بەشی دووەم:

مێژووی شەڕەنگێزی ئەمەریکا:

ئەمەریکا لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە خەریکی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای سەربازی و خۆپڕچەکردن و فراوان کردن و بەهێزکردنی سوپاکەیەتی، بۆ بەکارهێنانی هەڕەشەو هیرشی سەربازی دژ بەو دەوڵەتانەی کە لەگەل ئەجندای سیاسی و سیستەمی سیاسی و ئابوری ئەودا نایەنەوەو ناکۆکن. سوپای ئەمریکا لە دوای جەنگی ساردەوە چەندین جەنگی ڕاستەوخۆ و کرداری سەربازی ئەنجامداوە، کە ژمارەی دەگاتە زیاتر لە١٥ جەنگ و داگیرکاری.

لەساڵ ١٩٨٠ بە دواوە ئەمەریکا مەترسی لە پێشڕەوی ئابوری  چین  هەیە بۆ نمونە مارتن فێڵدشتاین ڕاوێژکاری پێشووی ئابوری ڕۆناڵد ڕیگان ئاماژەی پێکردووە، بۆ پووچەڵکردنەوەی پلانی پیشەسازی چین نابێت لە ساڵی ٢٠٢٥دا کاڵایەک هەبێت لەسەری نوسرابێت Made in China)).

وە بیل کلینتۆن سەرۆکی پێشووی ئەمەریکا لە مانگی ئازاری ٢٠٠٠دا داوای دانپێدانانی  دەوڵەتی (چین)ی کرد لە ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی (WTO) ، بە مەرجی (ئاڵوگۆڕ لە سیستەمی لیبڕالیزمی سیاسی و ئابوری..)دا.

ئەمڕۆش (دۆناڵد ترەمپ) پارێزگاری لە سەرکردایەتی جیهانی ئەمەریکا دەکات و دروشمی( گەورەبونی ئەمەریکا)ی سەرۆک ڕۆناڵد ڕیگانی هەڵگرتوە، لەسەر بنەمای مۆنۆپۆڵکردن و داگیرکاری سەرچاوەی ئابوری وڵاتانی دی جیهان، ئەمەریکا دەیەوێت لە ڕێگای باجی گومرکی و سنورداکردنی گەشەی ئابوری درێژە بە مێژووی سیاسی ئەمەریکا بدات.

ئەمەریکا خاوەنی سیستەمی لیبڕالیزمی ئابوری و بازاڕی ئازادە، بەڵامی ئازادی بە وڵاتە تازە پێگەیشتوە ئابوریەکانی ئاسیاو بە تایبەت دەوڵەتی چین لە بازاڕی جیهانیدا نادات، بە یاسای (ئابڵۆقەی ئابوری)و (فشاری سەربازی) و (باجی گومرک)ی قورس دەیەوێت چالاکی‌ ئابوری و بازرگانی لە چین بەرتەسک بکاتەوە.

بنەمای ناکۆکیەکانی چین و ئەمەریکا:

هەرچەند ئەمەریکاو ڕۆژئاوا خۆیان خاوەنی داهێنانی لیبڕالیزمی ئابوری و بازاڕی ئازادن، بەڵام گەشەکردنی ئاسیا بە تایبەت چین لە نێو (بازاڕی ئازاد)ا بە مەترسی دەبینن لە سەر  ئاییندەی خۆیان، بە تایبەت ئەمەریکا ئەو مەترسیە لەسەر هەژمون و سەرکردایەتی جیهانی خۆی دەبینێت، بۆیە ئەمەریکا  دەیەوێت بە هاوپەیمانی وڵاتانی ڕۆژئاوا ڕێگا لەو بەرەو پێشچونە ئابوری و بازرگانی‌و تەکنەلۆژیەی ئاسیا بە تایبەت دەوڵەتی (چین) بگرن و نەهێڵن ئەو پێگە ئابوری و سیاسی و کولتوریەیان لێ وەربگرێتەوە.

