پێشتر لە وتارێکدا کە لە سایتی "ئاوێنە" بڵاومکردەوە، هەوڵم دا ڕەخنە لەو گێڕانەوە مێژووییە بگرم کە فازڵ میرانی بۆ قۆناغی نێوان ١٩٥٨-٢٠٢٦ پێشکەشی کردبوو. بەڵام دوای تێڕامانێکی قووڵتر، گەیشتمە ئەو بڕوایەی کە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو گێڕانەوەیە، ناکرێت تەنها بەسەر ڕووداوەکاندا باز بدەین، بەڵکو دەبێت لەو "دەیە چارەنووسسازە" بکۆڵینەوە (١٩٥٨-١٩٦٨) کە هەوێن و نەخشەی بنەڕەتیی هەموو ئەو کارەسات و ململانێیانەی تێدا داڕژا کە تا ئەمڕۆی ٢٠٢٦ عێراق و کوردستانیان ئیفلیج کردووە.
لە ڕاستیدا، مێژووی ئەم ٦٨ ساڵەی میرانی ئاماژەی بۆ دەکات، تەنها درێژکراوە و "ئیکۆ"ی ئەو مۆدێلە سیاسی و سەربازییەیە کە لەو دە ساڵە خوێناوییەدا تاقیکرایەوە. بۆیە ئەم وتارە وەک "کلیلێک" بۆ تێگەیشتن لە تەواوی ئەو قۆناغە نووسراوە؛ چونکە ئەوەی لە دوای ١٩٦٨ ڕوویدا، تەنها بەرەنجامی ئەو لادانە گەورەیە بوو کە لە ١٤ی تەممووزەوە دەستی پێکرد. لێرەوە هەوڵ دەدەم خوێندنەوەیەکی جیاواز بخەمە ڕوو؛ خوێندنەوەیەک کە لە گێڕانەوە ڕۆمانسی و ناسیۆنالیستییەکان دەربچێت و ڕاستییەکان وەک خۆیان ببینێت.
دیارە کاتێک باس لە مێژووی نوێی عێراق دەکرێت، هەموو ڕێگاکان دەچنەوە سەر بەیانیی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨؛ ئەو ڕۆژەی خەڵک بە دەنگی تانکی سەر شەقامەکان خەبەریان بووەوە. ئێستا کە زیاتر لە ٦٨ ساڵ بەسەر ئەو ڕۆژەدا تێدەپەڕێت، دەرفەتێکی باشە بۆ ئەوەی بپرسین: ئایا ئەوەی ڕوویدا بە ڕاستی شۆڕش بوو بۆ ئازادیی خەڵک، یان تەنها هەوڵێکی سەربازی بوو بۆ ڕێگریکردن لە شۆڕش و عێراقی کردە قوربانیی ململانێی نێوان ئەمریکا و شورەوی؟
عێراقی پێش ئەو مێژووە، وەک مەنجەڵێکی کوڵاو وابوو. مێژوونووسی ناودار، حەنا بەتاتوو، لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا "عێراق: چینە کۆمەڵایەتییەکان و بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان" بە ڕوونی نیشانی دەدات کە خەڵک زۆر لە پێش سوپاوە بوون. نادادییەکی قوڵ هەبوو؛ تەنها یەک لەسەدی خەڵک خاوەنی نیوەی زەوییەکان بوون و ملیۆنان جوتیار وەک کۆیلە دەچەوسانەوە. ئەمەش بووە هۆی ڕاپەڕینی چەکداری وەک "ئال ئەزەیریج" لە عەمارە (١٩٥٢) و ناڕەزایەتی جوتیارانی دەشتی هەولێر و گەرمیان دژی ئاغاکان، کە پێشتر پایەکانی ڕژێمی شاهانەیان لەرزاندبوو. ئەم جوڵانەوانە بە شێوەیەکی ئۆرگانیک لە ناو خەڵکەوە هەڵقوڵیابوون، نەک بە هاندانی دەرەکی.
