کێشە یان گرفت ئەو ئاڵۆزیانە دەگرێتەوە، کە کار لە دەروونی تاک دەکەن و کاریگەری نەرێنی جێدەھێڵن لە سەر کەسێتی و شێوازی مامەڵەی ئەو کەسەی کە کێشەکەی توش بووە.
زۆرجار شێوازی پەروەردەکردنی منداڵ لە ناو خێزاندا، بەھۆی نەبونی پلان و بەرنامەی زانستی و پەروەردەیی و نەشارەزایی مامەڵەکردن لەگەڵ تەمەنی منداڵدا دەبێتە ھۆکار و ڕەنگدانەوەی کێشە و گرفت بۆ ئەو منداڵە.
ئەو چەند دێڕەی سەرەوە زیاتر دەچێتە قاڵب و بۆتەی کێشەی پەروەردیی، کە کاریگەری زۆر جێدەھێڵی و ئاوێتەی کەسێتی ئەو تاکە دەبێت، لەو کاتەدا تاکەکە دەبێتە کەسێکی شەڕەنگێز و توندڕەو، یان دەبێتە کەسێکی دورەپەرێز و گۆشەگیر و بێزار وخەمۆک.
کاتێک مرۆڤ دەکەوێتە ئەو خانەیەی پێی دەوترێت مرۆڤی خەمۆک کە لەڕووی دەرونیەوە زیانی گەورەی بەردەکەوێت، چونکە ڕەفتارەکانی نامۆ دەردەکەون لە ڕووی پەیوەندی کۆمەڵایەتی و ھەست و سۆزلاواز دەبێت، یان گێچەڵکردن و شەڕەنگێزی و تەنانەت لەگەڵ کەسە نزیکەکانیشی نادروست دەبێت.
ئەو کەسانە ھەستی کەمی متمانایان بە خۆ ھەیە، ئەگەر زۆر بە وردی و باشی مامەڵەیان لەگەڵ نەکرێت ئەو شێوازە نەرێنیە تا تەمەنی گەورەیی لە گەڵی بەردەوام دەبێت.
جۆرەکانی گرفت وکێشەکان لە ناو کۆمەڵگەدا:
کێشەکان بە پێی پێوەرە زانستی و جیاوازەکان دابەشدەکرێن، لێرە بەشێکیان دیاری دەکەین، کە ئەمانەن:
١-کێشەی دەرونی (خەمۆکی، شەڕەنگێزی، دورەپەرێزی.....
٢-کێشەی کۆمەڵایەتی(ھەژاری، جیاکاری...)
٣-کێشەی ژینگەیی (پیسبونی ئاوو ھەوا...)
٤-کێشەی پەیوەست بە سیستمی ڕەفتاری تاکەکەسی
٥-کێشەی تەندروستی(نەخۆشی زگماکی....)
٦-کێشەی سیستمی پەروەردیی(گرنگینەدان بە کوالیتی خوێندن و وابەستە بوون بە ئایدۆلۆژیای ناڕوون)
٧-کێشەی ئابوری و دارایی
٨-کێشە و گرفتە خێزانیەکان
زۆر دەوترێت ھەرشتێک سەرەتای ھەبێت، کۆتاییشی ھەیە. کاتێ کێشە و گرفت بوونی ھەبێت گومانی تیا نیە چارەسەریشی ھەیە،
زۆربەی شارەزایانی بواری کۆمەڵناسی(سیسیۆلۆژیا) ئاماژە بە ڕێگاکانی چارەسەری کێشەکان لەمانەدا دەبیننەوە:
١-دەستنیشانکردنی کێشەکان: گرنگە کێشەکە دیاریبکرێت و شیکاری بۆ بکرێت و پێناسە بکرێت تا زانیاری لەسەر کۆبکرێتەوە، بۆ ئەوەی ڕێگەی چارەسەریان بۆ دیاری بکرێت.
٢-شیکاری کێشەکان: ئەم ھەنگاوە دوای کۆکردنەوەی زانیاری ئەنجام دەدرێت و ھۆکارەکانی دیاریدەکرێت.
٣-گرنگیدان بە چارەسەرو ئەگەرەکان: دوای شیکردنەوەی کێشەکە، چارەسەرو ئەگەرەکان، واباشە شێوازی ساکار و سادە و کارپێکراو بن، چارەسەرکردنی تەنگژەکان و گەیشتن بە ئامانجی دیاریکراو، ئەوەش گرنگە بزانین تا بیرۆکەکان زۆرتربن چارەسەرەکان ئاسانتردەبن.
٤-ھەڵسەنگاندنی چارەسەرەکان: چارەسەرەکان بەراورد دەکرێن لەگەڵ یەکتر بە ڕەچاوکردنی شێوازی کارکردن لەسەریان و جێبەجێکردنیان دەکرت، لەم بوارەشدا پێویستە کۆمەڵێک خاڵ ڕەچاوبکرێن کە بریتین لەمانە:
ڕ-ئاکامەکان لە چارەسەرەسەرەکانەوە.
ب- ئەو چارەسەرانەی لەگەڵ ڕێگاو و یاساکان تەبان.
