لێپرسراوان لەتەرازوی هەڵسەنگاندندا؟

نەوزادی موهەندیس
  2022-08-05   

•    شارڵ لوی دی سیكۆندا ناسراو بە ((مۆنتسیكۆ)) 18/1/1689-2/1755 ز،كە دادوەر وپیاوی ئەدەب و فەیلەسوف و سیاسی فەڕەنسی بوو.كە خاوەنی تێوری ((جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانە)) كە لەئێستادا زۆرێك لەدەستورەكانی جیهان پشتی پێدەبەستن دەڵێت : 
(( ئەگەر ویستت ڕەوشتی كەسێك بزانیت،ئەوا دەسەڵاتی بدەرێ‌ و دواتر سەیریبكە چۆن هەڵسوكەوت دەكات)).
•    ئاشكرایە ئیدارە و بەڕێوەبردنی هەر یەكەیەكی ئیداری بچوك بێت یان گەورە بەنمونەی فەرمانگەیەكی بچووك تا لوتكەی دەسەڵاتی وڵات یان حیزب و ڕێكخراوی سیاسی یان مەدەنی و پیشەیی و...هتد.بۆخۆی هەم هونەرە هەم زانستە هەم لێپرسراوێتی و هەم ڕەوشتە.بۆیە لێپرسراوێتی ئیداری یان حیزبی ئەرك و فەرمانە و خزمەتكردنە پێش ئەوەی ئیمتیازات و كەشخەیی و خۆدەوڵەمەندكردن بێت.بەهەمان شێوە لێپرسراوێتی دەبێت وەك وەزیفەیەكی خزمەتگوزاری لێیبڕوانرێت بۆ ماوەیەكی كاتی دیاریكراو نەك وەك میراتیەكی بەجێماوی باو و باپیران كە ئازادانە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و بەویست و خواستی خۆت هەڵیبسوڕێنێت و تەخشان و پەخشانی بكەیت.بەشێوەیەكی گشتی كەسی لێپرسراوی سەركەوتوو دەبێت خاوەن دیدوتێڕوانین بێت بۆ ئایندە لەمیانەی دیاریكردنی ئامانجە گشتیە دیاكریكراوەكان و میكانیزمە گونجاوەكان بۆ جێبەجێكردنیان ودانانی پلانی زانستی و واقعی و دواتر چاودێریكردن و بەدواچوونیان.
•    جا بەشێوەیەكی گشتی كەسی لێپرسراو گەرەكە كە هەندێك سیفاتی تیادا بێت بۆ ئەوەی ببێتە لێپرسراوێكی سەركەوتوو لەوانە:
1.    كەسی لێپرسراو پێویستە،وشیارتر و تێگەیشتووتر و كامڵتر بێت لە وتە و كردار و مامەڵەكردنیدا لەگەڵ پۆست و ئیدارە و دەوروبەریدا: چونكە ئیدارە و لێپرسراوێتی بریتیە لە سەركردایەتی و ڕابەرایەتیكردنی كۆمەڵێك كەس جا گەورەبن یان بچووك لەڕووی ژمارە و فراوانی جوگرافیای دەسەڵاتەكانەوە،بۆیە هەر هەڵە و كەموكوڕی و كەمتەرخەمی و گەندەڵیەكی كەسی لێپرسراو بەسەر هەمواندا بەخراپی دەشكێتەوە و لانی كەم دەبێتە هۆكاری ناوزڕاندن و ناشیرینكردنی هەموان،هەروەها كەسی لێپرسراو لانی كەم دەبێت لەزۆربەی بەردەستەكانی.بۆیە كەسی بێتوانا و ئاست نزمی هوشیاری و زانستی و ئیداری هەرگیز كەسێكی سەركەوتووی لێدەرناچێت.
2.    كەسی لێپرسراو دەبێت هەمیشە خاوەنی دەستپێشخەری بێت: بەمەبەستی گۆڕانكاری و بەرەوپێچشچوون و گەشە و پێشكەوتنی ئەو دامودەزگا و یەكە ئیداری و حیزبیەی كە لەبەردەستیدایە.نەك پاشكەوتەی بیر و فەرمانی سەروو خۆی بێت و دەستەوستان دابنیشێت و پاڵی لێبداتەوە و هیچ زیادە و داهێنانێكی خۆیی نەبێت.