لەو قۆناغەدا، عێراق ببووە چەق و گۆڕەپانی سەرەکیی یەکلاکردنەوەی ململانێکانی جەنگی سارد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. واشنتۆن و مۆسکۆ لە کێبڕکێیەکی توندابوون؛ ئەمریکا دەیوویست عێراق وەک سەنگەرێکی پۆڵاین دژی هەژموونی کۆمۆنیزم بمێنێتەوە، لە بەرانبەریشدا یەکێتیی شورەوی چاوی بڕیبووە سەرچاوە دەوڵەمەندەکانی نەوت و پێگە ستراتیژییەکەی. چارڵز تریپ لە کتێبی "مێژوویەکی سیاسیی عێراق"دا ئاماژە بەوە دەکات کە تانکەکانی ١٤ی تەممووز تەنها ڕژێمێکیان نەگۆڕی، بەڵکو هاوسەنگیی هێزیان بە زیانی ڕۆژئاوا و لە بەرژەوەندیی بلۆکی ڕۆژهەڵات گۆڕی. لە دۆخێکی وەهادا کە جەنگی سارد لە لووتکەدا بوو و شەپۆلی نەتەوەیی ناسیری ناوچەکەی ڕادەماڵی، شکستەکانی پەیمانی بەغدا و فشارە نێودەوڵەتییەکان، سیستەمی پاشایەتییان گەیاندبووە بنبەست؛ هەر ئەمەش بوو وایکرد سوپا هەلی مێژوویی بقۆزێتەوە بۆ کۆتاییهێنان بەو سەردەمە و گۆڕینی هاوکێشەی دەسەڵات.
لەم قۆناغەدا، پێویستە ڕوانگەی عەرەبە نەتەوەپەرستەکانیش بخەینە ڕوو، کە ١٤ی تەممووز بە "ڕزگاربوون لە کۆلۆنیالیزمی بەریتانی" دەبینن. مێژوونووسی عێراقی عەبدولڕەزاق حیلالی پێی وایە کە ڕژێمی پاشایەتی بە "دەستنیشانکراو"ی بەریتانیا بووە و کودەتاکە وەک بەرگرییەکی نیشتمانی لە دژی داگیرکاری ناڕاستەوخۆ هاتووە. ئەم ڕوانگەیە دەتوانێت هاوسەنگی لە وتارەکەدا دروست بکات.
ئەو ئەفسەرە ئازادانەی کە سەرکردایەتی کودەتایەکەیان کرد، هەر زوو دابەشبوون بە سەر دوو جەمسەری دژبەیەک؛ ململانێی نێوان عەبدولکەریم قاسم و عەبدولسەلام عارف تەنها کێبڕکێیەک نەبوو لەسەر کورسیی دەسەڵات، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ململانێی ئاراستە سیاسییەکان بوو. عەبدولسەلام عارف نوێنەرایەتی ڕەوتی نەتەوەیی و یەکگرتنی عەرەبی دەکرد، لە بەرانبەردا عەبدولکەریم قاسم نوێنەرایەتی ئاراستەی نیشتمانیی عێراقی (العراقیة) دەکرد - کە بیردۆزێکی تایبەتی خۆی بوو تێکەڵەیەک لە نەتەوەپەرستی عێراقی و سۆشیالیزمی نەتەوەیی - و بە پشتگیریی چەپەکان هەوڵی دەدا سەربەخۆیی عێراق لە هەژموونی قاهیرە بپارێزێت. قاسم هەرگیز لایەنگری ڕاستەقینەی شورەوی نەبوو، بەڵکو سیاسەتێکی "بەرژەوەندی نیشتمانی"ی پەیڕەو دەکرد کە تێیدا لە هەردوو بلۆکەکە سوودی دەبینی بەلام نەیدەویست خۆی بە هیچ کامەیانەوە ببەستێتەوە؛ ئەمەش وایکرد لە چاوی ئەمریکاوە وەک "کەسێکی لایەنگری شورەوی" دەربکەوێت، لە کاتێکدا شورەویش بە تەواوی متمانەی پێ نەبوو.
لە ناو ئەم جەمسەربەندییەدا، داخوازییەکانی کۆمەڵگە لە ناوچە کوردییەکاندا وەک وێستگەیەکی فەرامۆشکراو مایەوە. هەرچەندە دەستووری ١٩٥٨ دانی بە فرەیی و هاوبەشیی سیاسیی پێکهاتەکاندا نا، بەڵام قاسم لەژێر فشاری گروپە ناسیۆنالیستەکان و لە ترسی لەدەستدانی کۆنترۆڵی ناوەندی، لە بەڵێنەکانی پاشەکشەی کرد. ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی ١٩٦١، کە نەک هەر هێزی چەکداریی دەوڵەتی لاواز کرد، بەڵکو دەرگای بۆ دەستوەردانی ئیقلیمی و ناسەقامگیرییەکی درێژخایەن واڵا کرد. مێژوونووس ئەحمەد تاھیر لە توێژینەوەکەیدا ئەوە دەردەخات کە جەماوەری ئەو ناوچانە لە سەرەتاوە وەک هێزێکی گۆڕانخواز بەشدارییان کرد، بەڵام دواتر وەک ئامراز بۆ ململانێی دەسەڵاتی ناوەندی بەکارهێنران، نەک وەک بەشێکی یەکسان لە بڕیاردانی سیاسیی نوێدا.