دەوڵەتی چین تا چەند ساڵی پێشترو هەتا ئێستاش هێزێکی سەربازی بۆ داگیرکردنی ئەمریکا بنیات نەناوە و هەوڵی دەست تێوەردان لە سیاسەتی ناوخۆی ئەمریکا و لاوازکردنی راستەوخۆی ئابووری ئەمریکاو ڕۆژئاوای نەداوە، چونکە لاوازکردن و ئەزمەی ئابوری ئەمەریکاو ڕۆژئاوا لە ئێستادا زیان بە ئابوری چین دەگەیەنێت، بازاڕی ئەمەریکا و ڕۆژئاوا هەم بازاڕیکی گەورەن هەم نرخی کاڵایان تێدا بەرزە، بەرامبەر بە نرخی کاڵای(چین)ی، مانەوە دۆخێکی جێگیری  ئابوری و کۆمەڵایەتی و خۆشگوزەرانی و داهاتی بەرزی خەڵکی ئەوروپا، سود بە پڕفرۆشی کاڵای چینی دەگەیەنێت و چین گەورەرتین قازانجی لە جیاوازی نرخی کاڵاکان و بازاڕەکانی جیهان کردوە.

چین ئەوەندەی دەیەوێت پەرە بە گەشەو بەرەوپێشبردنی زانست و تەکنەلۆژیا بدات، ئەوەندە لە ململانێ‌‌و شەڕی سیاسی دوور دەکەوێتەوە، وە هەمیشە هەوڵدەدات خۆی لەو شەڕو جەنگانە بدزێتەوە، کە ئەمەریکا بە ناڕاستەوخۆیی دژ بە چین  دروستیان دەکات، بۆ نمونە لە جەنگی نێوان (ئێران و ئیسرائیل و ئەمەریکا) بێهەڵوێستی ددەوڵەتی چینمان بینی.

هەتا ئێستا چین نەک (روسیا) لە نێوان ململانێ و ناکۆکیەکانی رۆژئاواو ئەمەریکا زۆر بە نەرمی و دیبلۆماسی مامەڵەی کردوەو دەکات، خۆی لە شەڕە ناپێویستەکان بەدوور دەگرێت.

هەرچەند چین پەیوەندییەکی سەختی لەگەڵ چەند دراوسێیەکی لەڕادەبەدەر توندی ناسیۆنالیستی هەیە، وەک تایوان و هیندستان، ژاپۆن، کۆریای باشوور و ڤێتنام هەیە کە ئەم دەوڵەتانە هەموو سات ئامادەن بۆ جەنگ، بەڵام چین خۆی لە هەر هەڕەشەو ئیستیفزازی جەنگی  ئەم دەوڵەتانە دوور دەخاتەوە، چین چاوی تەنها لە سەر پێشڕەوی تەکنەلۆژی و گەشەی ئابوری‌‌یەو کەوتۆتە لەسەر سکەیەکی خێراو نایەوێت هیچ ڕێگیریەک و کۆسپێک لەسەر ئەم سکە ئابوریەی بۆ دروست ببێت.

چین لە کۆی پێنج ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (چین، فەرەنسا، ڕووسیا، بەریتانیا و ئەمریکا)، تاکە دەوڵەتە لە دوای شەڕی دەریایی کورتی لەگەڵ ڤێتنام لە ساڵی ١٩٨٨، لە ماوەی ٣٧ ساڵی ڕابردوودا دەوڵەتی(چین) یەک فیشەکی لە دەرەوەی سنوورەکانی نەتەقاندووە. بەڵام ئەمەریکا هەر لە سەردەمی ئیدارەی ئۆباما کە گوایە ئاشتیخوازە، ٢٦ هەزار بۆمبی بە سەر حەوت وڵاتدا تا ساڵی  ٢٠١٦ وەشاندوە.

دوا شێوازی بەرەنگاربونەوەئ ئەمەریکا لەگەڵ ئاسیا و چین، گەڕانەوەیەتی بۆ هەمان شێوازی سەربازی،‌‌ ناردنی هێزی سەربازی و دروسکردنی دۆخی نیوە (جەنگ)، هاندانی هەندێ دەوڵەت بۆ دروستکردنی راستەوخۆی جەنگ بەرامبەر بە دەوڵەتی چین، وە ناردنی کەشتی گەورەی جەنگی بۆ زەریای (هێمن و هیندی و سور) لە سەر ڕێگاکانی بازرگانی دەریایی چین، ئەمەریکا دەیەوێت ناوچە ستراتیژیەکان و سەرچاوە ئابوریەکانی (نەوت و گاز و کانزاکان)ی جیهان لە چین داگیر بکات، بۆ نمونە هەر ئێستا پلانی داناوە (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) لە رێگای (هاوپەیمانی ئیبراهیم)یەوە، دەروازەی کەنداو و گەروی جیهانی دەریایی، لە ڕێگای بازرگانی  چین بگرێت.

