زۆرینەی كورد مسوڵمانە. لە تەك مسوڵمانێتیدا، میراتێكی زۆر دەوڵەمەندی شارستانیە كۆنەكانی هەزاران ساڵ بۆ كورد ماوەتەوە، كە ژیانی كوردی ڕەنگدار كردووە بە بەها و مەعریفەت و زەخیرەیەكی زەنگینی پڕ لە تێگەیشتن و زانست. هەر كە ئیسلام بڵاو بوویەوە، نەتەوەی كورد، ئیسلامی لە گەڵ ناوەڕۆكی ئەم زەخیرە و میراتە تێكەڵكێش كرد، كە لە دێرینەوە بۆی مابوویەوە. میراتی ساسان، میدیا، گۆتی، هیتی و لۆلۆ، تا بە كۆنترین ژیار و شارستانی دەگات، كەسایەتی نەتەوەی كوردی توندوتۆل، دەوڵەمەند، ڕەسەن، مەرد و بە سام كرد. ئیسلامیش وەك ڕەنگێكی نوێ زیاتر ئەم بەها و میرات و زەخیرەیەی پتەوتر و دەوڵەمەندتر كرد. ئیسلامی كورد (نەك ئیسلامی عەرەب)، كوردایەتیی لە ناو نەتەوەی كورد قوڵتر كردەوە، تا ئەو سنورەی شێخ و مەلا و زانای كورد، بوون بە سەرقافڵەی كوردایەتیی لە ڕووی وێژەوئەدەب، زانست، سیاسەت و حوكمڕانیی. مەلا و زانای بەرزی كورد، ئەحمەدێ خانی، كۆڵەگەی نەتەوایەتیی لە مەموزیندا، بۆ نەتەوەی كورد، لە ناو جەرگی زەویدا داكوتاوە. باباتاهیر، عەلی حەریری، مەلای جەزیری، نالی، مەحوی، شێخان و زانایانی هەورامان، مەلا و زانایانی سنە و مەهاباد و كەرماشان و ناوچەی باڵەك و بادینان و باكور و ڕۆژئاوای كوردستان، بناغە و باڵەخانەی كوردایەتیان بە سەر یەكەوە ناوە. شێخی نەهری، شێخی پیران، شێخی دەرسیم، شێخانی بارزان، شێخی حەفید، قازی محەممەد، لە تەك هەزاران مەلا و زانای بەرزی مسوڵمانی كورد، ڕۆحی كوردایەتیان گەڕ داوە و بڵێسەی كوردبوونیان هەمیشە گڕ تێبەرداوە و خۆیان كردووەتە گیانفیدای كورد.

لە بەر ئەمە، دەبینیت، لە هەموو ئان و ساتێكدا، ئەم سەركردە و پێشەوا مەزن و دلێرانە، بۆ بەرگریكردن لە خاك و شوناس و زمان و شەرەفی كورد، گێانی خۆیانیان لە سەر لەپی دەست داناوە و خۆیان كردووە بە قوربانی نەتەوەی كورد. لە نێو نەهامەتی سیاسەتی جیهانی هەناو ڕەش، كە كوردی پارچە پارچە كرد و سپاردی بە زۆڵانێكی وەك ئەتاتۆرك و ڕەزا شاه و سەدام و هاوشێوەكانیان، بۆ ماوەی یەك سەدە، بە هۆی سنوری دەستكرد، كورد لە یەكتر ترازان و نامۆ بوون بە یەكتر، هیچ پەیوەندیەكی ئەوتۆی زیندوو لە نێویان نەمایەوە و هەوێنی یەكێتیان نەمەیی. تەنها پەیوەندیەكی دەمار و خوێن مایەوە، ئەو میراتە دەوڵەمەندە بوو كە مەلا و شێخ و زانایان و پێشەواو سەركردەكانمان بۆیان جێهێشتبووین، ئێمەی جۆش و خرۆش دەدا و وای لە ڕۆڵەی كورد دەكرد، بۆ گۆڕەپانی جەنگ وەها بڕوا وەك بڵێی بۆ شایی و هەڵپەڕكی دەڕوات.