لە کوردستاندا، ١٤ی تەممووز تەنها گۆڕینی دەموچاوەکان نەبوو لە بەغدا، بەڵکو بووە هەوێنی تەقینەوەیەکی کۆمەڵایەتیی گەورە. جوتیارانی دەشتی هەولێر و گەرمیان و شارەزوور، بە کاریگەریی هەڵسوڕاوانی چەپ، ڕاپەڕینیان دژی ستەمی ئاغاکان دەستپێکرد و "لیژنەی جوتیاران"یان بۆ وەرگرتنەوەی زەوییەکان دروستکرد. بەڵام کارەساتی سیاسی لێرەدا ئەوە بوو کە دەسەڵاتەکەی قاسم و سەرکردایەتیی بزوتنەوەی کوردایەتی، ئەم وزە شۆڕشگێڕانەیەی جەماوەرییان لە مەیدانی "خەباتی چینایەتی"یەوە گواستەوە بۆ مەیدانی "ململانێی نەتەوەیی". بەمەش نەک هەر ئاغاکان وەک "سەرکردەی نەتەوەیی" پارێزگارییان لێکرا، بەڵکو ئاسۆی ڕزگاریی ڕاستەقینەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە ناو کێبڕکێی جەمسەرەکان و شەڕی چەکداریدا ونبوو.
ململانێکانی دوای ١٤ی تەممووز، لە ساڵی ١٩٦٤دا گەیشتە ناو جەرگەی بزووتنەوەی کوردایەتی-چەکداری لە کوردستان و تووشی دابەشبوونی قووڵی کرد. ململانێی نێوان باڵی 'مەلا مستەفا بارزانی' کە دواتر بە باڵی مەلایی ناسرا، و باڵی 'مەکتەبی سیاسی' (ئیبراهیم ئەحمەد و جەلال تاڵەبانی) کە دواتر بە باڵی جەلالی ناسرا، تەنها کێبڕکێیەکی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکو دەروازەیەکی نوێ بوو بۆ دەستوەردانی دەرەکی و ئیقلیمی کە ئیرادەی سیاسیی کۆمەڵگەی لەو ناوچانەدا ئیفلیج کرد. حکومەتی ناوەندیی عەبدولسەلام عارف بە وردی ئەم ململانێیەی قۆستەوە بۆ پەکخستنی هەر جۆرە دەستپێشخەرییەکی سەربەخۆ؛ لە کاتێکدا باڵی مەلایی بۆ پاراستنی پێگەی خۆی و ڕکابەریکردنی نەیارەکانی پەنای بۆ 'شای ئێران' برد، باڵی جەلالی لە دژی ڕکابەرەکەی کەوتە هاوکاری و دانوستان لەگەڵ دەسەڵاتی بەغدا. ئەم شەڕی ناوخۆیی و جەمسەربەندییە، نەک هەر ئاسۆی ڕزگاریی کۆمەڵایەتیی زەحمەتکێشانی لەو ناوچانەدا فەرامۆش کرد و هاواری شەقامی کپ کرد، بەڵکو بزووتنەوەکەی بە تەواوی کردە سووتەمەنی ململانێی دەسەڵاتە ئیقلیمییەکان و ستراتیژی 'پەرتکە و زاڵبە'ی دەوڵەتی سەربازی لە بەغدا، کە تێیدا هەردوو جەمسەرە لۆکاڵییەکە لەبری پشت بەستن بە ئیرادەی خەڵک، بوونە پاشکۆی ئەجێندای دەرەکی.
ئەم ململانێ نێوخۆییەی ناوچە کوردییەکان، وەک بەشێک لە کارکردی ئایدۆلۆژیی ناسیۆنالیزم دەردەکەوێت کە تێیدا 'شوناسی نەتەوەیی' کرایە بەدیلێک بۆ شوناسی ئینسانی و چینایەتی. ناسیۆنالیزم لێرەدا وەک شوناسێکی 'ساختە و داتاشراو' کار دەکات کە بۆرژوازیی لۆکاڵی بەکاری دەهێنێت تا زەحمەتکێشان لە ژێر ئاڵای 'خوێن و خاک'دا کۆبکاتەوە و لە بەرژەوەندییە ڕاستەقینەکانی خۆیان دایانببڕێت. لەم ڕوانگەیەوە، هەردوو جەمسەری مەلایی و جەلالی، لەبری ئەوەی جوتیاران و زەحمەتکێشان بەرەو ڕزگاریی کۆمەڵایەتی ببەن، 'کوردایەتی'یان وەک ئامرازێک بەکارهێنا تا جیاوازییە چینایەتییەکانی نێوان زەحمەتکێشان و دەرەبەگەکان بشارنەوە. ناسیۆنالیزم لێرەدا ڕۆڵی ئەو تەمە مێژووییەی بینی کە ڕێگەی گرت لەوەی هاواری شەقام لە کوردستان ببێتە بەشێک لە بزووتنەوەیەکی ئینسانیی جیهانی بۆ گۆڕانکاری، و بە پێچەوانەوە، ئیرادەی خەڵکی لە ناو بازنەیەکی داخراوی ململانێی جەمسەرەکان و بەرژەوەندیی چینی دەسەڵاتداردا قەتیس کرد.
لەم نێوەندەدا و بۆ کپکردنی جۆشی شەقام، دەسەڵات لە ناوەند چەند چاکسازییەکی گەورەی ئەنجامدا؛ وەک 'یاسای باری کەسی' ساڵی ١٩٥٩ کە هەنگاوێکی گەورە بوو بۆ مافی ژنان، دابەشکردنی زەوی بەسەر جوتیاراندا (زیاتر لە ٣ ملیۆن دۆنم زەوی دابەشکرا بەسەر نزیکەی ١٢٠ هەزار خێزانی جوتیاردا)، و جێبەجێکردنی پڕۆژەی گەورەی نیشتەجێبوون. دیارترینی ئەم پڕۆژانە دروستکردنی 'مەدینەت سەورە' لە بەغدا (کە نزیکەی ٢٥ هەزار خێزانی هەژاری تێدا نیشتەجێکران) و گەڕەکی 'ئیسکان' لە سلێمانی و شارەکانی تر. وشەی 'ئیسکان' کە بە مانای نیشتەجێکردن دێت، لەو سەردەمەدا بوو بە هێمایەک بۆ مۆدێرنبوونی دەوڵەت و نیشاندانی بایەخی دەسەڵاتی نوێ بۆ چینی زەحمەتکێش.
بەڵام وەک ئوریێل دان لە کتێبی 'عێراق لە سەردەمی قاسمدا' نیشانی دەدات، ئەم چاکسازییانە لە ململانێیەکی ئایدۆلۆژیدا قەتیس مابوون. هەر بۆیە کاتێک کرێکاران داوای مافی زیاتریان دەکرد، قاسم لە ترسی ئەوەی وەک 'کۆمۆنیستێکی تەواو' لە لایەن ڕۆژئاواوە نەبینرێت، دەستی کرد بە سەرکوتکردنیان (وەک ڕووداوی نەوتی خانەقین لە ١٩٥٩) و لە ژێر پەردەی 'بەرژەوەندیی نیشتمانی'دا داوای بێدەنگبوونی لێ دەکردن.
لە ساڵی ١٩٦١دا، عەبدولکەریم قاسم تووشی دوو قەیرانی گەورەی نێودەوڵەتی بوو کە چارەنووسی ڕژێمەکەی یەکلاکردەوە. یەکێکیان داواکاریی گەڕانەوەی کوەیت بوو بۆ سەر عێراق، کە وایکرد وڵاتانی کەنداو و بەریتانیا لێی دوور بکەونەوە؛ دووەمیشیان دەرکردنی "یاسای ژمارە ٨٠" بوو، کە تێیدا قاسم دەستی گرت بەسەر ٩٩٪ی ئەو زەوییە نەوتییانەی کە کۆمپانیا بیانییەکان کاریان تێدا نەدەکرد. ئەم دوو هەنگاوە بوونە هۆی گۆشەگیرکردنی عێراق و بڕیاردانی جەمسەری ڕۆژئاوا بۆ کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی قاسم، چونکە زیانی گەورەی بە بەرژەوەندییەکانی سەرمایەداریی جیهانی گەیاند.
لەلایەکی ترەوە، چاکسازییە یاساییەکانی قاسم (بەتایبەت یاسای باری کەسیی ساڵی ١٩٥٩) بوونە هۆی تەقینەوەی تووڕەیی لە ناوەندە ئایینییەکاندا؛ ئەمەش ڕێک ئەو دەرفەتە زێڕینە بوو کە ئەمریکا و قەومییەکان بۆ لاوازکردنی قاسم چاوەڕێیان دەکرد. واشنتۆن بە وردی ئەم تووڕەییەی قۆستەوە و فەتوای مێژوویی "سەید موحسین حەکیم" کە ڕایگەیاند "کۆمۆنیزم کوفر و بێدینییە"، وەک چەکێکی سیاسیی کاریگەر لە دژی قاسم بەکارهێنرا. ئەم فەتوایە تەنها دەقێکی ئایینی نەبوو، بەڵکو بووە ستراتیژێکی سیاسی بۆ دابڕینی ملیۆنان مرۆڤی ئاسایی لە بەرەی قاسم و هاوپەیمانە چەپەکانی. بەم شێوەیە، ململانێیە ئایینی و ئایدۆلۆژییە ناوخۆییەکان عێراقیان کردە گۆڕەپانێکی کراوەی "شەڕی وەکالەت" لە نێوان جەمسەرە نێودەوڵەتییەکاندا.
