د.سامان شاڵی، شرۆڤەکاری سیاسی و ئابوری

شەڕی 39 ڕۆژەی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران لە سەرەتای ساڵی 2026 هەرێمی کوردستانی عێراقی خستە دۆخێکی زۆر لاوازەوە. هەرچەندە حکومەتی هەرێمی کوردستان سیاسەتی بێلایەنی گرتەبەر، بەڵام ناوچەکە بوو بە ئامانجی ڕاستەوخۆی هێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن ئێران و میلیشیا هاوپەیمانەکانیەوە. ئەم پارادۆکسە- کە سەرەڕای بێلایەنی هێرش دەکرێتە سەر- پرسیارێکی ڕەخنەگرانە دەوروژێنێت: ئایا بێلایەنی دەتوانێت بە تەنیا ئەکتەرێکی جیۆپۆلەتیکی بچووک لە ناوچەیەکدا بپارێزێت کە ململانێ زاڵ بێت؟ بەرەنگاربوونەوە هێزەکانی دەرەوەی یاسا، و چۆن دەتوانێت خۆی بپارێزێت؟

بێلایەنی لە ژێر فشاردا ھەرێمی کوردستان ھەوڵیدا خۆی لەو ململانێیە دوور بخاتەوە، جەختی لەوە کردەوە کە نابێتە بنکەیەک بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتانی دراوسێ. بەڵام ڕووداوەکانی سەر زەوی نیشانیان دا کە بێلایەنی بەس نییە.

 •لە کاتی شەڕدا سەدان هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ناوچەکەیان داوە.

 •ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە زیاتر لە 750 هێرش لەلایەن ئێران و میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە ئەنجامدراون، کە بووەتە هۆی کوژران و برینداربوونی هاوڵاتیانی مەدەنی و هێزەکانی پێشمەرگە (18).

 •تەنانەت ژێرخانی گرنگ، وەک فڕۆکەخانە و بنکە سەربازییەکان، کرانە ئامانج. ئەم پێشهاتانە ئەوە دەردەخەن کە بێلایەنی قەڵغانی هەرێمێک ناکات کاتێک لە ڕووی ستراتیژییەوە هەڵکەوتووە و لە ڕووی سیاسییەوە بەستراوەتەوە بە زلهێزە گەورەکانەوە.

دەرس لە جەنگەوە

1.جوگرافیا بێلایەنی دەسڕێتەوە

هەرێمی کوردستان میوانداری هێزە نێودەوڵەتییەکان دەکات و لە نزیک سنوورەکانی ئێران دایە. بەهۆی ئەمەوە وەک بەشێک لە سەنگەری فراوانتر سەیر دەکرێت، بەبێ گوێدانە هەڵوێستی فەرمی. ستراتیژی ئێران بریتی بووە لە مامەڵەکردن لەگەڵ عێراق- و بە تایبەتی کوردستان- وەک ناوچەیەکی پارێزراو و گۆڕەپانی فشار.

2.سەرهەڵدانی شەڕی تێکەڵاو ململانێکان

تیشکی خستە سەر گۆڕانکاری لە شەڕی ئاساییەوە بۆ شەڕی تێکەڵاو، لەوانە:

• فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و هێرشی مووشەکی

• فشاری ئەلیکترۆنی و هەڕەشەی هەواڵگری

• ئۆپەراسیۆنەکانی میلیشیای بە وەکالەت

ئەم جۆرە تاکتیکانە ڕێگە بە دەوڵەتانی وەک ئێران دەدەن بەبێ لەشکرکێشییەکی تەواو فشار بخەنە سەر.

