بێلایەنی عێراق ڕابگیرێت

• هێزانەی کە لە دەرەوەی یاسان خۆیان لە پەرەسەندن دەپارێزن

• شەڕ زیاتر لە دەرەوەی عێراق دەمێنێتەوە.

سیناریۆی ناوەڕاست

• ناوبەناو لێدان و هێرشی میلیشیاکان

• زیانی ئابووری بەڵام شەڕی تەواو لە ناوخۆی عێراقدا نەبوو.

خراپترین حاڵەت

جارێکی دیکە عێراق دەبێتە ناوچەیەکی جەنگی بە وەکالەت وەک ساڵانی 2003-2011 و ئەمەش دەبێتە هۆی گەڕانەوەی عێراق بۆ چوارگۆشەی یەک دوای 23 ساڵ.

ڕاستییە ستراتیژییە گەورەکە ئەوەیە کە سەلامەتترین ڕێگا بۆ عێراق بریتییە لە:

عێراق پردیك بێت نێوان دوژمنان نەک بنکەیەک بيت بۆ ئەوان.

ئەو وڵاتانەی لە شەڕی ناوچەیی ڕزگاریان دەبێت، ئەو وڵاتانەن کە خۆیان لە لایەنگری بەدوور دەگرن، ئەمەش دەبێتە هۆی لەناوچوونی سەروەری و ئابوورییان.

پاراستنی یەکڕیزی و دەستکەوتە دەستوورییەکانی عێراق، ئەرکی هەموو عێراقییەکان- چوار سەرۆکایەتییەکەی (پەرلەمان، سەرۆکایەتی کۆمار، حکومەت، و دەسەڵاتی دادوەری باڵا)، سیاسەتمەداران، کەسایەتییە ئایینییەکان، پیشەگەرەکان و ئەکادیمییەکان، هەروەها کاربکەن بۆ وەستاندنی ئەم شەڕە کە بەسەر هەموو عێراقدا سەپێنراوە.