مێژووی ڕووداوە نێودەوڵەتییەکان پڕە لەو ساتە گرنگانەی کە دەبنە هۆی گۆڕینی هاوکێشەی هێز لە جیهاندا؛ قۆناغێک کۆتایی پێدەهێنن و دەرگا بەڕووی سەردەمێکی نوێدا دەکەنەوە. قەیرانی کەناڵی سوێس لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٦ نموونەیەکی زۆر ڕوونی ئەم گۆڕانکارییە بوو. لە ڕاستیدا، ئەم قەیرانە تەنها ڕووداوێکی لەناکاو نەبوو، بەڵکو کۆتایی ئەو پرۆسە مێژووییە بوو کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە دەستی پێکردبوو. جەنگە گەورەکە هێزی ئابووری و سەربازیی بەریتانیا و فەرەنسای وەک زلهێزە کۆنەکان پەکخستبوو و ڕێگەی بۆ هەژموونی ئەمریکا خۆش کردبوو. قەیرانی سوێس تەنها ئەو ڕاستییەی بە فەرمی بە جیهان ڕاگەیاند کە ئیتر بڕیاردەری یەکەم لە جیهاندا واشنتۆنە نەک پایتەختە کۆنەکانی ئەوروپا.
ئەمڕۆ، لە حوزەیرانی ٢٠٢٦، جیهان لە ناوەڕاستی جەنگێکی گەورەدایە لە دژی ئێران کە لە کۆتایی مانگی شوباتی ئەمساڵەوە هەڵگیرساوە. پرسیارە سەرەکییەکە لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەم جەنگە دەبێتە "ساتەوەختی سوێس" بۆ ئەمریکا؟ ئایا ئەمە کۆتایی بەو هەژموون و دەسەڵاتە ڕەهایە دەهێنێت کە هەشت دەیە لەمەوبەر و دوای جەنگی جیهانی دووەم دەستی پێکرد؟ زۆرێک لە چاودێرانی سیاسی پێیان وایە کە ئاڵۆزییەکانی ئێستا نیشانەی گۆڕانکارییەکی گەورەن لە ڕێبەرایەتیکردنی جیهاندا.
لە ٢٦ی تەمموزی ١٩٥٦، جەمال عەبدولناسر، سەرۆکی ئەو کاتەی میسر، بڕیاری دا کەناڵی سوێس خۆماڵی بکات. ئەم بڕیارە بووە هۆی ئەوەی بەریتانیا، فەرەنسا و ئیسرائیل لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا هێرشێکی سەربازیی بەرفراوان بکەنە سەر میسر. هەرچەندە هێرشەکە لە ڕووی سەربازییەوە سەرکەوتوو بوو و هێزەکان توانییان ناوچەکە بگرن، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە تووشی شکستێکی گەورە بوون. هۆکارەکەش فشاری توندی نێودەوڵەتی بوو، بەتایبەت کاتێک ئەمریکا هەڕەشەی فرۆشتنی پشکە داراییەکانی بەریتانیای کرد، ئەمەش بووە هۆی دابەزینی بەهای پاوەند و زیانی دەیان ملیۆن پاوەندی بە ئابووری ئەو وڵاتە گەیاند.
قەیرانی سوێس تەنها کۆتاییپێهێنانی ڕۆڵی بەریتانیا و فەرەنسا نەبوو، بەڵکو چەسپاندنی فەرمی ڕابەرایەتی ئەمریکا بوو بۆ جیهانی ڕۆژئاوا. واشنتۆن نیشانی دا کە چیتر هیچ بڕیارێکی گرنگ بەبێ ڕەزامەندی ئەو نادرێت. دوای ئەم قەیرانە، ئەمریکا لە ساڵی ١٩٥٧دا "تێزی ئایزنهاوەر"ی ڕاگەیاند، کە بەپێی ئەو تێزە ئەمریکا ئامادەیی خۆی نیشان دا بۆ یارمەتیدانی هەر وڵاتێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە ڕووبەڕووی مەترسی کۆمۆنیزم ببێتەوە. بەمەش ئەمریکا بۆشایی هێزی لە ناوچەکەدا پڕکردەوە و بووە پارێزەری سەرەکی بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوا.
لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ئەمریکا و ئیسرائیل زنجیرەیەک هێرشی ئاسمانی زۆر بەرفراوانیان کردە سەر بنکە ئەتۆمی و سەربازییەکانی ئێران. ئێران لە وەڵامدا بە زیاتر لە ٥٠٠ مووشەک و درۆنی پێشکەوتوو هێرشی کردە سەر ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا لە کەنداو. لە هەمووشیی گرنگتر، لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٦ ئێران "گەرووی هورمز"ی بە تەواوەتی داخست. ئەم بڕیارە بووە هۆی پچڕانی دابینکردنی ٢٠ ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، کە دەکاتە نزیکەی ٢٠٪ی هەموو ئەو نەوتەی جیهان بەکاری دەهێنێت. ئەمەش شۆکێکی قورسی بە ئابووری جیهان گەیاند و نرخی نەوتی برێنتی گەیاندە سەروو ١٢٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک.
ئەم جەنگە نیشانی دا کە سەرەڕای ئەوەی ئەمریکا خاوەنی بەهێزترین سوپای جیهانە، بەڵام هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەکان گۆڕانی زۆریان بەسەردا هاتووە. لێرەدا سێ گۆڕانکاری زۆر گرنگ دەبینین کە پێگەی ئەمریکایان خستووەتە مەترسییەوە:
١. لەرزینی متمانە بە ئەمریکا: سەرەڕای تێچوویەکی سەربازیی خەیاڵی کە بە ملیارەها دۆلار دەخەمڵێندرێت، ئەمریکا نەیتوانیوە ئاسایشی ڕێڕەوە ئاوییەکان بپارێزێت. ئەمەش وایکردووە زۆرێک لە هاوپەیمانەکانی واشنتۆن گومان لە توانای پاراستنی ئەمریکا بکەن و پەنا بۆ بژاردەی تر ببەن.
