لە هەرێمی کوردستاندا، دۆخێکی بنبەستی سیاسی و ئابووری هاتووەتە ئاراوە کە ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە شێوازی داڕشتنی سیستمی حوکمڕانییەوە. کێشەکە تەنها لە کەموکوڕیی ئیداری یان ململانێی ئاسایی نێوان لایەنەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو کێشەیەکی بنەڕەتییە لە پێکهاتەی دەسەڵاتدا؛ ئەویش حوکمڕانیی نادامەزراوەیی و پشتبەستووە بە قۆرخکاریی خێزانی و حیزبی. کاتێک دامەزراوەکانی دەوڵەت لە خزمەتکردنی هاووڵاتیانەوە دەگۆڕێن بۆ ئامرازێک لە دەستی بازنەیەکی دیاریکراودا، سیستمەکە تووشی پەککەوتن دەبێت و ئایندەی کۆمەڵگە دەکەوێتە ژێر مەترسییەوە.
لە سیستمێکی لەم جۆرەدا، شایستەیی و لێهاتوویی گرنگیی خۆی لەدەست دەدات. کاتێک پەیوەندیی سیاسی و خزمایەتی جێگەی پێوەری پیشەیی دەگرێتەوە، دەرفەتەکان بە یەکسانی دابەش ناکرێن. بۆ نموونە، کاتێک سەیری دامەزراوە هەستیارەکان دەکەین وەک کەرتەکانی نەوت، ئاسایش و پەیوەندییە دەرەکییەکان، دەبینین زۆرینەی ئەوانەی لە لوتکەی بڕیارداندان یان کۆمپانیا زەبەلاحەکان بەڕێوەدەبەن، بەستراونەتەوە بەو بازنە تەسکەی دەسەڵاتەوە. ئەمەش وای کردووە کە گەنجێک بە بڕوانامەی باڵاوە لە زانکۆ دەردەچێت بەڵام تووشی نائومێدی دەبێت، چونکە دەزانێت بەبێ وەلائی حیزبی و خزمایەتی، دەرگای دامەزراندن و پێشکەوتنی پیشەیی بە ڕووی ئەودا داخراوە.
ئەم قۆرخکارییە وای کردووە بنەمای لێهاتوویی لە کایەی گشتیدا پاشەکشە بکات و کۆچکردن ببێتە ئەنجامێکی سروشتی. بەگوێرەی ڕاپۆرت و چاودێرییە خۆجێییەکان، ڕێژەی بێکاری لە نێوان دەرچووانی زانکۆکاندا بەرزبوونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام کێشەکە تەنها لە ڕێژەکەدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە بازاڕی کار لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای پێشبڕکێی ئازاد بێت، بەستراوەتەوە بە گرێبەستی سیاسی و بەرژەوەندیی تەسکەوە.
وەک دەبینین، زۆرێک لەو پڕۆژە وەبەرهێنانە ستراتیژییانەی لە هەرێمدا دروست دەکرێن، لەسەر بنەمای کێبڕکێی ئازاد نیین، بەڵکو لەژێر کۆنترۆڵی ڕەهای کۆمپانیا سێبەرەکانی سەر بە بازنە دەسەڵاتدارەکاندا قۆرخ کراون. ئەم دۆخە لە بنەڕەتدا زیان بە خودی چەمکی "کەرتی تایبەتی سەربەخۆ و تەندروست" دەگەیەنێت، چونکە بازرگان و سەرمایەدارە سەربەخۆکان پەراوێز دەخرێن و دەرفەتی گەشەکردن لەو کەسانە سەندراوەتەوە کە پشتیان بە حیزب نەبەستووە. کاتێک ئابووری دەبێتە بارمتەی چەند کۆمپانیایەکی دیاریکراوی دەسەڵات، بازاڕی ئازاد مانا خۆی لەدەست دەدات؛ لە ئەنجامدا گەنجێک دەبینێت نە دەرفەتی کاری ڕاستەقینە و نە دەرفەتی دەستپێشخەری و داهێنانی لە وڵاتەکەی خۆیدا نەماوە، بۆیە کۆچکردن بۆ ئەو دەبێتە دەرچەیەک بۆ گەیشتن بە ژیانێکی شایستە، کە ئەمەش نیشانەیەکە بۆ ئەوەی سیستمەکە توانای پێشکەشکردنی داهاتوویەکی هیوابەخشی بۆ نەوەکانی لەدەستداوە."
لە ڕووی ئابوورییەوە، شەفافیەت و چاودێریی دارایی لە ئاستێکی زۆر نزمدایە. داهاتی گشتی بەپێی یاسایەکی پەسەندکراوی بودجە خەرج ناکرێت، بەڵکو بەشێکی بەرچاوی لە پڕۆژەی بێ بەرهەم و بەرژەوەندیی تەسکدا بەهەدەر دەچێت.
کەرتی تەندروستی و دامەزراوە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان لە ئاستی پێویستی هاووڵاتیاندا نین، چونکە بودجەی پێویست بۆ ژێرخانەکەیان تەرخان ناکرێت. ئەمەش لێکەوتەی ڕاستەوخۆی ئەو بنبەستەیە کە بەهۆی نەبوونی بەڕێوەبردنێکی دامەزراوەییەوە دروست بووە؛ سیستمێک کە خۆی لە شەفافیەت دەدزێتەوە، چونکە لێپرسینەوە مانای سنووردارکردنی هەژموونی دەسەڵاتدارانی ئێستایە.