لەم قۆناغەدا، "دادگای مەهداوی" وەک یەکەمین شانۆی سیاسی لە مێژووی عێراقدا دەرکەوت. ئەم دادگایە کە ڕاستەوخۆ لە تەلەفزیۆنەوە پەخش دەکرا، لە بری چەسپاندنی دادپەروەری، بوو بە شوێنی سوکایەتیکردن بە نەیارە سیاسییەکان. ئەم مۆدێلە لە سیاسی کردنی دادگاکان، ژێرخانێکی وێرانکەری بۆ عێراق بەجێهێشت کە دواتر بەعسییەکان لە "دادگای شۆڕش"دا بە شێوەیەکی خوێناویتری دژە مرۆیی و بۆ بەرژەوەندیی ئەجێندا دەرەکییەکان بەکاریان هێنایەوە.
لە ناو هەناوی ئەم جوڵانەوە جەماوەرییەدا، حزبی شیوعی عێراق وەک گەورەترین و ڕێکخراوترین هێزی مەیدانی دەردەکەوت، بەڵام گەورەترین کارەساتی ئەم حزبە لەوەدا بوو کە ئیرادەی سیاسیی سەربەخۆی چینی کرێکاری قوربانیی بەرژەوەندییەکانی 'بۆرژوازیی نیشتمانی' کرد. لەبری ئەوەی کرێکاران وەک چینێکی خاوەن پڕۆژەی سەربەخۆ بۆ دەسەڵات ڕێکبخەن، کردیاننە پاشکۆ و 'باڵی چەپی' حکومەتەکەی قاسم و فێری چاوەڕوانییان کردن بۆ چاکسازییەکانی دەوڵەت. ڕەخنەگرانی ئەو سەردەمە بە تەنزەوە دەیانوت 'ئەگەر لە مۆسکۆ باران ببارێت، شیوعییەکان لە بەغدا چەتر هەڵدەدەن'، ئەمەش ڕێک گوزارشت بوو لەوەی کە ستراتیژی حزبەکە نەک لەسەر بنەمای خەباتی چینایەتیی ناوخۆ، بەڵکو بەپێی بەرژەوەندیی زلهێزەکان دادەڕێژرا. ئەم پاشکۆیەتییە وایکرد کە کاتێک جەماوەر لە لووتکەی جۆش و خرۆشدابوون بۆ گۆڕانکاریی ڕادیکاڵ، حزبەکە ساردی کردنەوە و ئیرادەی شۆڕشگێڕانی تەسلیمی 'پێشەوای نیشتمانی' کرد، تا دواجار لە ١٩٦٣دا هەمووان پێکەوە بوونە قوربانیی ئەو دەسەڵاتە فاشیستییەی کە خودی حزبەکە بە بێدەنگکردنی شەقام، زەمینەی بۆ خۆش کردبوو.
ئەم بۆشاییە ئایدۆلۆژی و چینایەتییە لە دروشمی ناوەندیی حزبەکەدا، 'نیشتمانێکی ئازاد و گەلێکی بەختیار' (وطن حر وشعب سعيد)، بە ڕوونی ڕەنگی دابووەوە. ئەم دروشمە، کە بۆ چەندین دەیەی دواتریش مایەوە، لە جەوهەردا هیچ پەیوەندییەکی بە پڕۆژەی سۆشیالیزم و ڕزگاریی چینی کرێکارەوە نەبوو، بەڵکو دروشمێکی تەواو 'ناسیۆنالیستی و ڕیفۆرمخوازی' بوو. 'نیشتمانی ئازاد' تەنها گوزارشت بوو لە سەربەخۆیی سیاسی لە بەریتانیا، کە ئەمەش ئامانجێکی هاوبەشی هەموو باڵەکانی بۆرژوازیی نیشتمانی بوو، نەک تەنها کرێکاران. 'گەلی بەختیار'یش تەنها داوای چاکسازیی بچووک و باشترکردنی ژیانی دەکرد لە چوارچێوەی هەمان سیستەمی سەرمایەداریدا. بەم شێوەیە، حزبی شیوعی لەبری ئەوەی ئاڵای تێکۆشانی چینایەتی بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی سەرمایە بەرز بکاتەوە، بووە کۆڵەکەیەک بۆ پاراستنی 'نیشتمان' و جێگیرکردنی دەوڵەتێکی مۆدێرنی بۆرژوازی، کە تێیدا کرێکاران تەنها وەک 'جەماوەرێکی بەختیار' و سوپاسگوزاری دەسەڵات وێنا دەکران، نەک وەک خاوەنی ڕاستەقینەی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان.
