کاتێک سەیری ئەم هەموو ئاڵۆزییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین، زۆر ڕوونە کە کێشەکە تەنیا ئێران و دروستکردنی بۆمبی ئەتۆم نییە. ئەم شەڕەی کە ئەمریکا و ئیسرائیل بەسەر ئێراندا سەپاندیان، لە بنەڕەتدا بەشێکە لە یارییەکی زۆر گەورەتر. یارییەک کە واشنتۆن تێیدا هەوڵ دەدات کۆنتڕۆڵی جیهان لەدەست نەدات و ڕێگە نەدات ڕکابەرە گەورەکانی لێی ببنە مەترسی.
ئەتۆم؛ بیانوویەک بۆ یارییە گەورەکە
ئەگەر سەیری قسە فەرمییەکانی ئەمریکا بکەیت، دەڵێن گوایە هێرشەکانیان بۆ ئەوەیە ئێران نەبێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی. بەڵام کاتێک سەیری کردارەکانیان دەکەیت، دەبینیت چەندە دووفاقیی تێدایە. لە لایەکەوە، ئێران هەمیشە دەڵێت بەرنامە ئەتۆمییەکەی بۆ کاری مەدەنییە، و تەنانەت دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکاش لە ساڵی ٢٠٢٥دا دانیان بەوەدا نا کە ئێران سەرقاڵی دروستکردنی بۆمب نییە. کەچی ئەمریکا هەر بە مەترسییەکی گەورەی دەزانێت.
لە لایەکی ترەوە، ڕێک لەم کاتەدا، ئیدارەی ترەمپ خەریکی ڕێکەوتنێکی ئەتۆمییە لەگەڵ سعودیە. بەپێی هەواڵەکان، ئەم ڕێکەوتنە هیچ کام لەو مەرجە توندانەی تێدا نییە کە ڕێگری لە پیتاندنی یۆرانیۆم دەکات، و سعودیەش پابەند ناکات بە پرۆتۆکۆلی زیادەییی ئاژانسی وزەی ئەتۆمییەوە.
ئەم دووفاقییە خۆی ئیسپاتی دەکات کە ئەمە شەڕی چەکی ئەتۆمی نییە. چۆن دەبێت هەمان تەکنەلۆژیا بۆ هاوپەیمانێکت ئاسایی بێت، بەڵام بۆ ڕکابەرێکت ببێتە هۆکاری هەڵگیرساندنی شەڕ؟ ئەمە دەریدەخات کە ئەتۆم تەنیا بیانوویەکە؛ شەڕە ڕاستەقینەکە لەسەر دابەشکردنەوەی شوێنی نفوز و لێدانە لە ڕکابەرە گەورەکان.
ئامانجە ڕاستەقینەکە: چین و شادەماری نەوت
ئەگەر کەمێک قووڵتر سەیری نەخشە ژئوپۆلیتیکییەکە بکەین، دەبینین ئامانجی سەرەکیی ئەمریکا لەم جەنگەدا لێدانە لە چین. چین ئێستا کارگەی گەورەی جیهانە و بۆ ئەوەی ئامێرەکانی ئابوورییەکەی نەگڕێت، پێویستی بە نەوتی هەرزان و بەردەوام هەیە. ئێران گەورەترین دابینکەری نەوتە بۆ چین؛ نزیکەی ٩٠٪ی نەوتی ئێران بۆ ئەوێ دەڕوات.
ڕاستە کۆشکی سپی بە ئاشکرا ناڵێت "شەڕەکەمان بۆ ئەوەیە نەوت لە چین ببڕین"، بەڵام لاوازکردنی ئێران و تێکدانی هەناردەی نەوتەکەی، ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی خاوکردنەوەی گەشەی ئابووریی چین. ئەمریکا دەیەوێت بە یەک بەرد دوو چۆلەکە بپێکێت: هەم ئێران لاواز بکات، هەمیش لە باوەشی چین و ڕووسیای دەربهێنێت.