كاتێك بیری چەپ لە كوردستان بڵاو بوویەوە، بوو بە پشتی ماكەرێك بۆ دوژمنانی كورد. هەڵگرانی چەپ، یەكەم دەستپێكیان بە دژایەتیی كردنی ئەم میرات و زەخیرە دەوڵەمەندەی كوردایەتیی بوو، كە هەمیشە ڕیشەی كوردبوونی لە نێو ڕۆحی كوردا قووڵتر دەكردەوە. ئەگەر سەرنج بدەیت، حزبی شیوعی (كۆمۆنیست)، لە كوردستان، كار و پیشەی دوژمنایەتیكردنی سەربەخۆیی كوردستان بوو و كوردایەتیی بە كۆنەپەرستیی (الرجعیة) پێناسە دەكرد، عێراقچێتی و ئێرانچێتی و سوریاچێتی بە سەر مێشك و بیری لاوی كورد دەچەسپاند. لە كاتێكیشدا، عەرەب، كە نەتەوەیەكی هەڕەمەكی بیابانن، ئیسلام و كۆمۆنیزم و هەموو كایەیەكی تری بۆ ئارەزوو و فراوانبوون و دەستەڵاتی خۆی بە كار دەهێنا، چەپیە كوردەكان، وێرای دژایەتیكردنی كوردایەتیی، لاوی كوردیان بەرەو هەڵدێری پوكانەوە، خۆ بەكەم زانین، نۆكەرایەتیكردنی دوژمنانی كورد، ترسنۆكیی و دابڕان لە مێژووی سەرەوەریی كورد دەبرد. لە كاتێك، عەرەب لە ڕێگای فرەژنیی هەمیشە ژمارەیان زیادی دەكرد، چەپگەرایی لە كوردستان، تەنانەت ژیانی خێزان و نانەوەی منداڵ لە ڕێگای شەرعیی بە كۆنەپەرستیی دەناساند، پەرەیان بە پەیوەندی بە ناو ئازادی ئافرەتی كورد دەدا، بۆ كردنی كیژوكاڵی كورد بە لەشفرۆش و كەوتەی سەر شەقام. لە تەك ئەمەدا، برەویان دەدا بە بێباوەڕیی بە خودا و ئایین. كاتێكیش مرۆڤ وا پەروەردە كرا، كە خودا و ئایین و ڕۆژی دوایی ڕاست نەبێـت، سروشتیانە دەبێتە كەسێكی لەرزۆك و خۆ پەرست و دابەزیو بۆ ئاستی ئاژەڵ، كە ئیتر لەم دونیایەدا ئامانجی هەرە گەوەری تێركردنی حەزەكانی بێت، بە هەر شێوازێك و دەستكەوتێك بێت و خەباتكردنیش بۆ گەل و نیشتمانیش بە گێلیەتیی بزانێت. لە ڕووی قوربانیدانیش، دەبێتە كەسێكی فریودەر و درۆزن. لە گۆڕەپانی خەبات، كەسانی تر دەكات بە قوربانی خۆی، ڕێك پێچەوانەی قازی محەممەد، شێخی حەفید، شێخی نەمر، شێخ عەبدولسەلام، شێخی دێرسیم و سەدان زانا و شێخ و مەلای خوداناسی كوردپەروەر. یەكێك لە هۆكارەكانی ترسنۆكیی كورد لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا، بە رامبەر بە ئێران و توركیا، بۆ ئەوە دەگەڕیتەوە زۆرینەی بەرپرس و كادیرانی حزبەكانی كوردستان، خەڵكانی بێباوەڕن و نقومی گەندەڵیی و پارە و سێكس بوونە.

