پرۆفسۆری جێگیر، زانکۆی لۆریە، کەنەدا

پرسی کورد لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها پرسی زمان و کلتوور نییە؛ بەڵکوو پرسی ناسنامە، دەستوور و دابەشکردنی دەسەڵاتە.

لەم چوارچێوەیەدا، جیاوازییەکی گرنگ هەیە لە نێوان ئەوەی دەوڵەتێك بڵێت “کورد هەن”  وەك هاوڵاتی لەگەل ئەوەی دان بە “ناوچەیەکی کوردی”  یان هەرێمێکی کورد بنێت. یەکەم،  بوونی کورد وەك تاکەکەس قبوڵ دەکات؛ دووەم، بوونی کورد وەك پێکهاتەیەکی سیاسی و جۆگرافی ناناسیت.

لە عێراق و ئیران، بە شێوەیەکی جیاواز دان بە بوونی ناوچەی کوردنشین دادەنرێت. لە عێراقدا، هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی فیدراڵی لە دەستووردا ناسراوە. لە ئیرانیشدا، هەرچەندە سیستەمی فیدراڵی نییە، بەڵام بەشێك لە ناوچە کوردنشینەکان وەك بەشێك لە پێکهاتەی نیشتمانی ناسراون.

لە تورکیا و سوریا،  ناسیۆنالستی تورکی و  دەسەڵاتی بەعسی عەرەبی نەك هەر مێژوویەکی درێژیان هەیە لە نکوڵکردن لە  “ناوچەی کوردی”  بەلکۆ هەرچی لە دەستیان هاتبێت کردویان بۆ تێکدانی ناوچەی کوردنیشین. 

ئەم نکوڵکردنە هەڵوێستێکی سیاسی و ستراتیژییە کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ماف و داهاتووی کورد هەیە.

 ئەگەر دەوڵەتێك بڵێت “کورد وەك تاکەکەس یان هاوڵاتی هەن”، بەڵام دان بە ناوچەیەکی کوردنشین نەدات، ئەوا:

مافی خۆبەڕێوەبەری ناوچەیی لاواز دەبێت

داواکاریی فیدراڵی یان هەرجۆرێك لە لامەرکەزیەت لە دەستوور  ڕەت دەکرێتەوە

زمانی کوردی ناتوانێت وەك زمانی فەرمی ناوچەیی بناسرێت

کورد وەك “کەمینە” دەبینرێت، نەك وەك “پێکهاتەیەکی هاوبەش لە دەوڵەت”

بە نموونەیەکی سادە، ئەمە وەك ئەوە وایە قوتابخانەیەك بڵێت قوتابیی کورد هەن و ژمارەیان بێهەژمارە، بەڵام ڕێ نەدات وانەی کوردی هەبێت یان زمانی کوردی بخوێندرێت. لەو حاڵەتەدا، تاکەکەس قبوڵکراوە، بەڵام کۆمەڵگە قبوڵ نەکراوە.

تورکیا بوونی ناوچەییەی کوردی بەردەوام بە مەترسی دەبینێت لەسەرخۆی. ستراتیژیی ئەنقەرە سەبارەت بە سوریا بریتیە لە:

ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە دانپێدانانێکی فەرمی بە ناوچەیەکی کوردی لە سوریا

بەکارهێنانی فشاری سیاسی و سەربازی بۆ گۆڕینی هێزەکان لە باکووری سوریا

پشتیوانی لە هەڵوێستێکی ناوەندی و نەفیدراڵی بۆ داهاتووی دەوڵەتی سوریا

 ئەگەر بخوازرێت سوریا سەرلەنوێ بنیات بنرێتەوە، سادەترین و گرنگترین بنەما ئەوەیە کە هەموو پێکهاتەکان—عەرەب، کورد، ئاشوری، تورکمان و ئەوانی تر—لە ماف و ئەرکەکاندا یەکسان بن.

بەڵام یەکسانی تەنها لە ئاستی تاکەکەسدا یان هاوڵاتی بووندا بەس نییە؛ دەبێت لە ئاستی پێکهاتە و ناوچەشدا جێبەجێ بکرێت. ئەگەر ناوچەیەکی کوردنشین بەفەرمی نەناسێندرێت، ئەوا شەراکەتی ڕاستەقینە دروست نابێت و دەوڵەتێك کە لەسەر نکوڵکردن  لە پێکهاتەکانی و ترس بنیات بنرێت، بناغەیەکی لاوازی دەبێت.

 پرسی “بوونی کورد بەبێ ناوچەی کوردی” مەسەلەیەکی زمانەوانی نییە؛ ئەمە بنەمایەکی سیاسییە بۆ ئەوەی کێ دەسەڵاتی هەبێت، چۆن دابەش بکرێت، وە کێ وەك هاوبەشی ڕاستەقینەی دەوڵەت بناسرێت.

ڕۆڵی تورکیا لە ڕەتکردنەوەی دانپێدانان بە ناوچەیەکی کوردی لە سوریا  ڕۆڵێکی دوژمنکارانەیەو  ڕێگری کردنە لە چارەسەری دادپەروەرانەی پرسی کورد و بنیاتنانی دەوڵەتێکی فڕەناسنامەیی لە سوریا. بەم کارەشی تورکیا دوژمنایەتی هەموو کوردی دونیای بەدەست ‌‌هیناوە.

ئەگەر چارەسەریەکی درێژخایەن بۆ سوریا بخوازرێت، پێویستە نکوڵکردن لە ناسنامە و ناوچە بگۆردرێت بە دانپێدانان، شەراکەت و متمانەسازی. تەنها بەو ڕێگەیە دەکرێت دەوڵەتێك دروست بکرێت کە هەمووان خۆیان تێدا ببینن.