ئەگەرچی لە ڕواڵەتدا چەند جۆر مۆدێل و حیزبی جیاواز لە هەرێمی کوردستان دەبینین، بەڵام ئەگەر زۆر بە وردی سەیری "بناغەی ئابووری و چینایەتی" بکەین، تێدەگەین کە لە واقیعدا تەنها دوو مۆدێلی سەرەکی ململانێ دەکەن:
١. مۆدێلی پارێزگاری و بەردەوامیدان بە سەرمایەداری: سیستمی سیاسی لە هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندییە سەرمایەدارییەکان داڕێژراوە. زۆربەی حیزبە دەسەڵاتدار و ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک (پارتی، یەکێتی، نەوەی نوێ، گۆڕان و ئیسلامییەکان) لەناو ئەم مۆدێلەدا کار دەکەن و پێیان دەوترێت 'خێزانی کوردایەتی'. حیزبی شیوعیش، گەرچی لە ڕووی تیۆرییەوە دژی ئەم مۆدێلەیە، بەڵام لە ڕووی کردەییەوە بووەتە بەشێک لەو نەزمە سیاسییەی کە سیستمەکە دەپارێزێت. ئەمانە ئەگەر کێشەشیان هەبێت، تەنها لەسەر پشک و پارە و دەسەڵاتە، ئەگینا هەموویان دەیانەوێت سیستمی سەرمایەداری وەک خۆی بمێنێتەوە. پارتی و یەکێتی لە ڕێگەی "سەرمایەداریی خزمخزمێنە" و "نەوت"ەوە، نەوەی نوێ و گۆڕان لە ڕێگەی "بازاڕی ئازاد و یاسا"وە، ئیسلامییەکان لە ڕێگەی "شەرعییەت دان بە خاوەندارێتی تایبەت"ەوە، و حیزبی شیوعیش لە ڕێگەی داواکاری بۆ "چاکسازی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی" لە ناو خودی سیستمەکەدا، هەموویان لەو خاڵەدا یەکدەگرنەوە کە دەبێت "کەرتی تایبەت" باڵادەست بێت و جیاوازیی چینایەتی بمێنێتەوە. ئەمانە تەنها شەڕیانە لەسەر ئەوەی "کێ" سیستمەکە بەڕێوە ببات.
٢. مۆدێلی ڕووخاندنی سەرمایەداری: ئەم مۆدێلە تەنها لەلایەن (حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری) نوێنەرایەتی دەکرێت. ئەم نەخشەیە بە تەواوی دژی هەموو حیزبەکانی بەرەی یەکەمە. لای ئەمان، کێشەکە تەنها "دزی" یان "ڕەوشت" نییە، بەڵکو خودی "سیستمی سەرمایەداری"یە کە مرۆڤ دەچەوسێنێتەوە. بۆیە داوای هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێگرتە و خاوەندارێتی تایبەت و گۆڕینی ڕیشەیی کۆمەڵگا بۆ سیستمێکی سۆشیالیستی دەکەن.
بۆ ئەوەی لەو دوو مۆدێلە تێبگەین، دەبێت سەرەتا بزانین ئایدۆلۆژیا چییە؟
ئایدۆلۆژیا وەک "نەخشەیەک" یان "چاویلکەیەک" وایە کە حیزبەکان لە چاوی دەکەن بۆ ئەوەی جیهانی پێ ببینن. ئەگەر حزبێک ئایدۆلۆژیایەکی ڕوونی هەبێت، هەموو بڕیارەکانی (لە پەروەردەوە تا ئابووری و سوپا) پێکەوە دەبەسترێنەوە. بەبێ ئایدۆلۆژیا، بڕیارەکان دەبنە هەنگاوی هەڕەمەکی، بەڵام ئایدۆلۆژیا وایان لێ دەکات وەک زنجیر پێکەوە ببەسترێنەوە. ئایدۆلۆژیا پێویستە بۆ:
١. دروستکردنی بنەمایەکی جێگیر: ئەگەر حیزبێک باوەڕی بە "ئازادی تاک" بێت، هەم لە ئابووریدا و هەم لە کۆمەڵایەتیدا یەک جۆر بڕیار دەدات.
٢. دیاریکردنی ئەولەویەت: ئایدۆلۆژیا پێمان دەڵێت چی گرنگترە؛ لای نەتەوەییەکان "خاک"، لای سۆشیالیستەکان "دادپەروەری"، لای کۆمۆنیستەکان "حکومەتی کرێکاری" و لای ئیسلامییەکان "شەرع و ڕەوشت" یەکەمین کارە.
لە هەرێمی کوردستان، دەتوانین شەش مۆدێلی جیاواز لە بەستنەوەی سیاسەتەکان بە ئایدۆلۆژیاوە ببینین:
١. پارتی و یەکێتی (بۆرجوازیی حزبی و نیولیبرالیزم): ئەم دوو حیزبە لە "خەباتی شاخەوە" بوونەتە کارتێلی ئابووری گەورە. ئەوان ئایدۆلۆژیا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان بەکاردێنن. کەرتی تەندروستی و خوێندن بەرەو "تایبەتکردن" دەبەن تا کۆمپانیاکانی حزب قازانج بکەن، و هەستی نەتەوەییش بەکاردێنن بۆ بێدەنگکردنی ناڕەزایەتییەکان بە ناوی پاراستنی قەوارەی هەرێم.
