جەنگ واتە ململانێی دوو لایەن، یان دوو بەرەی دژبەیەک لەپێناو سەرخستنی ئامانجی دیاریکراوی ھەر لایەک لەوانە لە بەرژەوەندی خۆی.
دیارە لە ناساندن و پێناسە کردنی ڕاستیدا بۆ جەنگ، زۆر ئەستەمە بگەیینە پەیامی ڕاستی، چونکە ھەر لایەک لەوانە خۆیان بەخاوەنی پەیامی ڕاستی و ھەق دەزانن، لەڕوانگەی تێڕوانینی بیری خۆیان بۆ ئامانجەکانیان.
بەڵام بۆ پرۆسەی پەروەردە ھۆکارەکانی جەنگ دەتوانین، فاکتەرەکانی و کاریگەری جەنگ لەسەری ئاماژەی پێبدەین و کاریگەرییە نەرێنیەکانی دیاری بکەین کە ئەمانەن:
١-داخستنی قوتابخانەکان: لە کاتی جەنگدا زۆرجار قوتابخانەکان بەھۆی بوونی مەترسی گیانی قوتابیان و خوێندکاران و مامۆستایان و فەرمانبەران دادەخرێن، یان دەبن بە شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵک، ئەمەش دەبێتە ھۆی وەستانی خوێندن.
٢-تێکچوونی سیستەمی پەروەردە:
جەنگ دەبێتە ھۆکاری تێکچوونی سیستەمی پەروەردە، چونکە زۆر مامۆستایان و فەرمانبەران ناتوانن لە کارەکانیان بەردەوام بن.
٣-کەمبوونی مامۆستا و کەسانی پەروەردەیی و شارەزایان:
ھەندێک لە مامۆستایان و شارەزایان بەھۆی جەنگەوە کۆچ دەکەن یان لە جەنگدا زیان دەبینن، یان بەھۆی مەترسی لەسەر گیانیان وەک پێویست نوتوانن لە سەر کارەکانیان بەردەوامبن، ئەمەش دەبێتە ھۆی کەمبوونی کادری پەروەردەیی.
٤-کاریگەری دەروونی لەسەر قوتابیان و خوێندکاران:
جەنگ ترس و فشار و کێشەی دەروونی دروست دەکات، ئەوانەش کاریگەری نەرێنی لەسەر فێربوون و سەرنجی قوتابیان و خوێندکاران جێدەھێڵن. کە ھۆلارێکە بۆ دابڕان و دواکەوتن لە فێربوون.
٥-کەمبونەوەی دەرفەتی خوێندن و فێربوون:
زۆر لە منداڵان ناچار دەبن خوێندن جێبھێڵن بۆ کارکردن یان یارمەتیدانی خێزانەکانیان.
٦-تێکچوونی شوێن و بیناکانی قوتابخانە و خوێندنگەکان:
بەشێک لە قوتابخانە و خوێندنگەکان بەرشاڵاوی بۆردومانی جەنگ دەکەون و وێران دەبن یان زیانێکی گەورەیان پێدەگات بۆیە پرۆسەی خوێندن تیایاندا ڕادەگیرێت.
٧-کەمبوونەوە و سەرچاوە و کەرەستەی خوێندن:
ئەو پێداویستیانە و کەرەستانە بەردەست نابن وەک: کتێب و کەرەستەی فێرکاری و ئامرازەکانی فێرکاری وھۆیەکانی فێربوون و پەروەردەییەکان کەم دەبن یان بەردەست ناکەون.
٨-دواکەوتنی ئاراستەی پێشکەوتنی کۆمەڵگە:
کاتێک پەروەردە زیان دەبینێت، پێشکەوتنی زانستی و کۆمەڵایەتی وڵاتیش دوا دەکەوێت.
زۆرجار وتراوە پەروەردە چەکێکی کاریگەرە بۆ ئاراستەکردنی گۆڕانکاری ژیان و جیھان، وەک چۆن (نێڵسۆن ماندێلا) دەڵێ:(پەروەردە بەھێزترین چەکە کە دەتوانیت بەکاری بھێنیت بۆ گۆڕینی جیھان). بەڵام لەکاتی ڕوودانی جەنگدا ئەم وتەیە، ناتوانێت ئامانج بپێکێت و ڕۆڵ ببینێت، بەڵکو ڕادەوەستێت. چونکە پەروەردە لەکاتی ئاشتی و ئاساییدا دەبێتە فاکتەری بەدیھێنانی ئامانجە بەرزو باڵاکانی کۆمەڵگە، کە گەیشتنە بە شارستانی وخۆشنوودی وو پێشکەوتن.
کاتێ زەنگی جەنگ لەھەر ووڵاتێک لێدەدرێت، گوێھەڵخستن و چاوەڕوانی لە ژیانی ئاسایی کۆتایی دێت و نیشانەی ھەواڵی ناخۆش و تاسان و چاوەڕوانی ئایندەی نادیار دەبێتە، یەکەم وێستگەی بەرکەوتنی ھەستی مرۆڤەکان لە شوێنی ڕوودانی جەنگەکە.
وتارەکەم بە وتەیەکی زانای ناوداری جیھان (ئەلێرت ئەنیشتاین)کۆتای دێنم کە لەسەر جەنگ وتوێتی:(ئاشتی بە ھێز ناپارێزرێت، بەڵکو تەنھا بە تێگەیشتن و زانست بەدەست دەھێنرێت).
خۆزگە دەوڵەتان و ئەوانەی ئاگری جەنگ دادەگیرسێنن جوانتر بیریان لە مەترسییەکانی جەنگ دەکردەوە و بە وتەکەی ئەنیشتاین کاریان دەکرد، تێگەیشتنیان دەکردە سەرچاوەی بەدیھێنانی ئاشتی، تا پەروەردەش بیتوانیایە جیھانێکی پڕ لە شارستانی و ئارامی بەدیبێنێت.