ئەم ئاراستە ڕیفۆرمخوازە نەک هەر لە دەرەوە، بەڵکو لە ناوخۆشدا حزبی شیوعی تووشی داڕمان کرد. سیاسەتی پاشکۆیەتی بۆ دەسەڵاتی بەغدا، کە لە "هێڵی ئابی ١٩٦٤" (خط آب) گەیشتە لووتکە و تێیدا داوای هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخستنە سەربەخۆکانی حیزب دەکرا لە ناو یەکێتییەکی سیاسیی حکومیدا، بووە هۆی دروستبوونی ناڕەزایەتییەکی قووڵ. ئەمەش سەرەنجام لە ساڵی ١٩٦٧دا ئینشیقاقێکی گەورەی لێکەوتەوە و باڵی "قیادە مەرکەزی" (سەرکردایەتی ناوەندی) لە حیزب جیابوونەوە. هەرچەندە ئەم باڵە نوێیە هەوڵیدا لە ڕێگەی "خەباتی چەکداری" و ڕادیکاڵیزمەوە ئیرادەی شەقام بگێڕێتەوە، بەڵام پارچەپارچەبوونی چەپ و بێئومێدبوونی جەماوەر لەو قۆناغەدا، وایکرد کە لە ساڵی ١٩٦٨دا هیچ هێزێکی ڕاستەقینە نەمێنێت بەرپەرچی هاتنەوەی فاشیزمی بەعسی بداتەوە.
پێویستە ئاماژە بەوەش بکەین کە پەیوەندییەکانی قاسم لەگەڵ شورەوی هەمیشە جێگیر نەبوو؛ هەرچەندە وەک 'کاسترۆی ڕۆژهەڵات' دەبینرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٠ـەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ مۆسکۆ ساردبوونەوە. هۆکارەکەش بۆ سەرکوتکردنی حزبی شیوعی لە ناوخۆ و هەڵگیرساندنی جەنگی دژی خەڵکی کوردستان لە ١٩٦١ دەگەڕایەوە، کە مۆسکۆ بە توندی ڕەخنەی لێدەگرت. بەڵام ئەم ساردبوونەوەیە نەبووە هۆی ئەوەی ڕۆژئاوا متمانەی پێ بکات؛ بە پێچەوانەوە، کاتێک قاسم 'یاسای ژمارە ٨٠'ی دەرکرد و دەستی بەسەر پشکەکانی کۆمپانیا بیانییەکانی نەوتدا گرت، ئەمریکا بڕیاری کۆتایی دا کە قاسم مەترسییەکی گەورەیە. هەر بۆیە واشنتۆن پەنای بۆ بەعسییەکان برد کە لەو کاتەدا وەک هێزێکی 'دژە کۆمۆنیست' خۆیان نیشان دەدا، تا لە ڕێگەی ئەوانەوە قاسمی 'ناجێگیر' لەناو ببەن.
ئەو دە ساڵەی لە نێوان ١٩٥٨ بۆ ١٩٦٨دا تێپەڕی، پرۆسەیەکی خوێناوی بوو بۆ جێگیرکردنی دەوڵەتی کۆماری عێراق. لە ساڵی ١٩٥٩دا، عێراق کەوتە ناو گێژاوی کوشتارێکی ترسناک؛ لە لایەک کودەتاکەی شەواف لە موسڵ و تۆڵەسەندنەوە خوێناوییەکان، لە لایەکی تریشەوە ڕووداوەکانی کەرکوک و گاورباخی (تەممووزی ١٩٥٩) کە تێیدا نزیکەی ٢٠٠٠ کەس کوژران و برینداربوون. مێژوونووس جەعفەر خەبات ئەم ڕووداوانە وەک "پاکتاوێکی دژە کوردی و دژە تورکمانی" تۆمار دەکات کە بە هاندانی بەعس و شیوعییەکان ڕوویانداوە. ئەم ڕووداوانە نیشانیان دا کە عێراق ئیتر سەربەخۆ نییە، بەڵکو بووەتە شوێنی تەسفییەی حساباتی نێوان دەسگا هەواڵگرییەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات.