3.    كەسی لێپرسراوی سەركەوتوو دەبێت عەقڵكراوە و خاكی و سادە و بەڕەوشت و نەرمونیان بێت لەگەڵ هەموان و دەوروبەردا:چونكە ئیدارە و زانستی ئیدارەی نوێ‌ كاری پێكەوەیی و هەمئاهەنگی و بنەمای بەتیم كاركردنی بە سەركەوتووترین شێواز داناوە لەبەرامبەر ئیدارەیەكی كلاسیكی توند و توڕە و تاكڕەو و خۆسەپێندا.
4.    كەسی لێپرسراوی سەركەوتوو دەبێت دەرگای ئاواڵا بێت بۆ هەموان و هەمیشەش ئامادەبێت بۆ بینین و گوێگرتن لەهەموان لەكێشە و گرفت و داواكاری و پێشنیاز و زۆرجارانیش بۆخۆی داوایان بكات بۆ ڕاوێژپێكردنیان: نەك وەك زۆربەی ئێستای لێپرسراوە حكومی و حیزبیەكان كاتێك دەگەنە پلەیەكی تایبەتی لە بەڕێوەبەری گشتی و سەرووتر یان لە حیزبدا دەبنە سەركردایەتی و مەكتەب سیاسی و...هتد.ئیتر نەخۆیان دەناسنەوە نە كەسان و هاوڕێ‌ و هاوكارەكانی ڕابووردوشیان دەناسنەوە و بەهەزار تەلەفۆن و واسیتە و داواكاری ئینجا نابینرێن،سەرەڕای بونی ژمارەیەكی زۆری نوسینگە و سكرتاریەت كە هەموانیان حەرجیەكی زۆریان هەیە.هەرئەمەشە بەداخەوە كەلەم هەرێمەدا بە حكومەت و حیزبە سیاسیەكانیشەوە ڕۆژ بەڕۆژ لە پاشەكشە و دووركەوتنەوەدان لە جەماوەر وشەقام و تەنانەت لەكادر و لایەنگران و دڵسۆزانی حیزبەكانی خۆشیان.جاهەر كات لێپرسراوێك ڕۆژانە لەكاتی ڕەسمیدا دەوامی نەكرد و دەرگای واڵا نەبوو بۆ هەموان و گوێشی لێنەگرتن،ئەوا بەلای بەندەوە چەند هۆكارێك هەن بۆ ئەو خۆدزینەوەیە،وەك ئەوەی كە ئەو لێپرسراوە یەكەم جار كەسێكی ترسنۆكە و بوێری بینین و ڕووبەڕووبونەوەی نیە لەگەڵ كەسانی تردا گەر لەخوار خۆشیەوە بن،بەهەمان شێوە كەسێكی ئاست نزمی ئیداری و هوشیاری سیاسی و نەخوێندەوار و خاڵی خاڵی لەتوانا و لێهاتوویی و لێوەشاوەییە.هەروەها كەسێكە هەست بە نەخۆشی و ئاست نزمی و كەموكوڕی دەكات و بوێری ڕووبەڕووبونەوەی نیە.
5.    كەسی لێپرسراو گەرەكە چواردەورەكەی و بەتایبەت سكرتێر و بەڕێوەبەری نوسینگەكەی كەسانێكی پێگەیشتووی  خاوەن عەقڵ و كردار و خاوەن ئەتەكێتی ڕێز و ناسینی كەس و كەسایەتیەكان بن و خاوەن مامەڵەی باش و ڕووخۆش بن: كەسانێك بن كە بتوانن ڕووی لێپرسراوەكانیان جواتر بكەن نەك ناشیرین و قێزەونتر لەوەی كە هەیانە.چونكە ئەو كەسانە ڕووی یەكەم و سەنگەری یەكەمی بینینی لێپرسراوەكانیانن گەر ئەوان ناشیرین ڕەفتار و گوتار و مامەڵە بكەن ئەوا ڕاستەوخۆ ڕەنگدەداتەوە بە خراپی بۆسەر لێپرسراوەكانیان.