هەرچەند ئەمریکا هەوڵ دەدات دەرگاو دەروازەکانی بازرگانی جیهانی لێ (چین) دابخات، بەڵام چین لە پەنجەرەکانەوە دەچێتە ژووری بازرگانی دەوڵەتانەوە، چین لە باشوری ئەمەریکاوە لە ئەمەریکای لاتینەوە دەچێتە ژورێ، فۆکوسی ئابوری و بازرگانی خۆی گواستۆتەوە بۆ وڵاتانی باشوری ئەفەریقا و ئەمەریکاری لاتین، بە تایبەت گەورە وڵاتی وەک (بەرازیل)، دەوڵەتی بەرازیلی کردۆتە هاوپەیمانی بە‌هێزی ئاڵوگۆڕی بازرگانی خۆی.

وە دەوڵەتی چین بێ ئاگا نی‌یە لە پلانە سیاسی و سەربازیەکانی ئەمەریکا و دەزانێت  چی لە هەگبەو مەهامی ئەمەریکادا هەیە، بۆیە (چین) لە ئێستا بە دواوە بە هەمان ڕیتمی چالاکی سەربازی و سیاسیەکانی ئەمەریکا، خەریکی داڕشتنی پلانێکی درێژخایەنە بۆ پەرەپێدانی بنکە سەربازییەکانی لە ئەمریکای لاتین، ئەفریقا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا تا بتوانێت ئەمەریکا لە سەر ڕێگای گەشەی تەکنەلۆژی و ئابوری و بازرگانی  جیهانی خۆی دور بخاتەوە.

پلانە نزیکەکانی ئەمەریکا:

 ١/هەردوو دەوڵەتی (ئێران و میسر) کە خاوەنی سوپایەکی بەهێزن، لە ئەندامیەتی و هاوپەیمانیەتی گروپی brics و دەوڵەتی چین داببڕێت و بیانهێنێتە دەرەوە..!

٢/هەموو هەوڵێک دەدات دەوڵەتی چین لە وەڵامی سەربازی‌و جەنگێک بئاڵێنێت لەگەڵ دورگەی(تایوان) یان (ژاپۆن) یان (هیندستان) یان (فیلیپین)!

٣/ ئەمەریکا بە نمایشی تەکنەلۆژیای سەربازی نوێ دەیەوێت چین توشی شۆک بکات و بترسێنێت، دەوڵەتی چینیش بە دروستکردنی چەک و ئەتۆمی بەهێزو ئەلکترۆنی و لیزەر  ڕۆژئاوا دەلەرزێنێت.

 دەوڵەتی چین چەندین ساڵە دانی بەخۆیدا گرتوەو زۆر بە نەرمی و دیبلۆماسی ئەم ململانێ و ناکۆکیەی بەڕێکردوە، بەڵام لە دەرئەنجامدا دەولەتی (چین)یش هەر وەک ڕوسیای سەردەمی (جەنگی سارد)، بەڵام  زۆر خێراتر و پێشکەوتوتر، خەریکی بەرەوپێشبردنی تەکنەلۆژیای سەربازی‌ و بە‌هێزکردن و پڕ چەککردنی سوپای سوری چینی‌یە..!

گراهام ئەلیسۆن، پرۆفیسۆری زانستە سیاسییەکان، لە کتێبەکەیدا (Destined for war) (٢٠١٧)، ڕونی دەکاتەوە ساڵ دوای ساڵ ناکۆکی نێوان چین و ئەمەریکا توندتر دەبێتەوە، دوور نی‌یە نەگاتە ئەنجامێکی تراژیدی و ترسناک و خەمۆک دەڵێت (جەنگی سەربازی لە نێوان ئەمریکا و چین ئەگەرێکی نزیکی هەیە)..! وەک کورد دەڵێت دواجار لەوانەیە ئەم کێبڕکێ و ناکۆکیە بگەیەننە (مریشکە ڕەشە)ە..!!