ھونەری پێکەوەژیان: لەباوەشگرتنی لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردن (التعایش السلمی) لە کوردستانێکی فرەڕەنگدا

توانا محەمەد نوری
  2025-10-30     326

لە وڵاتێکدا کە فرەڕەنگی نەتەوەیی، ئایینی، مەزھەبی و سیاسی بەشێکی دانەبڕاوە لە ناسنامەکەی، چەمکەکانی لێبوردەیی (tolerance) و یەکترقبوڵکردن ھەرگیز ئەوەندەی ئێستا گرنگ نەبووە. لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردن (کە دەتوانین بە التعایش السلمی - واتە پێکەوەژیانی ئاشتییانە - گوزارشتی لێبکەین) تەنھا مانای قبوڵکردنی بوونی "ئەوی دیکە" نییە؛ بەڵکو بریتییە لە چالاکانە ڕێزگرتن و بەھابەخشین بە مافی بنەڕەتیی خەڵکی دیکە بۆ خاوەنداریکردن لە بۆچوونە جیاوازەکان، لەباوەشگرتنی شێوازە جیاوازەکانی ژیان، و دەربڕینی ڕوانگەی ناوازە.

کوردستان، بە مێژوویەکی پڕ لە ئازار و قوربانیدان و بە بوونی پێکھاتە جیاوازەکانی وەک کورد، عەرەب، تورکمان، کلدۆئاشووری، ئەرمەنی، سریانی، فەیلی، شەبەک، صابئی مەندائی، و لە ڕووی ئایینیشەوە موسڵمان (سوننە و شیعە، لەگەڵ سۆفیگەری و تەریقەتە جیاوازەکان)، کریستیان (کاسۆلیکی، ئۆرسۆدۆکس، پرۆتستانت و مەزھەبەکانی تریان)، ئێزیدی، کاکەیی (ئەھلی حەق)، زەردەشتی، بھایی، و پەیڕەوانی ئایین و بیروباوەڕەکانی دیکە، ھەروەھا بێباوەڕان و ئەوانەی ھیچ ئایینێکی دیاریکراویان نییە، پێویستییەکی ژیانی بە لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردن ھەیە. ئەمە بەتایبەتی گرنگە لە کاتێکدا کە ناوچەکە بە گشتی ڕووبەڕووی ململانێی نەتەوەیی و ئایینی دەبێتەوە. لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردن لە کوردستاندا دەبێتە پارێزەرێک بۆ پاراستنی ھاوژیانی ئاشتییانە و ڕێگریکردن لە دروستبوونی ناکۆکی و گرژی.

کاتێک ھاوڵاتیان ھەست دەکەن مافەکانیان پارێزراوە و ناسنامەیان ڕێزی لێدەگیرێت، متمانە دروست دەبێت و ئەمەش دەبێتە ھۆی بەھێزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە (التعایش السلمی). بە پێچەوانەوە، کەمبوونەوەی لێبوردەیی و یەکترقبوڵنەکردن دەتوانێت ببێتە ھۆی دروستبوونی گرژی، دوورکەوتنەوەی پێکھاتەکان لە یەکتر، و تەنانەت گەیشتن بە ئاژاوەی کۆمەڵایەتی.

لەسەر ئاستی سیاسی، کوردستان پێویستی بە لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردنێکی زیاترە لە نێوان لایەنە سیاسییەکاندا. ناكۆكي و ململانێي حزبی، ئەگەر بە لێبوردەیی و ڕێزەوە بەڕێوە نەچن، دەتوانن زیانێکی زۆر بە پرۆسەی دیموکراسی و گەشەپێدانی ھەرێم بگەیەنن. قبوڵکردنی بیرۆکە جیاوازەکان و ڕێزگرتن لە ئۆپۆزسیۆن، بنەمایەکی سەرەکییە بۆ حکومڕانییەکی باش و پێکەوەژیانی سیاسی.

لە ڕووی ئایینیشەوە، کوردستان وەک پەناگەیەک بۆ قوربانیانی تیرۆر و توندوتیژیی ئایینی، نموونەیەکی باشی لێبوردەیی پیشانداوە. پێشوازییکردن لە کریستیان و ئێزیدی و پێکھاتەکانی دیکە لە کاتی ھێرشەکانی داعشدا، بەڵگەی زیندووە لەسەر ڕۆڵی لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردن لە پاراستنی گیانی مرۆڤ و پێکەوەژیاندا. بەڵام دەبێت ئەم لێبوردەییە بەردەوام بێت و ببێتە کولتوورێکی ڕیشەدار.

یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکان بریتییە لە شوێنەواری مێژووی پڕ لە زوڵم و چەوساندنەوە، کە دەکرێت ھەستی بێمتمانەیی و تۆڵەسەندنەوە لای ھەندێک کەس دروست بکات. بۆ تێپەڕاندنی ئەمە، پێویستە:

لەکاتی ھەڵبژاردن و کەمپینەکاندا: بەتایبەتی لە کاتی ھەڵبژاردن بۆ پەرلەمانی کوردستان، زۆرجار دەبینین ھێز و لایەنە سیاسییەکان فلێکسی یەکتر دەدڕێنن و پەیامەکانیان پڕ دەبێت لە تۆمەت و پڕوپاگەندەی نەرێنی دژ بەیەک. ئەم کارە زۆر زیانبەخشە و دەبێتە ھۆی قووڵترکردنەوەی ناکۆکییەکان و دروستکردنی کەشێکی پڕ لە بێمتمانەیی لە نێوان خەڵکدا. دڕاندنی فلێکس و لافیتەی لایەنە ڕکابەرەکان، نیشانەی نەبوونی یەکترقبوڵکردنی سیاسییە و دەچێتە خانەی توندوتیژیی ڕەمزییەوە. پێویستە لایەنەکان پابەند بن بە بنەماکانی ڕێزگرتن، گفتوگۆی بنیاتنەرانە، و ڕکابەرییەکی تەندروست، نەک بە دڕاندنی فلێکس و شکاندنی کەسایەتی یەکتر، تاوەکو ھاوڵاتیان بتوانن بە ئازادی و لە کەشێکی ئارامدا بڕیاری خۆیان بدەن.

پەروەردە و ھۆشیاری: لە قوتابخانە و زانکۆکاندا، گرنگیی لێبوردەیی و ڕێزگرتن لە جیاوازییەکان بخرێتەڕوو.

ڕۆڵی میدیا: میدیا دەتوانێت ڕۆڵێکی ئەرێنی یان نەرێنی ھەبێت. پێویستە میدیای بەرپرس ھانی ھاوژیانی و لێبوردەیی بدات و دوورکەوێتەوە لە بڵاوکردنەوەی ھەواڵی جیاکاری و توندوتیژی.

یاسا و دامودەزگاکانی حکومەت: دەبێت یاسا بە شێوەیەکی دادپەروەرانە جێبەجێ بکرێن بۆ پاراستنی مافی ھەموو پێکھاتەکان و دژایەتیکردنی ھەر جۆرە جیاکارییەک.

گفتوگۆی کراوە: پێویستە پلاتفۆرم و بۆشایی دروست بکرێت بۆ گفتوگۆی کراوە لە نێوان پێکھاتە جیاوازەکاندا بۆ تێگەیشتن لە نیگەرانییەکانی یەکتر.

سەرکردایەتیی سیاسی و ئایینی: سەرکردەکان دەبێت وەک نموونەیەکی لێبوردەیی و پێکەوەژیان بن و پەیامی ئاشتی و یەکترقبوڵکردن بڵاوبکەنەوە.

لێبوردەیی و یەکترقبوڵکردن لە کوردستاندا تەنھا خەونێک نییە، بەڵکو پێویستییەکی ژیانییە بۆ دڵنیابوون لە داھاتوویەکی سەقامگیر و گەشەسەندوو. بە لەباوەشگرتنی ئەم بەھایە، کوردستان دەتوانێت ببێتە نموونەیەکی سەرکەوتووی پێکەوەژیان (التعایش السلمی) و لێبوردەیی لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار بە پێچەوانەوە ناسراوە. ئەمەش بە تێگەیشتنێکی قووڵ لە ئاستەنگەکانی واقیعەوە دەست پێ دەکات. لەکاتێکدا مۆدێلەکانی تێکەڵبوون یان فرە فەرھەنگی وڵاتانی تر ڕەنگە بە تەواوی بۆ دۆخی کوردستان گونجاو نەبن، پێویستە چارەسەری ناوخۆیی و تایبەت بە واقیعی ھەرێم بدۆزرێنەوە. لاوازیی پێگەی ھەرێم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، نەبوونی ویستی گۆڕانکاری ڕاستەقینە لە دەسەڵاتی ناوەندیی عێراق، و دۆخی ناسەقامگیری و خێڵەکیی ناوخۆ، ھەموویان فاکتەری گرنگن کە دەبێت لەبەرچاو بگیرێن. بەم تێڕوانینە واقیعییانەیە، دەتوانین ھەنگاوی پتەوتر بنێین بەرەو پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە و درێژخایەن، بە دوورکەوتنەوە لە خەونێکی دوور لە واقیع و بەڵکو کارکردن لەسەر بنیاتنانی سیستەمێک کە لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی کوردستاندا بگونجێت.

وتاری زیاتر

زۆرترین بینراو
© 2026 Awene Online, Inc. All Rights Reserved.
×