3.هێزەکانی دەرەوەی یاسا وەک هەڕەشەیەکی ناوەندی

هێزەکانی دەرەوەی یاسا کە لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێن و لە ناوخۆی عێراقدا کاردەکەن، یەکێک لە جددیترین ئاستەنگەکانن:

• لە دەرەوەی کۆنترۆڵی تەواوی دەوڵەت مامەڵە دەکەن

•  چەندین جار هێرش دەکەنە سەر ئامانجە کوردەکان و پەیوەندیدارەکان بە ئەمریکاوە

  •عێراق دەکەنە سەنگەرێکی بە وەکالەت

ئەم "هێزانەی دەرەوەی یاسا" هێڵی نێوان هەڕەشە ناوخۆیی و دەرەکییەکان کاڵ دەکەنەوە و ستراتیژی بەرگری تەقلیدی بەس نية.

4.سنووری پاڵپشتی نێودەوڵەتی

لە کاتی ململانێدا، گرووپە کوردییەکان سیگناڵی تێکەڵاویان لە لایەن هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانەوە پێگەیشت. لە کاتێکدا چاوەڕوانی ئەوە هەبوو کە ڕەنگە هێزە کوردییەکان بەرەیەک لە دژی ئێران بکەنەوە، بەڵام هیچ پشتیوانییەکی بەردەوام بەدی نەهات و سەرکردەکانی کورد لە کۆتاییدا خۆیان لە تێوەگلانی خۆیان بەدوور گرت بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندن.

ئەمە دەرسەکی درێژخایەن دووپات دەکاتەوە:

ڕەنگە زلهێزە دەرەکییەکان پشتیوانی لە بەرژەوەندییەکانی کورد بکەن، بەڵام بە دەگمەن گەرەنتی ئاسایشی درێژخایەنی ئەکەن.

تەحەدای ئاسایش لە “ناوچەیەکی خۆڵەمێشی”دا

ئێستا هەرێمی کوردستان لە فەزای نێوان شەڕ وئاشتیدا کاردەکات:

• بە فەرمی لە شەڕدا نییە

• لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بەر هێرشەکان کەوتووە

• ڕووبەڕووبوونەوەی هەردوو هەڕەشەی دەوڵەتی و نادەوڵەتی

ئەم "ناوچە خۆڵەمێشییە" پێویستی بە تێگەیشتنێکی نوێ هەیە لە ئاسایش- تێگەیشتنێک کە لە بەرگری سەربازی تەقلیدی تێپەڕێت.

هەرێمی کوردستان چۆن دەتوانێت خۆی بپارێزێت؟

بۆ مانەوە و بەرەنگاربوونەوەی هێرشەکانی داهاتوو، پێویستە هەرێمی کوردستان ستراتیژییەکی فرەڕەهەند بگرێتەبەر:

1.بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری ئاسمانی

قەبارەی هێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی لاوازییە گرینگەکانی ئاشکرا کرد. وەبەرهێنان لە:

•  سیستەمی بەرگری ئاسمانی مۆدێرن

•  تەکنەلۆژیاکانی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە پاراستنی شارەکان و فڕۆکەخانەکان و ژێرخانی وزە زۆر گرنگە.

2. لەخۆگرتنی هێزی دەرەوەی یاسا

ئاسایش بەبێ قسەکردن لەگەڵ میلیشیاکان بەدەست ناهێنرێت:

•  هەماهەنگی زیاتر لەگەڵ بەغدا پێویستە

 •  پێویستە جێبەجێکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر گروپە چەکدارەکاندا زیاد بکات

•  فشاری نێودەوڵەتی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە سنووردارکردنی چالاکیی میلیشیاکان

3. یەکێتی سیاسی ناوخۆیی

دابەشبوونە ناوخۆییەکان وەڵامدانەوەی قەیرانەکان لاواز دەکەن. بەرەیەکی سیاسی یەکگرتووی کورد:

• بەهێزکردنی بڕیاردان

• باشترکردنی هێزی دانوستان

• خستنەڕووی ستراتیژییەکی ئەمنی یەکگرتوو

4. بێلایەنی ستراتیژی (چالاک).