ئەم هەموو جەنگ و ئاڵۆزییانەی دەیبینین تەنیا ڕووداوی سادە نین، بەڵکو یارییەکی زۆر گەورەی ئەمریکایە بۆ ئەوەی وەک گەورەی جیهان بمێنێتەوە و نەهێڵێت چین جێگەی پێ لێژ بکات. واشنتۆن لە هەموو شوێنێک خەریکی ئەم یارییەیە و تا ئاستێکیش کارەکەی بۆ چووەتە سەر؛ بۆ نموونە لە ڤەنزوێلا بە لابردنی مادۆرۆ توانی دەست بگرێت بەسەر نەوتەکەدا و ڕێگەی گرت نەچێت بۆ چین، لە پەنەماش توانی ڕێگری لە کۆمپانیا چینییەکان بکات. بەڵام ئەم سەرکەوتنانە لە هەموو بەرەیەک وەک یەک نین؛ ڕێک لەو کاتەی ئەمریکا وای دەزانی لە ڤەنزوێلا و پەنەما ئیشەکەی تەواو کردووە، لەگەڵ ئێران تووشی کێشەیەکی زۆر جیاواز بوو کە تەنانەت گەیشتە داخستنی تەنگەی هۆرموز. ئێستا ئەمریکا لە جیاتی ئەوەی بەو سەرکەوتنانە پشوو بدات، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەوتووەتە ناو گێژاو و قەیرانێکی واوە کە زۆر زەحمەتە لێی دەربچێت.
تەڵەی هۆرموز و خۆڕاگریی ناوخۆیی
لە لایەکی ترەوە، چین و ڕووسیا تەنها بینەری ئەم جەنگە نین، بەڵکو بە شێوەیەکی ژیرانە بەشێکن لە داڕشتنی ئەو بنبەستەی کە ئەمریکای تێکەوتووە. بۆ پەکین و مۆسکۆ، چەقینی ئەمریکا لەناو قوڕاوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەلێکی زێڕینە؛ چونکە هەرچی واشنتۆن زیاتر لێرە سەرقاڵ بێت و پارە خەرج بکات، وزە و سەرنجی کەمتری بۆ بەرەکانی تر (وەک ئۆکرانیا و تایوان) دەمێنێتەوە. ئەوان بە دابینکردنی چەتری دیپلۆماسی و هاوکاریی تەکنەلۆژی و ئابووری بۆ تاران، نەک تەنها ڕێگری لە هەرەسی ئێران دەکەن، بەڵکو وا دەکەن تێچووی ئەم جەنگە بۆ ئیدارەی ترەمپ بگاتە ئاستێکی وا کە لە کۆتاییدا تەنها بژاردەی 'پاشەکشەیەکی پڕ لە شەرمەزاری' یان 'جەنگێکی بێ کۆتایی' بۆ بمێنێتەوە.
دیارە ئەم شەڕە بەشێکە لە ململانێیەکی گەورەتر بۆ دابەشکردنەوەی "شوێنی نفوز" لە جیهاندا. زۆرێک لە شیکەرەوان پێیان وایە کە زلهێزەکان خەریکی دیاریکردنی سنووری دەسەڵاتی خۆیانن: ڕووسیا دەیەوێت ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا کۆنتڕۆڵ بکات، و چینیش دەیەوێت لە ئاسیا و ناوچەکانی دەوروبەری خۆی باڵادەست بێت. لەم نێوەندەدا، ئەمریکا دەیەوێت بە لێدانی ئێران پەیامێک بدات و دەسەڵاتی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بپارێزێت؛ ناوچەیەک کە شادەماری وزەی جیهانە و نزیکەی ٢٧٪ی نەوتی جیهان لە تەنگەی هورموزەوە تێپەڕ دەبێت .
ئەمریکا و ئیسرائیل پێیان وابوو بە هێرشێکی خێرا و کەمەرشکێن دەتوانن ئێران تووشی شۆک بکەن. حسابیان وابوو کە ئەگەر زەبرێکی توند بوەشێنن، ڕژێمەکە لە ناوەوە هەڵدەوەشێتەوە و تاران ناچار دەبێت تەسلیم بێت. بەڵام ئەوەی حسابیان بۆ نەکردبوو، خۆڕاگریی ناوخۆیی بوو. ڕاستە ئێران زیانێکی ئابووری و سەربازیی زۆر گەورەی بەرکەوت و ژیانی خەڵک زۆر قورس بوو، بەڵام دەسەڵاتداران توانییان کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن و نەیانهێشت وڵاتەکە بەتەواوی بڕووخێت.