لە لایەکی دیکەوە، کەرتی پەروەردە کە دەبوو بناغەی گەشەپێدانی مرۆیی و داهێنانی نەوەی نوێ بێت، لە ئێستادا کەوتووەتە ژێر کاریگەریی هەمان سیستمەوە. کاتێک بەڕێوەبردنی ناوەندەکانی خوێندن و دانانی بەرپرسانی پەروەردەیی لەسەر بنەمای وەلائی حیزبی بێت نەک لێهاتوویی پیشەیی، کوالێتیی خوێندن و پەروەردە بە شێوەیەکی مەترسیدار دادەبەزێت.
جگە لەمە، دۆخی فیزیکیی ناوەندەکانی خوێندن و خراپبوونی ژێرخانی بینای قوتابخانەکان، خۆی لە خۆیدا گەواهیدەری قەیرانێکی قوڵە. ئەمڕۆ لە زۆرێک لە شار و شارۆچکەکاندا، قوتابیان لە قوتابخانە کۆن و داڕووخاوەکاندا دەخوێنن کە بێبەشن لە سەرەتاییترین پێداویستییەکانی سەردەم وەک تاقیگەی پێشکەوتوو، سیستمی فێنککەرەوە و گەرمکەرەوە، و تەنانەت لە زۆر شوێنیشدا بە سیستمی دوو دەوامی و پۆلی ماندوو دەخوێنن. بۆ نموونە، لە کاتێکدا سەدان قوتابخانە لە دۆخێکی خراپدا دەنالێنن و پێویستی بە نۆژەنکردنەوە هەن، دەبینین بودجەیەکی گەورە بۆ پڕۆژەی ڕووکەش و ناپێویست وەک دروستکردنی دەروازەی مەزنی شارەکان یان ڕازاندنەوەی یەک لە دوای یەکی پارکەکان خەرج دەکرێت؛ ئەمەش نیشانەی ئاشکرایە بۆ هەڵە دابەشبوونی بودجە و ئەوەی کە پڕۆژەکان لەسەر بنەمای پێویستیی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە دابڕێژرێن، بەڵکو لەسەر بنەمای قازانجی کۆمپانیا سێبەرەکان و نمایشی ڕوکەش دەکرێن. ئەم دۆخە نەک هەر ژینگەیەکی نادروست بۆ فێربوون دروست دەکات، بەڵکو نیشانەیە بۆ نەبوونی پلانی ستراتیژی و پشتگوێخستنی ئایندەی نەوەیەکی تەواوە..
یەکێکی تر لە سیمای دیاری قۆرخکاری و دەستبەسەرداگرتنی داهاتی گشتی، بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی بازگەکان و خاڵە سنوورییەکان. ئەم دەروازانە کە دەبێت داهاتەکەیان بچێتە خەزێنەی گشتی و بۆ باشکردنی ژیانی خەڵک و پرۆژە نیشتمانییەکان خەرج بکرێت، لە ئێستادا بەشێکی زۆریان لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دامەزراوە فەرمییەکانن و بوونەتە سەرچاوەی داهات بۆ باڵە دەسەڵاتدارەکان.
کاتێک خاڵە سنوورییەکان و بازگەکان لەژێر هەژموونی هێزی چەکداری حیزبیدا بن، بازرگانیی نایاسایی و دەربازبوون لە باج بەردەوام دەبێت و داهاتێکی زۆر لە خەزێنەی گشتی ون دەبێت. ئەم بارودۆخە زیان بە کەرتی ئابووری و بازاڕی ئازاد دەگەیەنێت و بازرگانانی سەربەخۆ پەراوێز دەخات، بەمەش تۆڕی بەرژەوەندییە تایبەتەکان دەبنە «دەوڵەتێک لەناو دەوڵەتدا» کە هەر جۆرە هەوڵێک بۆ چاکسازیی دارایی لەبەردەم هەژموونی چەک و دەسەڵاتدا پەکدەخەن.
هەروەها، بەکارهێنانی وتاری ناوچەگەری و ململانێی حیزبی بۆ دابەشکردنی کۆمەڵگە، ستراتیژێکی بەردەوامە بۆ مانەوە لە دەسەڵاتدا. کاتێک سەرنجی خەڵک بە کێشەی لاوەکی و دروستکردنی دووبەرەکی سەرقاڵ دەکرێت، بنبەستەکە زیاتر قووڵ دەبێتەوە. بۆ نموونە، لە کاتێکدا هاووڵاتیان لە قەیرانی سەختی بێمووچەیی، گرانبوونی بازاڕ و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکاندا دەنالێنن، دەسەڵات و میدیا حیزبییەکان سەرنجی خەڵک دەگوازەنەوە بۆ ململانێی توندی سیاسی، دروستکردنی ترس لە بەرامبەر یەکتر، یان زیندووکردنەوەی هەستی ناوچەگەری (وەک دابەشکردنی هەرێم بە ناوی زۆنی زەرد و سەوزەوە یان تۆمەتبارکردنی یەکتر)، بە جۆرێک کە داواکارییە ڕەواکانی شەقام بۆ چاکسازی و بژێوی، لە ژێر ناوی "پاراستنی سەقامگیری" و "مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم" سەرکوت دەکرێن یان بەلاڕێدا دەبرێن؛ ئەمەش بێئومێدیی زیاتر دروست دەکات و دەرفەتی گۆڕانکاریی ئاشتییانە سنووردار دەکات.
لەلایەکی دیکەشەوە، یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی ئەم بنبەستە، نەبوونی دەسەڵاتێکی دادوەریی سەربەخۆ و بەردەوامیی دابەشبوونی هێزی پێشمەرگەیە لەسەر بنەمای وەلائی حیزبی. کاتێک دادگاکان لەژێر هەژموونی سیاسیدا بن، ناتوانن ببنە پەناگەی سەروەریی یاسا و ڕێگر لە گەندەