نوری مالکی، سەرۆکی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، هەوڵەکانی سنووردارکردنی چەک لە دەرەوەی دەوڵەت دووپات دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا هۆشداری دەدات لە ئەگەری گۆڕینی ئەم هەوڵە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئاشکرا لەنێوان حکومەت و فراکسیۆنەکان و هێزە میلیشیاکان و ئەگەری شەڕی ناوخۆ، ئەم هاوکێشەیە سەختی ئەو ئەرکەی بەردەم هێزە سیاسیەکانی عێراق ئاشکرا دەکات، چونکە مامەڵەکردن لەگەڵ چەک لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمیەکان، بوەتە فەرمانێکی سیاسی و ئەمنی و پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆی بە هاوسەنگی دەسەڵاتە سیاسیەکانەوە هەیە. بۆیە سەپاندنی ئەم سنووردارکردنە بەزۆر لەئێستادا، دەتوانێت دەرگای کاردانەوەکان بکاتەوە، کاردانەوەیەک کە دواتر دەرئەنجامەکانی بە ئاسانی کۆنترۆڵ ناکرێن.
بانگەوازی مالکی بۆ پشتیوانی لە زەیدی و چارەسەرکردنی پرسی سنووردارکردنی چەک، هەوڵێکە بۆ دیاریکردنی سنووری مامەڵەکردن لەگەڵ پرسێک کە ئەگەر بە شێوەیەکی ڕوبەڕوبونەوە بەڕێوەبچێت، دەتوانێت ببێتە قەیرانێک کە لایەنە ڕاستەوخۆکانی تێپەڕێنێت و گێژاوێکی سامناک لە عێراق بەڕێ بخات، لە هەمان کاتدا، ئەم قەیرانە دەتوانێت چارەنووسی ژیانی سیاسی چوارچێوەی هەماهەنگی و خۆی مالکیش بخاتە مەترسیەوە.
دەخالەت و مامەڵەی مالکی لە پرسی سنووردارکردنی چەک لەکاتێکدایە کە ململانێی ئەمریکا و ئێران و گوشارەکان لەسەر بەغدا زیاتر دەبن، بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە لەسەر دەوڵەت، ئەمەش بابەتێکی زۆر هەستیارە، بەتایبەتی لەبەر پەیوەندی ئەم پرۆسەیە بە ئایندەی کوتلە چەکدارەکانەوە، سروشتی پەیوەندی نێوان دامەزراوە فەرمیەکان و هێزەکان لەگەڵ باڵە سەربازیەکانیان، و هاوسەنگی دەوری ئەمریکا و ئێران لە عێراق.
ڕەهەندێکی دیکەی لێدوانەکانی مالکی، کە پەیوەندی بە هەڵوێستی عێراقەوە هەیە لە نێوان ڕکابەریە ناوچەیی و نێودەوڵەتیەکاندا، بانگەشەی پێویستی دابینکردنی دیدگایەکی «نیشتمانی و ناوچەیی» دەکات، دیدگایەک کە ڕێگری بکات لەوەی عێراق ببێتە گۆڕەپانێک بۆ یەکلاکردنەوەی بەرژەوەندیە دەرەکیە کێبڕکێکارەکان، ئەمە دەربڕینی ترسێکە کە پرسی چەک لە بابەتی ناوخۆییەوە بگۆڕێت بۆ خاڵی پەیوەندی نێوان حیساباتی عێراقی و ئەجێندای ناوچەیی و نێودەوڵەتی، لە کاتێکدا چارەنووسی ململانێی ئەمریکا و ئێران هێشتا ئاڵۆز و نادیارە. لە هەمان کاتدا، ئەوەش ڕوونە کە مالکی لە عێراق لایەنگری بەرژەوەندی و دەخالەتی ئێران دەکات.
چوارچێوەی هەماهەنگی لەم دۆخەدا ئامانجیان ڕووخان یان گۆڕینی حکومەتی زەیدی نییە، بەڵام نیگەرانییەکانیان لە ئەدای کارەکانی حکومەت، بەتایبەتی فشارخستنە سەر حەشدی شەعبی و کەمپینی دژی گەندەڵی هەیە. پێیان باشە زەیدی لە ناوەوە چارەسەری کەموکوڕیەکانی حکومەتەکەی بکات، بانگەوازەکەی بۆ تەواوکردنی کابینەی حکومەت و پڕکردنەوەی پۆستە وەزارییە بەتاڵەکان تەواو بکات. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەولەویەت بۆ هێزەکانی پشتیوانی حکومەت، چەسپاندنی هەیکەلەکەی و باشترکردنی ئەدای کارەکانییەتی، نەک دەستپێکردنی شەڕێکی سیاسیی نوێ بۆ مانەوەی حکومەتەکەی لە سایەی داواکارییەکانی ئەمریکادا.
لەهەمانکاتدا، پێداگریی هەندێک لە لایەنەکانی حەشدی شەعبی لەسەر مانەوە و بەستنەوەی داهاتووی چەکەکانیان بە پرسی هێزە بیانیەکان و هێزەکانی پێشمەرگەی بارزانی و تاڵەبانی، پرسی چەک دەخاتە ناو کێشەیەکی فراوانترەوە. بەم شێوەیە، جێبەجێکردنی بنەمای کۆنترۆڵکردنی چەک تەنها بە پرسی کوتلە چەکدارەکانەوە پەیوەست نابێت، بەڵکو وابەستەی کێشەیەکی فراوانتر دەبێت، سەبارەت بە نادیاری سروشتی قۆناغی ئەمنی داهاتوو لە عێراق و کوردستان.
لە کاتێکدا مالکی و زەیدی چارەسەرێکی ورد و تەواوی پرسی سنووردارکردنی چەک ناتوانن پێشکەش بکەن، تەنها لەسەر یەک خاڵ کۆکن، کە ناکۆکیەکان نابێت بەرەو شەڕی ناوخۆ پەرە بسێنێت و فشار لەسەر کوتلە چەکدارەکان نەبێتە هۆی ناسەقامگیری یان داڕمانی حکومەت.
بەربەستی ئەو دورییەی زەیدی لە پەیوەند بە تەرحی ئەمریکاوە دەیەوێت سنووردارکردنی چەکداری، لە دەرەوەی هێزی دەوڵەتیدا جێبەجێ بکات، هێشتا توانای پراتیکی ڕوونی بۆ جێبەجێکردنی نییە، چونکە زەیدی لە نێوان داواکاری ئەمریکا و حکومەتی عێراق بۆ قۆرخکاری دەوڵەت لەسەر چەک و خواستی هێزە سیاسیەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕوبەڕوبونەوە، گیری خواردووە.
پرسی بەرتەسکردنەوەی چەک لە دەرەوەی ئیدارەی دەوڵەت دەتوانێت بەرەو پێشەوەی دیمەنی سیاسی و ئەمنی عێراق بڕوات، بەڵام ئەمە تەنها کاتێک دەکرێت کە حکومەت هەوڵ بدات ڕێگایەکی یاسایی و پراتیکی بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە دڕکاویە بدۆزێتەوە، بەدور لە پێکهاتەی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیەی کە خۆی بووەتە بەربەستی سەپاندنی سەروەری یاسا و دەوڵەت.
ئەم پرسە بە پلەی یەکەم پەیوەستە بە کاریگەری لایەنە چەکدارەکانی لایەنگری ئێران، ئینجا داهاتووی پەیوەندی ئەمنی لەگەڵ ئەمریکا، توانای دامودەزگاکانی دەوڵەت بۆ سەپاندنی سەروەری یاسا بەسەر هەموو لایەنەکاندا، ئەم پێشهاتانەش لەکاتێکدا بەڕێوەدەچن کە ئەرکی سەربازی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی نزیک دەبێتەوە لە کۆتایی، لەهەمانکاتدا، بەربەست بۆ دەخالەتی کۆماری ئیسلامی لە عێراقدا پێکهاتبێت.
گروپە شیعەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، بە پێشنیازی ڕادەستکردنی چەک بە هێزەکانی حەشدی شەعبی، پرسی سنووردارکردنی چەک دەورە دەدەن، تەنها دابەشکردنەوەی چەک لەناو پێکهاتەی هێزەکانی حەشدی شەعبی، ڕەنگە ڕواڵەتێکی دامەزراوەیی بە پرۆسەکە بدات، بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا کێشەی ئەو چەکانە چارەسەر بکات کە هاوتەریب لە پاڵ دەوڵەتدا کار دەکەن.
پرسی چەک لە دەرەوەی دامودەزگاکانی دەوڵەت لە عێراق خەریکە دەچێتە قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزیەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی باس لەسەر ئەم پرسە لەناو بلۆکی سیاسی شیعەدا، بەڵام باسەکە تەنها لەسەر چەکداماڵینی کوتلە چەکدارەکان و ڕادەستکردنی چەکەکانیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو فۆرموڵێک بۆ «بەڕێوەبردنی چەک» و گواستنەوەی چەکەکان بۆ کۆگاکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی پێشنیار کراوە.
لەکاتێکدا هەنگاو بەرەو ڕێکخستنی چەک و ملکەچکردنی بەکارهێنانی بە فەرمانی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان دەخرێتە ڕوو، بەڵام پرسیارە بنەڕەتیەکان هەر بەردەوامن: ئاخۆ تا چەند ئامانجی ڕاگەیەندراوی قەتیسکردنی چەک لە دەستی دەوڵەتدا بەڕاستی جێبەجێ دەکرێت؟ بەتایبەتی کە حەشدی شەعبی، سەرەڕای تێکەڵبوونی فەرمی بە ئامێری سەربازی و ئەمنی عێراق، هێشتا پێکهاتە و فراکسیۆنەکانی لەگەڵ پەیوەندیە سیاسی و ئەمنیەکانیان بە ئێرانەوە بەستراون.
ڕێکەوتنێک لەنێوان بەشێک لە سەرکردەکانی بلۆکی سیاسی شیعە لە ئارادایە بۆ پەلەکردن لە پەسەندکردنی یاسای خزمەت و خانەنشینی بۆ ئەندامانی حەشدی شەعبی پێش کۆتایی مانگی ئەیلول، هاوکات لەگەڵ ڕێکخستنەکانی بەڕێوەبردنی چەکی کوتلە چەکدارەکان، بڕیارە ڕەشنووسی یاساکە ئاراستەی لیژنەی ئاسایش و بەرگری و لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بکرێت بۆ پێداچوونەوەی زیاتر، پێش ئەوەی دووبارە بخرێتەوە بەر خوێندنەوەی دووەم و دەنگدان.
بەڵام ئەو چەکانەی کە لەلایەن فراکسیۆنەکانەوە ڕادەست دەکرێن، ناگوازرێنەوە بۆ وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ناوخۆ، یان دەزگای بەڕەنگاربوونەوەی تیرۆر، لەبری ئەوەی چەکی فراکسیۆنەکان بگوازرێتەوە بۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت، گواستنەوەی پێشنیارکراو، بە شێوەیەکی کاریگەر «بەڕێوەبردنی چەک» دەکاتە بەدیلێکی پراکتیکی بۆ "داماڵینی چەک".
لە ڕووکەشدا، ئەم فۆرموڵەیە ڕەنگە وەک هەوڵێک دەربکەوێت بۆ خستنەژێر کۆنترۆڵی دامەزراوەی چەکەکان، بەڵام لە چارەسەرکردنی چارەنووسسازترین پرسیاردا شکستی هەیە: لە ڕاستیدا کێ دەسەڵاتی بڕیاردان لەسەر بەکارهێنانیان بەدەستەوەیە؟ کێ گەرەنتی ئەوە دەکات کە چەکەکان لە دامەزراوەی عەمبارکردنەکان دوورناخرێنەوە و لە دەرەوەی کۆنترۆڵی حکومەت بەکارناهێنرێن؟ بۆیە گواستنەوەی چەکی کۆگاکانی حەشدی شەعبی، بە سادەیی دەتوانێت کێشەکە لە چەندین ناوەندی هەڵگرتنی چەکەوە بگوازێتەوە بۆ یەک ناوەندی دامەزراوەیی، بەبێ ئەوەی پرسی سەربەخۆیی بڕیاردانی ئەمنی لە کاریگەریی کوتلەیی و ئێران چارەسەر بکات.
ئەم ڕێکخستنە لە کاتێکی زۆر هەستیاردایە، چونکە حکومەتی عێراق ڕۆژی ٣٠ی ئەیلول وەک دواوادەی چەسپاندنی چەک لە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا دیاری کردووە، هاوکات لەگەڵ وادەی کۆتاییهێنان بە ئامادەبوونی سەربازی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، جگە لەوەش، بەشێک لە فراکسیۆنەکان، ئایندەی چەکەکانیان بە کشانەوەی هێزە بیانیەکانەوە دەبەستنەوە و ئەو پرسە دەکەنە بەشێک لە موزایەدەیەکی سیاسی و ئەمنی فراوانتر.
بەم شێوەیە، کۆتایی مانگی ئەیلول دەتوانێت ببێتە تاقیکردنەوەیەکی ڕاستەقینە بۆ ئەوەی بزانرێت حکومەتی عێراق تا چەند دەتوانێت دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر چەکدا جێگیر بکات و کۆنترۆڵی چەک بەڕاستی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت.
بەڵام سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە تەنها بە ژمارەی ئەو چەکانە پێوانە ناکرێت کە دەخرێنە کۆگاکانەوە، یان بەو لایەنەی کە بەرپرسیارێتی پاراستنیان دەگرێتە ئەستۆ. پێوانەی ڕاستەقینە ئەوەیە کە دامەزراوە فەرمیەکان تا چەند دەسەڵاتی تایبەتیان هەیە بۆ دەرخستنی چەکەکان لە کۆگاکان و بڕیاردان لەسەر کەی و چۆن بەکارهێنانیان.
تەنها کۆکردنەوە یان ڕێکخستنەوەی چەکەکان بەس نییە، گرنگ ئەوەیە تەنها دامەزراوەکانی دەوڵەت بڕیار بدەن کە کەی و چۆن ئەو چەکانە بەکاربهێنرێن، ئەگەر ئەم دەسەڵاتە هەر لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمیەکاندا بمێنێتەوە، ئەوا هیچ گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی لە پرسی چەکدا ڕوونەدات، تەنانەت ئەگەر هەموو چەکەکانیش لە کۆگا فەرمیەکاندا کۆبکرێنەوە.
لە ڕاستیدا، لە پێکهاتەی حکومەتی ئێستای عێراق و کوردستاندا، ئەم پرۆسەی سنووردارکردنی چەکە بە ئاسانی قەبوڵ ناکرێت و جێبەجێکردنەکەی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لەگەڵ ئەم شێوازی حوکمرانیەدا دژبەیەک دەبنەوە. بۆیە، زەیدی و مالکی و هەر کەسێکی تر لە چوارچێوەی ئەم حوکمرانیەی ئێستادا ناتوانن پرۆسەیەکی لەم جۆرە بەتەواوی جێبەجێ بکەن، نەک تەنها لەبەر ئەوەی هێزی سیاسیان کەمە، بەڵکو لەبەر ئەوەی خودی ئەو پێکهاتەیەی حوکمرانی، بەشێکە لە بەربەستی سەرەکی پرۆسەکە.
ئەگەر ئەم دەسەڵاتە هەر بە شێوەی ئێستا دابەش و پەیوەست بە کوتلە سیاسیەکان و هێزە دەرەکیەکان بمێنێتەوە، سنووردارکردنی چەک تەنها ناونیشانێک دەبێت بۆ ڕێکخستنەوەی کێشەکە، نەک چارەسەرکردنی. بۆیە چارەسەری ڕاستەقینەی پرسی چەک، پێویستی بە گۆڕینی بنەمای ئەو حوکمرانیە هەیە کە چەک و دەسەڵات و بڕیاری ئەمنی لە دەرەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دابەش کردووە. ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت تەنها خاوەنی بڕیاری چەک بێت، ئەوا کۆکردنەوەی چەکەکان بە تەنیا هیچ مانایەکی ستراتیژی نییە.
لەبەر ئەوە، لە چوارچێوەی ئەم حوکمرانیەدا، نە زەیدی و نە مالکی و نە هەر کەسێکی دیکە ناتوانێت ئەو گۆڕانکاریە بنەڕەتیە جێبەجێ بکات کە پرسی سنوردارکردنی چەک پێویستی پێیەتی، ئەوەی پێویستە کۆتایی پێبهێنرێت تەنها دەسەڵاتی چەکدارەکان نییە، بەڵکو ئەو شێوازی حوکمرانی تائفی و بنەماڵەییە کە بەردەوامی ئەو دەسەڵاتەی دەرەوەی دەوڵەت بەرهەم دەهێنێت. بۆیە کۆتاییهێنان بە ئەم شێوازی حوکمرانیە، پێشمەرجی سەرەکی کۆتاییهێانی هێزە چەکدار و میلیشیاکانە.