ج-بەراوردی چارەسەرەکان لەگەڵ ئەنجام و مەترسییەکان.
٥-ئەنجامدانی چارەسەری دیاریکراوی گونجاو: دوا ھەنگاوە، بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، پێویستە ڕەچاوی ھەموو ھەنگاوەکان بکرێت کە پێشتر ئاماژەی پێدراوە، پلان و ڕێگەی چارەسەر وەک پێویست و ھەنگاوەکان بڕوات و مەترسییەکان کەمبکرێنەوە و چارەسەربەدیبێت.
بەڵام ئەگەر ئەو ھەنگاو و شێواز و ڕێگایانەی سەرەوە کە بۆ چارەسەری کێشەکان دیاریکراون، کاری پێنەکرا، ھیچ چارەسەرێک نابینین، بەڵکو گرفت و کێشەکان بەردەوام دەبن و ئاکامێکی خراپ دێتە بەرچاو.
ئەوەی لە ئێستای پرۆسەی پەروەردەدا دیارە و ناشاردرێتەوە، بوونی چەندین کێشە و گرفت و ئاستەنگە، ئەگەر حکومەتی ھەرێم و وەزارەتی پەروەردە پلانی خێرای جێگرەوە بۆ جارەسەرەکان دانەنێت، مەترسی ئەمساڵی خوێندن ھەیە، یان شێواوی و شپرزەیی و نزم بوونەوەی ئاستی کوالیتی خوێندن دەبێتە ئاکامێکی نەخوازراو. ئەرێ براگەل لە کام شوێن و کام جێگا و جوگرافیای ئەم سەر زەمینە ھەیە سێ مانگ مامۆستایان موچە وەرنەگرن و داوای ئاکام و کوالیتی باشبکرێت؟
ئەزموونی ئەم ماوەیەی کە سێ دەیە و نیوی تێپەڕاند لە حوکمڕانی خۆماڵی، دەکرێ بەرنامە و پلان و شیوازی کارکردن، بە ئاراستەیەکی تر بگۆڕدرێت و واز لەم شێوازی خراپ بەکارھێنانە بێنین کە نادادی و گەندەڵی خەریکە نوزەمان لەبەر دەبڕێت، بۆیە پێویستە ئاراستەی ڕێگەکە بگۆڕین.
ھەروەک چۆن (فرانتس کافکا دەڵێ:(ئەو ڕێگەیەی کە پێیدا دەڕۆین، مەج نیە ڕێگە ڕاستەکە بێت، بەڵکو ڕێگەیەکی تر ھەیە و پێویستە بیدۆزینەوە).
ھەموو خەڵکی ھەرێمی کوردستان کەوتوینەتە گومانێکی شاراوەی ناڕوون، کە کات کوشتن و ڕێکنەکەوتن لەگەڵ حکومەتی ناوەند، باجێکی قورسە کە تەنھا خەڵک دەیدات. دەسەڵاتدارانی ئەم ھەرێمە ناکرێ بێخەمبن، چونکە مێژوو ڕەح بە کەس ناکات، جگە لە پاشاگەردانی و دواکەوتوویی و ھەژاری ھیچ ئاکامێک بەدینایەت، پڕۆسەی پەروەردەش کە تاکە ھەگاوە بۆ گەیشتن بە ڕێگەی ڕێبوارانی شارستانی، ناکرێ وا بخرێتە پەراوێزەوە، بۆیە بەڕای بەندە کاتێ چارەسەری ئەم کێشەیە نەتانھەژێنێ، واتە بێخەم و بێباکن لە ئایندەی نیشتمان و نەوەکانمان.
فایەق بێکەسی نەمر لە خۆڕا ھاواری نەکردووە بۆ بێخەمانی گەل کە لە شێعری قەومی کورد، کە لە بەشێکی شێعرەکەدا دەڵێ:
وا وەتەن دیسان بەمەحزوونی ئەڵێ ئەی لاوەکان
بۆچی وا مات و مەلوولن، بەسیەتی شین و گرین
ڕۆژی تێکۆشانە سا دەی ھیمەتێ، تاکو زووە
بەشکو لەم حاڵە نەجاتمان بێ و لە دیلی دەربچین
گەرچی ھەندێ کەس خەریکن ورگ و گیرفان پڕ ئەکەن
شەو بەبێ خەم سەر ئەنێنە سەر سەرین، ھەر سەرسەرین
پیاو ئەبێ دائیم خەمی قەوم و وڵاتی خۆی ھەبێ
ئەو کەسانەی بێ خەمن حاشا نەوەی ئەم خاکە نین.
سەرچاوەکان:
١-دیوانی فایەق بێکەس
٢-ڕنواع المشاکل التربویە
ولید سرحان
٣-خگوات حل المشکلە، کیف ڕحل مشاکلی؟
دلال قێری
٤-اقوال المشاھیر عن حل المشکلە
٥- ڕێگاکانی چارەسەرکردنی کێشەکان
ژیوار سەلاح- ماڵپەڕی زانیاری
٦-فرانتس کافکا