جەنگ ھەمیشە یەکێک بووە لە گەورەترین ھۆکارەکانی وێرانکاری لە مێژووی مرۆڤایەتی. لە ھەر شوێنێک ئاگری جەنگ ھەڵبگیرسێت، ئەنجامەکەی تەنھا لە سنووری ئەو وڵاتەدا ناوەستێت، بەڵکوو کاریگەرییەکانی بۆ ناوچەیەکی فراوان دەگوازرێتەوە. لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا ئەم ڕاستییە زیاتر دەردەکەوێت، چونکە ناوچەکە پڕە لە ھاوکێشە سیاسییە ئاڵۆزەکان و ھاوبەشبوونی بەرژەوەندییەکان.
ئەگەر جەنگێکی گەورە لە ناوچەکەدا، بە تایبەتی ڕوبەڕووبوونەوەیەک لەگەڵ ئێران درووست ببێت، ئەوا عێراق و ھەرێمی کوردستان یەکێک لە وڵاتان و ناوچانەن کە زۆرترین کاریگەرییان لێ دەکەوێت. ئەمەش بەھۆی شوێنی جوگرافی، ھاوبەشی ئابووری و پەیوەندییە سیاسییەکانە.
کاریگەرییە ئابوورییەکان
یەکەم و زۆرترین کاریگەری جەنگ بریتییە لە ئاڵۆزی ئابووری. کاتێک جەنگ دەستپێدەکات، بازاڕەکان نائارام دەبن، ڕێگاکانی بازرگانی ئاڵۆز دەبن و نرخەکان بە شێوەیەکی خێرا بەرز دەبن. عێراق و کوردستان زۆر شت لە بازاڕی دەرەوە و بە تایبەتی لە وڵاتانی دراوسێ وەردەگرن، بۆیە ھەر ئاڵۆزییەک لە ناوچەکەدا دەبێتە ھۆکاری گرانی و کەمی پێداویستی و سامان.
ھەروەھا ئەگەر جەنگ درێژخایەن بێت، دەتوانێت کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ لەسەر وەبەرھێنان و بازرگانی ھەبێت. وەبەرھێنەران زۆرجار لە ناوچەی نائارامدا کار ناکەن، ئەمەش دەبێتە ھۆکاری کەمبوونەوەی کار و داھات و زیاتربوونی فشار لەسەر ژیانی ھاوڵاتیان.
نائارامییە سنوورییەکان
یەکێکی تر لە کاریگەرییەکانی جەنگ، نائارامییە لە ناوچە سنوورییەکان. عێراق و کوردستان سنوورێکی درێژیان لەگەڵ ئێران ھەیە، و ھەر ئاڵۆزییەک لەو سنوورەدا دەتوانێت بە خێرایی بگاتە ناوخۆی ناوچەکە. ئەمەش بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی خەڵکی ناوچە سنوورییەکان دەکات، کە زۆرجار دەبنە یەکەم قوربانییەکانی ھەر ئاڵۆزییەک.
ھەروەھا ئەگەری گواستنەوەی خەڵک و پەنابەر بوونیش زیاد دەبێت. ئەم دۆخە دەتوانێت فشارێکی تر بخاتە سەر دامەزراندنە حکومییەکان و خزمەتگوزارییەکان.
جەنگی درۆن و شێوە نوێکانی جەنگ
لە ساڵانی دواییدا جەنگەکان گۆڕانکارییەکی گەورەیان بەسەردا ھاتووە. جیا لە جەنگی کڵاسیکی، ئێستا جەنگی درۆن و ھێرشە دوورمەوداکان زۆر بەکاردھێنرێن. ئەم جۆرە جەنگە بەھۆی ئەوەی کە بێ ئاگاداری و لە دوورەوە دەکرێت، ترسێکی گەورە درووست دەکات.
درۆنەکان دەتوانن ھێرش بکەن بۆ شوێنە جیاوازەکان و بە ھێزێکی کەمیش کاریگەرییەکی گەورە درووست بکەن. ئەمەش دەبێتە ھۆکاری ئەوەی کە خەڵک ھەست بە ئارامی ناکەن، چونکە ھیچ شوێنێک بە تەواوی دڵنیایی تێدا نییە.
ھاوکێشە سیاسییەکان و دۆخی کوردستان
لە ڕووی سیاسییەوە، ھەرێمی کوردستان لە ھاوکێشەیەکی ئاڵۆزدا دەبێت. لە لایەک، پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەمریکا ھەیە، کە زۆرجار بە ھاوپەیمانی ستراتیژی ناسراون. لە لایەکی ترەوە، کوردستان سنووری درێژی لەگەڵ ئێران ھەیە و پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەکانیش لەگەڵ تاران بەردەوامن.
ئەگەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی گەورە درووست ببێت، کوردستان ناچار دەبێت لە نێوان ئەم دوو ھاوکێشەیەدا ھاوسەنگی بپارێزێت. ئەمەش کارێکی ئاسان نییە، چونکە ھەر ھەڵوێستێک دەتوانێت کاریگەرییەکی سیاسی و ئابووری ھەبێت.
لە ھەمان کاتدا، بەغداش لە ناو ئەم ھاوکێشەیەدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت. ھەر بڕیارێکی سیاسی لە عێراقدا دەتوانێت کاریگەریی لەسەر دۆخی کوردستان ھەبێت.
لە کۆتاییدا، جەنگ ھەرگیز چارەسەری کێشەکان نییە. ئەگەر جەنگێکی نوێ لە ناوچەکەدا درووست ببێت، ئەوا تەنھا وێرانکاری، گرانی، نائارامی و ترس بۆ خەڵک دەھێنێت. بۆیە پێویستە وڵاتان ھەوڵ بدەن کێشەکان بە ڕێگای گفتوگۆ و دیپلۆماسی چارەسەر بکەن.
ناوچەکە زیاتر لە ھەر کاتێک پێویستی بە ئارامی و ھاوسەنگی ھەیە، چونکە ئاشتی تەنھا ڕێگا بۆ پاراستنی ژیان و داھاتووی گەلانی ئەم ناوچەیەیە.