6.    كەسی لێپرسراوی سەركەوتوو گەرەكە بۆخۆشی ڕووخۆش و بە ڕێز و كەس ناس بێت، نەك ڕووگرژ و مۆن و توڕە و تڕن بێت : هەمیشە بترسێت لەوەی كە خەڵكی داوای پارە و یارمەتی و پڕۆژە و پۆست و پلەی لێدەكەن،ڕەنگە زۆر كەس تەنها بەمامەڵەیەكی جوان و بە وتە و كردارێكی بەڕێزانە داواكاریەكەشی بۆ جێبەجێنەكرێت ڕازی دەبێت.بەداخەوە لێپرسراوانی ئێستای حكومی و حیزبی لەم هەرێمەدا وادەبینن چەندە توڕە و گرژ و مۆنبن و كەمترین كەسان ببینن ئەوا لێپرسراوی سەركەوتوون نازانن كە ئەوان بەدبەخترین لێپرسراون و ناشیرین و قێزەونترینیشیانن.
•    بۆیە گەر بمانەوێت ئاڕاستەی ئیدارە و بەڕێوەبردن لە حیزب و حكومەت و هەموو ئۆرگانەكانی ژیان لەم هەرێمەدا ڕاستبكەینەوە و لانی كەم چاوێك بە وڵاتانی دەوروبەر و ڕۆژئاواییەكاندا بخشێنین گەرەكە بەسەر هەموو كار و كردار و گوتار و سلوكی ئیداریماندا بچینەوە و موڕاجەعەیەكی جدی خۆمان بكەینەوە و بەڕوویەكی گەش و كراوەوە ڕووبەڕووی هاوڵاتیان و شەقام و لایەنگرانی خۆشمان ببینەوە و ئاشتیان بكەینەوە تەنها بەبزەیەكی ڕاستگۆیانە نەك بە بەخشینەوەی پارە و ماڵی دزراوی بێئارەقی حەرامی گەل و میلەت.
بەپێچەوانەشەوە گەر ئەو لێپرسراوە حكومی و حیزبیانە بەردەوام بن لەسەر ئەو ڕەفتارو مامەڵە نامرۆڤانە و ناشایستانەی كە هەیانە ئەوا بەدڵنیایی لای جەماوەر و لایەنگر و هاوڵاتیان ناشیرینتر و بێزراوتر دەبن و ئایندەی دەسەڵاتەكانیشیان پوكانەوە و بچووكبونەوە و تەریكبوونی زیاتر دەبێت.
 ئاشكراشە لە ئێستادا گۆڕانكاریەكانیش لەهەرێم و عێراق و ناوچەكەش بەڕێوەیە.جا وەك دەڵێن : تا كەوڵیان نەكردوون فریا ڕزگاركردنی ئەوەی دەتوانرێت ڕزگاربكرێت بیكەن.ئەگینا چارەنوس و قەدەرتان لە لێپرسراو و دەسەڵاتە بێزراو و ڕووخێنراو وناشیرینەكانی ناوچەكە باشتر نابێت.ئەو ڕاستیەش لەبیر نەكەن كە ئەو ڕێزە درۆینەی لێتان دەگیرێت لەكۆڕ و كۆبونەوەكاندا و دەچنە ڕیزی پێشەوەی كورسیەكان ،تەنها لەبەر پۆستەكەتانە نەك كەسایەتی خۆتان،چونكە زۆربەتان نە لە خانەوادەیەكی خانەدان و نە پاشخانێكی دیار و بەناوبانگی سیاسی و ئابوری و زەنگین و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریەوە نەهاتوون،بەڵكو لەگەڵ ڕێزدا زۆربەتان تەنانەت لەناو خێزان و خزم و ناوچە و عەشرەتەكانی خۆشتاندا ئەگەر هەتان بێت ناسراو نین و ڕێزلێگیراو نین،و تەنانەت ئەو پۆست و پلانەشتان كە پێیانداون بەتوانا و لێوەشاوەیی خۆتان وەدەستان نەهێناوە بەڵكو بە دیاردە قێزەونەكانی گوێلەمشتی وئەشەدوبیلای ناهەق وتەكەتول و خزمخزمێنە و مەحسوبیەت و مەنسوبیەت و عەشرەت و ناوچەگەرێتی پێیانداون.