٢. لاوازبوونی پێگەی دۆلار: وەک چۆن لە ساڵی ١٩٥٦ فشار خرایە سەر پاوەندی بەریتانی، لەم جەنگەدا فشارێکی زۆر گەورە لەسەر دۆلاری ئەمریکی دروستبووە. داخستنی گەرووی هورمز کە ساڵانە بە بەهای ١.٢ تریلیۆن دۆلار بازرگانی تێدا دەکرێت، وڵاتانی وەک چین و ڕووسیا و گرووپی "بریکس"ی هانداوە کە خێراتر بەرەو بەکارهێنانی دراوی جێگرەوە هەنگاو بنێن و پشت لە دۆلار بکەن.
٣. سەرهەڵدانی جیهانی فرەجەمسەر: پشتگیرییە ئاشکرا و ناڕاستەوخۆکانی چین و ڕووسیا بۆ ئێران نیشانی دەدات کە ئیتر سەردەمی تەنها یەک زلهێز کۆتایی هاتووە. جیهان ئێستا بەرەو سیستەمێکی فرەجەمسەری دەڕوات کە تێیدا هێزە ناوچەییەکان و زلهێزە نوێیەکان دەتوانن بەرەنگاری بڕیارەکانی واشنتۆن ببنەوە.
کاتێک سەیری مێژوو دەکەین، لێکچوونێکی زۆر لە نێوان هۆکار و ئەنجامەکانی ئەم دوو قەیرانەدا دەبینین. لە ساڵی ١٩٥٦کێشەکە لەسەر کەناڵی سوێس بوو، بەڵام ئەمڕۆ ململانێکان لەسەر گەرووی هورمزن. لە کاتێکدا لە قەیرانی سوێسدا کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوی بازرگانی نێوان ئەوروپا و ئاسیا مەبەست بوو، لە جەنگی ئێراندا بابەتەکە پەیوەندی بە دابینکردنی وزەی هەموو جیهان و ئاسایشی ئەتۆمییەوە هەیە. هەردوو ڕێڕەوەکە وەک خوێنبەری ئابووری جیهان وان و هەر پەککەوتنێک تێیاندا جیهان تووشی قەیران دەکات.
گەورەترین جیاوازی لە ڕۆڵی خودی ئەمریکادایە؛ لە ساڵی ١٩٥٦ ئەمریکا خۆی لە دەرەوەی هێرشە سەربازییەکە بوو، بۆیە توانی بە ژیری کێشەکە بەڕێوەببات و ببێتە سوودمەندی یەکەم کە پێگەی خۆی بچەسپێنێت. بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ئەمریکا خۆی یەکێکە لە لایەنە سەرەکییەکانی شەڕەکە و زیانمەندی یەکەمە لە ڕووی دارایی و سیاسییەوە. ئەگەر جەنگی ئێران وەک کۆتایی هەژموونی ئەمریکا ببینرێت، ئەوا ئەمە کۆتایی پرۆسەیەکە کە چەند ساڵێکە دەستی پێکردووە. وەک چۆن جەنگی جیهانی دووەم لە ساڵی ١٩٤٥ سەرەتای پرۆسەیەک بوو کە لە ساڵی ١٩٥٦ (قەیرانی سوێس) بە چەسپاندنی هەژموونی ئەمریکا کۆتایی هات، بە هەمان شێوەش جەنگی ئێرانی ٢٠٢٦ کۆتایی ئەو پرۆسەیەیە بە کشانەوە لە ئەفغانستان لە ساڵی ٢٠٢١ دەستی پێکردووە. ئەم پرۆسەیە نیشانی دەدات کە چۆن ئەمریکا لە ڕێبەرایەتییەکی ڕەهاوە بەرەو پاشەکشەیەکی هێواش ڕۆیشتووە. بۆیە، ئەگەر قەیرانی سوێس وەک بڕوانامەی لەدایکبوونی هەژموونی ئەمریکا تەماشا بکرێت، ئەوا جەنگی ئێران خاڵی کۆتایی ئەو پرۆسەی پاشەکشەیەیە کە جیهان بەرەو فرەجەمسەری دەبات.
مێژوو بە تەواوەتی خۆی دووبارە ناکاتەوە، بەڵام وانەکانی هەمیشە ڕوونن. قەیرانی سوێس نیشانی دا کە چۆن زلهێزە کۆنەکان ناچار دەبن جێگەی خۆیان بۆ هێزە نوێیەکان چۆڵ بکەن. هەرچەندە ئەمریکا هێشتا خاوەنی هێزێکی ئابووری و سەربازیی گەورەیە و بە ئاسانی پاشەکشە ناکات، بەڵام جەنگی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ سەلماندی کە کۆنترۆڵی ڕەهای واشنتۆن بەسەر جیهاندا درزی تێکەوتووە و جیهانێکی نوێ لەدایک دەبێت.
ئەگەر لە ساڵی ١٩٥٦ کەناڵی سوێس سەرەتای جێگیرکردنی سەردەمی هەژموونی ئەمریکی بووبێت، ئەوا لە ساڵی ٢٠٢٦ گەرووی هورمز بووەتە ئەو شوێنەی کە ئەم هەژموونە ڕووبەڕووی گەورەترین ئاڵنگاری مێژوویی خۆی دەبێتەوە. گۆڕانکارییەکان خێران و جیهان چیتر ئەو جیهانە نییە کە تەنها یەک دەنگ بڕیاری تێدا بدات.