٢. بزووتنەوەی گۆڕان (ڕیفۆرمخوازی و دامەزراوەیی): گۆڕان بە ئایدۆلۆژیایەکی "لیبڕاڵ-دیموکراتی ڕیفۆرمخواز" هاتە کایەکەوە. ئەوان هەوڵیان دەدا سیستمی حزبی بگۆڕن بۆ سیستمی نیشتمانی و دارایی، و هێزی پێشمەرگە لە دەستی حزب دەربهێنن و بیدەنە دەست دەوڵەت.
٣. جوڵانەوەی نەوەی نوێ (پۆپۆلیزم و ئابووریی بازاڕ): ئەمان ئایدۆلۆژیایەکی "پۆپۆلیستی مۆدێرن"یان هەیە. سیاسەتەکانیان دەبەستنەوە بە توڕەیی گەنجان و دژایەتیکردنی دەسەڵاتی بنەماڵەیی. وەک بازرگانێک سەیری سیاسەت دەکەن و بەڵێنی "خزمەتگوزاریی خێرا" و گۆڕانی ئابووری دەدەن.
٤. حیزبە ئیسلامییەکان (ئیسلامی سیاسی و پاراستنی ڕەوشت): ئەمان ئایدۆلۆژیایەک پەیڕەو دەکەن کە سیاسەت دەبەستێتەوە بە "دین" و "خێزان"ەوە. ئەولەویەتیان پاراستنی ناسنامەی ئیسلامیی کۆمەڵگایە و بڕیارەکانیان لەسەر بنەمای "شەرع"ە، لە ئابووریشدا جەخت لەسەر کاری خێرخوازی و یارمەتیدانی هەژاران دەکەنەوە.
٥. حیزبی شیوعی کوردستان (سۆشیالیزمی نیشتمانی و چاکسازی): ئەم حیزبە ئایدۆلۆژیایەکی چەپی کلاسیکی هەیە کە لە نێوان دۆزی نەتەوەیی و خەباتی چینایەتیدا کاردەکات. ئەوان باوەڕیان بە سێکولاریزم و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی هەیە، بەڵام لە ناو پرۆسەی سیاسی و قەوارەی هەرێمدا کاردەکەن و هەوڵدەدەن لە ڕێگەی چاکسازی یاسایی و پەرلەمانییەوە مافەکانی کرێکاران و ڕەنجدەران بپارێزن.
٦. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری (ڕووخاندنی سەرمایەداری): لێرەدا ئایدۆلۆژیا هەموو کێشەکان (کارەبا، بێکاری، مووچە، مافی ژنان) دەبەستێتەوە بە "خەباتی چینایەتی" و "سیستمی سەرمایەداری". چارەسەری بنەڕەتی لای ئەمان تەنها "ڕووخاندنی دەسەڵاتی بۆرجوازی" و دروستکردنی "حکومەتی شوورایی"یە (کە تێیدا خەڵک خۆیان بڕیار دەدەن). هەروەها باوەڕیان بە یەکسانی هەمەلایەنەی ژن و پیاو، سێکولاریزم و جیابوونەوەی تەواوی ئایین لە دەوڵەت هەیە.
لە کۆتاییدا دەبینین ئەوەی لە کوردستان دەگوزەرێت، تەنها ململانێی "سەر کورسی" نییە، بەڵکو پێکدادانی ئەم جۆرە دیدگایانەیە بۆ ژیان:
پارتی و یەکێتی: دەیانەوێت کوردستان وەک کۆمپانیایەکی بنەماڵەیی بمێنێتەوە.
گۆڕان: هەوڵی دروستکردنی دەوڵەت و چاکسازی لە ناو سیستمدا دەدات.
نەوەی نوێ: مۆدێلێکی سەرمایەداری نوێ بە ڕوخسارێکی گەنجانە پێشکەش دەکات.
ئیسلامییەکان: دەیانەوێت کۆمەڵگایەکی ئیماندار و یاسای شەرعی حاکم بێت.
حیزبی شیوعی: هەوڵ بۆ سۆشیالیزمێکی نیشتمانی و چاکسازی لە بەرژەوەندی هەژاران دەدات.
کۆمۆنیستە کرێکارییەکان: دەیانەوێت سیستمەکە بە ڕیشەیی بگۆڕن بۆ حکومەتێکی کرێکاری.
ئایدۆلۆژیا لە هەرێمی کوردستان تەنها دروشم نییە، بەڵکو سەنگەرێکی چینایەتییە. ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت پێکدادانی دوو جەمسەرە: جەمسەرێک کە هەموو ڕەنگە جیاوازەکانی (نەتەوەیی، لیبڕاڵ، ئیسلامی و چەپی ڕیفۆرمخواز) کۆکردووەتەوە بۆ پاراستنی "سەرمایەداری"، و جەمسەرێکی تر کە دەیەوێت ئەو سیستمی چەوسانەوەیە بڕووخێنێت و ژیانێکی جیاواز دابمەزرێنێت. ئایدۆلۆژیا ئەو ئامرازەیە کە هەموو بڕیارە بچووک و گەورەکان کۆدەکاتەوە تا خزمەت بە یەکێک لەم ئاراستە سەرەکییانە بکەن.
٢٠/٢/٢٠٢٦