ئێستا، ئۆجلان و بزوتنەوەی ئاپۆچیی، فەرخەكانیان لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی كوردستان، كۆمۆنیزمەكان لە هەر چوار پارچەی كوردستان، چەپڕەوەكان، ئەو پشتە پانەی دوژمنانی كوردن، كە ڕژێمە فاشیستەكانی تورك و عێراق و ئێران و سوریا بە سەر پشتیانەوە مل و پشتی كورد دەچەمێننەوە و دار لە ڕۆحی كورد دەدەن. لە كاتێكدا، بە هیچ شێوە یەك هەنگاو بۆ برایەتیی نێوان كوردیان نەهاوێشتووە، دونیایان پڕ كردووە لە لافوگەزافی برایەتیی گەلان و سیستمی دیموكراتیك بۆ گەلانی میزۆبۆتامیا و ئەم جۆرە قسە بێ تام و قۆڕانەی كە لە ئەرزی واقیعدا بوونی نیە. لە سەرجەم نوسرا و بەرهەم و ئەدەبیاتی ئەمانە یەك زەڕرە گرنگیدان نیە بە میراتی هزریی و ئەدەبیی و زانستیی، شاعیران و زانایان و ئەدیبانی كورد. تەنها بەرهەمێك پەخشی دەكەنەوە، قسەی هەلەقومەلەقی چەپگەراییە كە هیچ نیە جگە لە زبڵخانەیەكی بۆگەن، تەنها سەروكەللـەی مرۆڤی كورد دەتاسێنێت و تا ئێسقان نامۆیە بە ڕۆحی كورد. لە ساڵی 2011 وە، ئاپۆچیەكان دەستیان بە سەر ڕۆژئاوای كوردستان گرتووە. لەوێ هەموو باسێك دەكەن، دیموكراتیكا سۆمەریا، كێشەی كرێكاران لە نیكاراگوا و ڤەنزوێللا، سێكسی ئازاد لە فەلسەفەی ماركسیزم، ئازادیا ژنان لە هزرێن ئاپۆ هتد. بەڵام پێنج قوتابیان پەروەردە نەكردووە، بتوانن بەرهەمی خانی، جەزیری، نالی، مەحوی، هەژار و هێمن بخوێننەوە تێی بگەن.  

لە ساڵی 1991 وە، لە تەك یەكێتی نیشتمانی كوردستان (كە حزبێكی چەپگەرایە)، هەتیوەكانی كۆمۆنیست، دوای ڕوخانی یەكێتی سۆڤیەت بێ باوك مانەوە و پۆل پۆل خزانە نێو پارتی دیموكراتی كوردستان. ئەم هەتیوە بێ باوكانە، دەستیان گرت بە سەر دەزگای میدیا و ڕۆشنبیریی ناو پارتی، لەولاشەوە یەكێتی وەكو چەپگەرایەك، حزب و گروپەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستانیش بە هەمان شێوە، لە گەڵ باڵكێشانی پەكەكە و هزرە توڕەهاتەكانی ئۆجلان، لە هەموو بەشەكانی كوردستان، شیرازە و بناغە و سەروسیمای كوردیان وەها شێواند، ئیتر كوردیان بەم ڕوژەی ئەمڕۆ گەیاندووە كە مرۆڤێكی لەرزۆك و شكستخواردوو و برا بچوكی عەرەب و فارس و تورك بێت، تا ئەو ئاستەی، ڕژێمی ئێران بەردەوام قەپۆزی خۆیان و كورد دەشكێنێت، ئەوانیش بەردەوامن لە دووپاتكردنەوەی: ئەم جەنگە جەنگی كورد نیە و كورد لە دژی ئێران ناجەنگێت. توركیا بە هەموو شێوازێك كورد دەشكێنێت و بێ ڕێزیی لە گەڵ شوناس و بوونی كورد دەكات، لە ناو ماڵی كورد، چەپۆكی خستووەتە سەر سەری كورد، ئەوانیش بەردەوام كڕنۆش بۆ توركیا دەبەن و دووپاتی وازهێنان دەكەن لە كوردستان و بیری كوردایەتیی و پیاهەڵدان بە برایەتیی گەلان و ڕۆژهەڵاتا دیموكراتیك و قسە پڕوپوچەكانی تر. لە كاتێكدا بەردەوام میلیشیاكانی عێراق سەرولوتی كوردستان دەكوتن، تەنانەت خەڵكی ئاسایی عەرەبی ناو عێراق و سوریا ڕۆژانە لە تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان سوكایەتیی بە كورد و شوناسی كورد دەكەن، چەپڕەوكانی كورد، دۆم ئاسا، دەهۆڵی برایەتیی دەكوتن و بیرۆكەی هاو ڕەگەزبازیی و دژایەتیكردنی فرەژنیی و نەبوونی خودا و پوچەڵی ئایین لە نێو كورد بڵاو دەكەنەوە، بۆ ئەوەی لاوی كورد ترسنۆك و دەستەمۆ بێت و توانای بەرەنگاربوونەوەی نەمێنێت. لەولاشەوە، ئێران و توركیا و عێراق، بەردەوام نەرگەلە، مادەی هۆشبەر، كچانی داوێن پیس و هاوڕەگەزبازەكان بۆ ناو كورد دەنێرن، بۆ لێدانی ژێرخانی بیروباوەڕ و مێرخاسیی و مەردایەتیی و كوردایەتیی. لە پەرلەمانی هەرێمی كوردستان بە هۆی باڵكێشانی چەپگەرایی، فرەژنی قەدەغەكراوە، كەچی لە یاسای عێراق ماوە پێدراوە. عەڕەب لە عێراق، خەریكە ژمارەیان دەبێتە پەنجا ملیۆن بە هۆی فرەژنیی و نانەوەی منداڵی زۆر، كوردیش هێشتان هەر لە سنوری چوار پێنج ملیۆن خۆی مەڵاس داوە و دەهۆڵی چەپگەرایی لێدەدات (یەكسانیی ژن و پیاو، هاوڕەگەزبازیی، برایەتیی گەلان، میزۆبۆتامیای دیموكراتیك بۆ گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوین هتد). گەندەڵیی پارتی و یەكێتیش وایكردووە، تەعریب بخزێننە ناو جەرگە و دڵی كوردستان، نزیكەی ملیۆن و نێوێك لە عەرەب بێننە ناو دۆڵ و شاخی كورد، كە هەزاران ساڵە نامۆیە بە عەرەب!

تەواوكەری ئەم دیمەنە، ئیسلامیەكانن. ڕاستیەكەی ئیسلامیەكان هێزێكی مەنگۆڵین، هەڵقوڵاوی هەناوی دوژمنانی كوردن و بوونیان لە نێو كورد تەنها خزمەت بە دوژمنانی كورد دەكات، وێڕای خزمەتكردنی بە خۆڕایی چەپگەراكان. واتە ئەوەی لە كوردستان، خزمەت بە ئەجێندای چەپگەرایی دەكات  ئیسلامیەكانن. ئەمڕۆ ئیسلامیەكانیش بوونەتە پشتێكی پانی عروبە و ئەتاتۆركیەتێكی دەمامكدراو بە ئیسلام، وێڕای خزمەتكردن بە ڕژێمی ئاخوندی ئێران و كلكەكانی.

خۆشبەختانە، لە ماوەی چەند ساڵێكی كەمی داهاتوو، ئەم ڕژێمە ئاخوندەی ئێران و ڕژێمی توركیا بەرەو نەمان ملیان دەشكێت و هەردوو قەوارەی دەستكردی ئێران و توركیا هەڵدەوەشێنەوە. ئەوەی پێویستە لە سەر كورد بیكات چەند شتێكی گرنگە. لە لایەك بگەڕێتەوە بۆ شوناس و میراتی ڕەسەنی خۆی، كە ئیسلامی كوردە و میراتی كۆنی چەند هەزار ساڵەی باوباپیرانە (شارستانیە كۆنەكانی كورد)، لە لایەكی تریشەوە هەڵنەخەڵەتێت بە درۆ و فێڵی تورك و عەرەب و ڕژێمی ئاخوند. كورد، پێویستە ژیرانە بزانێت، چۆن هەل و فورسەتی جیهانیی بۆ خۆی دەقۆزێتەوە. لە هەمان كاتدا، هێزی نوێی ڕەسەن لە ناو هەناوی كورد دروست بێت، لە سەر زەمینەی میرات و زەخیرەی كوردبوون، شەقێكیش هەڵدرێت لە چەپگەرایی و هێزی مەنگۆڵیی دەسكەلای دەوروبەری كورد.