ئیرادەی خەڵک و شکستی سیناریۆ دەرەکییەکان
ئەمە ڕێک ئەو خاڵە بوو کە ترەمپ و ئیدارەکەی خستە ناو گێژاوێکی گەورەوە. کاتێک شەڕێک دەست پێدەکەیت بەو هیوایەی زوو تەواو ببێت، بەڵام بەرامبەرەکەت تەسلیم نابێت، شەڕەکە دەبێتە شەڕی ئیرادە. ئێستا ئەمریکا لە دۆخێکی زۆر خراپدایە: نە دەتوانێت بەبێ دەستکەوتێکی ڕوون بکشێتەوە چونکە ئابڕووی دەچێت، نە دەشتوانێت بە ئاسانی کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت، چونکە هیچ پێوەرێکی ڕوونی بۆ سەرکەوتن و دەرچوون لە شەڕەکە نییە.
ئەم چەقبەستووییە باجێکی زۆر قورسی بۆ ئەمریکا و جیهان هەبووە. شەڕەکە پارەیەکی خەیاڵیی دەوێت و نرخی نەوتیشی بەرز کردووەتەوە، کە ئەمەش زیانی بە ئابووریی جیهان و تەنانەت خودی ئەمریکاش گەیاندووە. لە لایەکی تریشەوە، وڵاتانی کەنداو دەستیان بە دڵیانەوە گرتووە؛ ئەوان باش دەزانن کە ئەگەر شەڕەکە درێژە بکێشێت، ئاگرەکە دەگاتە دامەزراوە نەوتییەکانی ئەوانیش.
لە سەرەتای شەڕەکەدا، ئەو لایەنە ئێرانییانەی کە لە دەرەوەی وڵاتن زۆر دڵخۆش بوون. پێیان وابوو ئەم هێرشانە ڕژێمەکە دەڕووخێنێت و ئەوان دەخرێنە سەر حوکم. بەڵام ئەم خەونە نەهاتە دی. لە ناوخۆی ئێرانیشدا، خەڵک هەرچەندە لە ڕژێمەکە ناڕازین، بەڵام نایانەوێت وڵاتێکی بێگانە بێت و چارەنووسیان بۆ دیاری بکات. ئەمەش سەلماندی کە هێرشی دەرەکی ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی گۆڕانکاریی ناوخۆیی.
ئێستا کۆشکی سپی نازانێت چی بکات. بردنەوەی چەند شەڕێکی کاتی مانای ئەوە نییە کە تۆ لە کۆتاییدا براوەیت. ئەو ڕێککەوتنانەشی کە جاروبار باسیان لێوە دەکرێت، دەریدەخەن کە ئەمریکا و ئێران هێشتا زۆر لێک دوورن و تێگەیشتنیان بۆ ئاسایشی ناوچەکە تەواو جیاوازە .
ئەم جەنگە ڕاستییەکی گەورەی ئاشکرا کرد؛ خەڵکی ئێران سەرەڕای هەموو ئازار و ناڕەزایەتییە توندەکانیان بەرامبەر بە دەسەڵات، بە ڕاشکاوی ئەو پەیامەیان بە جیهان دا کە پێویستیان بە هیچ دەستێکی دەرەکی نییە بۆ دیاریکردنی چارەنووسی سیاسییان. ئەوان باش دەزانن کە 'ڕزگارکردن' لە ڕێگەی مووشەک و گەمارۆی بێگانەوە، تەنها وێرانکاریی لێ دەکەوێتەوە نەک ئازادی. ئەم هەڵوێستەی شەقامی ئێرانی، گەورەترین شۆک بوو بۆ ستراتیژیستەکانی ئەمریکا کە پێیان وابوو دەتوانن لە ڕێگەی فشارەوە 'شەرعیەتی هێرشەکانیان' لە ناوخۆی ئێرانەوە وەربگرن.
ئەم شەڕە سەلماندی کە ناتوانیت تەنیا بە هێزی سەربازی و وێرانکردن بگەیتە ئامانجەکانت. ئەمریکا ویستی بە بیانووی ئەتۆم لە ئێران بدات بۆ ئەوەی پەیامێک بە چین و ڕووسیا بدات و شوێنی نفوزی خۆی بپارێزێت، بەڵام لە جیاتی ئەوە، خۆی خستە ناو گێژاوێکی سیاسی و سەربازییەوە کە دەرچوون لێی زۆر سەختە.