وەرچەرخانە گەورە و خوێناوییەکە لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣دا ڕوویدا، کاتێک ئەمریکا بڕیاری دا کۆتایی بە "قۆناغی قاسم" بهێنێت کە زۆر لە شورەوی نزیک ببووەوە (هەرچەندە قاسم خۆی ڕەتی دەکردەوە). وەک عەلی ساڵح سەعدی، یەکێک لە سەرکردەکانی بەعس بە ڕاشکاوی وتی: "ئێمە بە شەمەندەفەرێکی (CIA) هاتینە سەر دەسەڵات". ئەم کودەتایە تەنها گۆڕینی حکومەت نەبوو، بەڵکو سەرکەوتنی ئەمریکا بوو بە سەر شورەویدا لەسەر خاکی عێراق، کە تێیدا هەزاران مرۆڤی بێتاوان بوونە قوربانی. ئامارەکان ئەوە دەردەخەن کە لە ماوەی سێ مانگدا (شوبات-ئایاری ١٩٦٣) نزیکەی ٥٠٠٠ کەس لەسەر دەستی میلیشیای "حەرەس قەومی" کوژران و زیاتر لە ١٠ هەزار کەس ئەشکەنجەدران.
ململانێی ناو باڵە سەربازییەکان تەنها لە ڕووخاندنی قاسمدا نەوەستا، بەڵکو لە ١٣ی نیسانی ١٩٦٦دا، عەبدولسەلام عارف لە ڕووداوێکی تەمومژاوی هەلیکۆپتەردا لە "قوڕنە" گیانی لەدەستدا. ئەم مردنە ناڕوونە، کە زۆرێک وەک تیرۆرێکی سیاسیی باڵە ڕکابەرەکان یان دەستی دەرەکی دەیبینن، عێراقی تووشی جۆرێک لە 'ئیفلیجیی سیاسی' کرد. جێگرتنەوەی ئەو لە لایەن عەبدولڕەحمان عارفی برایەوە، کە کەسایەتییەکی لاوازی هەبوو، دواهەمین زەمینەسازی بوو بۆ ئەوەی بەعسییەکان لە ساڵی ١٩٦٨دا بەبێ بەرگرییەکی ئەوتۆ بگەڕێنەوە ناو کۆشکی کۆماری و قۆناغی 'دەوڵەتی پۆلیسی' بە تەواوی جێگیر بکەن.
دوای کودەتاکەی ١٩٦٣، میلیشیای 'حەرەس قەومی' لێشاوی کوشتنیان دژی شیوعییەکان و هێزە مەدەنییەکان دەستپێکرد. لە کوردستاندا، ئەم توندوتیژییە دڕندانەیە لە سیمبولی ئەفسەرێکی وەک 'زەعیم سدیق'دا خۆی بینییەوە. ئەو نەک تەنها وەک ئامرازێکی سەربازی، بەڵکو وەک نوێنەری عەقڵییەتێکی فاشیستی، تاوانە گەورەکانی سلێمانی و ناوچەکانی تری لە ساڵی ١٩٦٣دا ئەنجام دا؛ لە گوللەبارانکردنی خەڵکی سڤیلەوە تا زیندەبەچاڵکردن. کارەکتەری زەعیم سدیق و هاوشێوەکانی، سەلمێنەری ئەو ڕاستییە بوون کە ئەو 'تانکە'ی لە ١٤ی تەممووزدا بە ناوی ڕزگارییەوە هاتە سەر شەقام، سەرەنجام گەیشتە وێستگەیەک کە تێیدا مرۆڤی تەنها وەک جەستەیەکی بێدەنگ دەویست و هەر جۆرە ناڕەزایەتییەکی بە کوشتار و گۆڕی بەکۆمەڵ وەڵام دەدایەوە.
ئەم دە ساڵە وەک منداڵدانێک وابوو بۆ لەدایکبوونی دەوڵەتێکی تۆتالیتار. لە ساڵی ١٩٦٨دا کاتێک بەعسییەکان بۆ جاری دووەم دەسەڵاتیان گرتەوە دەست، سوودیان لەو فەوزا و بێئومێدییەی خەڵک بینی بۆ ئەوەی دەرگاکانی سیاسەت بە تەواوی قفڵ بکەن. ئەوەی لە ١٩٥٨دا بە ناوی "ئازادی" دەستی پێکرد، لە ١٩٦٨دا گەیشتە وێستگەی "دەوڵەتی پۆلیسی" کە تێیدا شەقام لە ناوەندی بڕیارەوە گۆڕا بۆ زیندانێکی گەورە.