بێلایەنی دەبێ پەرە بسێنێت بۆ بێلایەنی چالاک، واتە:

• دوورکەوتنەوە لە تێوەگلانی ڕاستەوخۆ لە ناکۆکیەکاندا

• پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ هەموو لایەک

• کەمکردنەوەی ئەو کردارانەی کە دەتوانرێت وەک دوژمنکارانە هەستیان پێبکرێت.

• یەکگرتوویی لە ژێر چەتری دەستووردا گەورەترین گەرەنتییە بۆ ئەوەی هەرێم بوەستێتەوە بەرامبەر بە هێزەکانی دەرەوەی یاسا یان هەر هەڕەشەیەک بۆ سەری، چ ناوخۆیی بێت یان دەرەکی.

5. هاوبەشی نێودەوڵەتی هەمەچەشن

هەرێمی کوردستان لەجیاتی ئەوەی پشت بە یەک هاوپەیمان ببەستێت، پێویستە:

• بەهێزکردنی پەیوەندی لەگەڵ چەندین ئەکتەری جیهانی

• بەدوای گەرەنتی دیپلۆماسی و ئەمنی فراوانتردا بگەڕێن

• زیادکردنی بینینی نێودەوڵەتی وەک ئەکتەرێکی سەقامگیرکەر

6. خۆڕاگری ئابووری و ژێرخانی

پاراستنی ژێرخانی ئابووری و هەمەچەشنکردنی ئابووری لاوازی کەمدەکاتەوە:

• بەهێز کردندنى دامەزراوە وزەییەکان لە بەرامبەر هێرشەکاندا

• پەرەپێدانی سیستەمی وەڵامدانەوەی قەیرانەکان

• کەمکردنەوەی پشتبەستن بە تاکە سەرچاوەی داهات

7. پاراستنی ئاسایشی نیشتمانیی

پاراستنی ئاسایشی نیشتمانیی هەرێمی کوردستان (لە هەرێمی کوردستان) هەوڵێکی فراوانە کە ستراتیژی سیاسی، سەربازی، ئابووری، کۆمەڵایەتی لەخۆدەگرێت. تەنها پەیوەندی بە بەرگرییەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە سەقامگیری وخۆڕاگری وئاسایشی درێژخایەنەوە هەیە.

ئاسایشی نیشتیمانی لە هەرێمی کوردستان پەیوەندی بە هاوسەنگیەوە هەیە: بەرگریی بەهێز، دیپلۆماسی زیرەک، یەکێتی ناوخۆ، و خۆڕاگری ئابووری هەموویان پێکەوە کاردەکەن.

8. پەیوەندی دیپلۆماسی پاراستنی پەیوەندی هاوسەنگ لەگەڵ:

•عێراق (حکومەتی فیدراڵی)

 • توركيا

 • ئێران

 • سوریا

 • هاوپەیمانانی ڕۆژئاوا (بۆ نموونە وڵاتانی ناتۆ)

 ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ دوورکەوتنەوە لە گۆشەگیری و دڵنیابوون لە پشتیوانی لە قەیرانەکاندا

دەرئەنجام

شەڕی 39 ڕۆژە دەریخست کە هەرێمی کوردستان ناتوانێت تەنها پشت بە بێلایەنی ببەستێت بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی خۆی.

سەرەڕای هەوڵەکانی بۆ مانەوە لە دەرەوەی ململانێکان، بەڵام بەهۆی جوگرافیا وهاوپەیمانی وئاڵۆزییە ناوخۆییەکانیەوە بوو بە ئامانج.

دەرسى سەرەکی ڕوونە: بێلایەنی دەبێ بە ڕێگری ویەکگرتوویی ودیپلۆماسی ستراتیژی بەهێزتر بکرێت.

لە سەردەمی جەنگی دوورەگەیی و ئەکتەرە سەرکەشەکاندا، مانەوە بەندە بە خۆلادان لە ململانێ بەتەواوی بەڵکو بە بەڕێوەبردنی بەرکەوتن، بەهێزکردنی خۆڕاگری، و پاراستنی هاوسەنگی لە ناوچەیەکی ناجێگیردا.