هەربۆیەش نەدەتوانن دەستپێشخەربن نەدەشتوانن داهێنەر و بەبەخشیش بن، بەڵكو تەنها وەكو بتێكی بێگیان و بێ‌ زمان ((كەڕ و كوێر و لاڵ))سەری مانگانە چاوەڕوانی مووچە و نەسریە و بەنزینی ئۆتۆمبێلەكانتان دەكەن.كەواتە لێپرسراوە ناشیرین و ترسنۆكەكان ((ئەوانە نا كە دوورن لەهەموو ئەو ڕەفتارە ناشیرین و قێزەونانەوە كە خۆشبەختانە ژمارەیەكی كەم نین)) لەپاڵ كورسی و پشتی پۆستەكانیانەوە سێبەرەكانی خۆیان لێ گەورە بوە.باش بزانن كە نەپۆست و  نەدەسەڵات تاسەر بۆ هیچ كەس نامێنێت بەڵكو ئەوە تەنها ناو و ناوبانگی باشە كە دەمێنێتەوە،و ئەوە جەماوەرە لەبەرامبەرتاندا شاخ و كێوە سەركەش و لەبن نەهاتوەكانی كوردستانن و ئەوان سەرچاوەن و بۆ هەتاهەتایە دەمێننەوە و لەناوناچن.سەد ڕەحمەت لە گەورە شاعیری كورد حاجی قادری كۆیی بێت كە لە دوو جێگەدا وەك ئەوەی بۆ ئەم سەردەمەی وتبێت دەفەرموێت:
ژیان و مەرگ میسلی سێبەر و تاوە
ئەوەی باقی دەمێنێت هەر ناوە
بەهەمان شێوە دەربارەی خەڵكی ناكەس بەچە و نەناسراو و خاوەن بڕوانامە و عیلم و زانستیش دەفەرموێت:
ڕۆژێ‌ دادێ‌ شەهادە و تەحسیلی عیلمی نەفعێكی نامێنێ‌
مەكتەب و دانشگا چۆڵدەبن پەپو لەناویا دەخوێنێ‌
ماڵ وێران دەبن عالەم بەدەست جاهیلی بێ‌ سەواد
نەزان دەبێتە كاربەدەست زاناش دەدرێتە بەر باد

 

وتاری زیاتر

زۆرترین بینراو
لە سلێمانی دەست بەسەر کێڵگەیەکی برنجدا گیرا
چوارچێوه‌ی هه‌ماهه‌نگی: میوانداری وه‌فدێكی سلێمانیمان كرد كه‌ پێكهاتبون له‌ نزار ئامێدی، بافڵ تاڵه‌بانی و شاسوار عه‌بدولواحید
حکومەتی عێراق: مۆڵەت دراوە کەتیبەکانی حزبوڵڵا جورف سەخر چۆڵ بکەن و ئەگەری هەیە سوپا بچێتە هەرێمی کوردستان
نوسینگەی سەرۆکی کۆمەڵ: عەلی باپیر ڕەتینەکردوەتەوە پێشوازی لە شاسوار عەبدولواحید بکات
عێراق بڕیاریدا به‌ راگرتنی ته‌له‌گرام و هه‌رێم ده‌ڵێت: هیچ نوسراوێكی ره‌سمیمان پێنه‌گه‌یشتوه‌
رۆیته‌رز: بۆرییه‌كه‌ی جورف سه‌خر كون كراوه‌و له‌ 2021ه‌وه‌ به‌ به‌های سه‌دان ملیۆن دۆلار نه‌وتی لێبراوه‌
عه‌لی حه‌مه‌ساڵح: ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم له‌ ترسی عێراق، باری قاچاخ و تانكه‌ریان راگرت
شەپۆلێکی بارانبارین و سەرما ڕوو لە هەرێمی کوردستان و عێراق دەکات
سروە عەبدولواحید: پەرلەمانتارانی دانیشتنەكەی هەولێر  بە پارە و هەڕەشەی ڕفاندنی منداڵەکانیان بەشدارییان پێکرا
عێراق لە نێوان بەرداشی ئەمریکا و ئێران؛ مەترسییەکانی گۆڕانی وڵات بۆ گۆڕەپانی جەنگێکی نوێ
© 2026 Awene Online, Inc. All Rights Reserved.
×