بە گەڕانەوە بۆ پرسیارە سەرەکییەکە؛ ئایا ١٤ی تەممووز شۆڕش بوو یان هەوڵێک بوو بۆ ڕێگریکردن لە شۆڕش؟ وەڵامەکە ڕوونە: ئەوەی ڕوویدا شۆڕشی خەڵک نەبوو، بەڵکو دەستوەردانێکی سەربازیی پێشوەختە بوو بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی شۆڕشێکی جەماوەریی تەواو. سوپا کاتێک جوڵا کە بینی "شەقام" خەریکە کۆنترۆڵ لەدەست هەمووان دەردەهێنێت؛ بۆیە تانکەکان هاتن تا دەستپێشخەرییەکە لە خەڵک زەوت بکەن و لە چوارچێوەی "دەوڵەت و سەربازگە"دا قەتیسی بکەن.
ئەو چاکسازییانەی کران، نەک وەک ئامانجی ڕاستەقینەی کودەتاکە، بەڵکو وەک ئامرازێکی سیاسی بۆ دڵنەوایی و ماڵیکردنی شەقام بوون تا جۆشی جەماوەر کپ بکرێتەوە. هەنگاوەکانی وەک 'یاسای باری کەسی' و دابەشکردنی زەوی و پڕۆژەکانی 'ئیسکان'، لە جەوهەردا بۆ ئەوە بوون کرێکار و جوتیار لە 'بڕیاردەری شۆڕشگێڕ'ەوە بگۆڕدرێن بۆ 'تەماشاچی و سوپاسگوزار'ی دەسەڵات. هەر بۆیە کاتێک چینی زەحمەتکێش لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیە داوای مافی زیاتریان دەکرد، دەسەڵات بە تانک وەڵامی دەدانەوە؛ وەک ئەوەی لە سەرکوتکردنی مانگرتنی کرێکارانی کارگەی جگەرەی بەغدا لە ١٩٥٩ و تێکشکاندنی خوێناویی مانگرتنی گەورەی شۆفێران و کرێکارانی گواستنەوە لە ساڵی ١٩٦١دا بینیمان. کاتێک ئیرادەی سەربەخۆی خەڵک بەم شێوەیە لەباربرا، عێراق بوو بە تەختەی شەترەنجی زلهێزەکان و وڵات کەوتە ناو گێژاوی شەڕی وەکالەتی نێوان ئەمریکا و شورەوی و دەسگای هەواڵگرییە بیانییەکان.
جەنگی ساڵی ١٩٦٧ (نەکسە) و شکستی سوپای وڵاتانی میسر، ئوردن، سوریا و عێراق، هاوشان لەگەڵ بەشداربوونی هێزەکانی لوبنان، جەزائیر، کوەیت و سعودیە و گروپە چەکدارە فەلەستینییەکان بەرامبەر ئیسرائیل، کاریگەرییەکی وێرانکەری هەبوو لەسەر پێگەی سیاسیی عێراق لە سەردەمی عەبدولڕەحمان عارفدا. لەم قۆناغەدا، هەوڵێکی کورتخایەن درا بۆ گەڕانەوە بۆ حوکمی مەدەنی لە ڕێگەی عەبدولڕەحمان بەزاز، کە هەوڵی دا کێشە ناوخۆییەکان و ئاڵۆزییەکانی ناوچە کوردییەکان بە ئاشتی چارەسەر بکات، بەڵام 'دامەزراوەی سەربازی' کە خۆی بە حاکمی ڕەهای عێراق دەزانی، ڕێگەی بەم گۆڕانکارییە نەدا. ئەمە بەڵگەیەکی تری بەهێزە بۆ ئەوەی کە چۆن تانکی سەربازگە، هەمیشە ڕێگر بووە لە هەر هەوڵێکی مەدەنی کە لە ناو شەقام یان لە ناو ئیرادەی سیاسیی سەربەخۆی کۆمەڵگەوە سەرچاوەی گرتبێت.
مێژووی ١٤ی تەممووز وانەیەکی تاڵمان پێ دەڵێت: هەر گۆڕانکارییەک تانک و ئەفسەرەکان یان دەستی دەرەکی بڕیاردەری بن، ناتوانێت ئازادیی ڕاستەقینە بەرهەم بهێنێت. خەڵکی کوردستان و زەحمەتکێشانی عێراق قوربانیی یەکەمی ئەو "شۆڕشە ناتەواوە" بوون، چونکە پاشکۆیەتی بۆ تانکی ئەفسەرەکان، تەنها ڕێگەی بۆ دەوڵەتێکی پۆلیسی و کارەساتی دواتر خۆش کرد. ڕزگاریی ڕاستەقینە تەنها ئەوکاتە دێت کە "شەقام" خۆی ببێتە خاوەنی پڕۆژەیەکی سیاسیی سەربەخۆ، نەک پاشکۆی کودەتایەک کە بە ناوی شۆڕشەوە، ڕێگە لە شۆڕش دەگرێت.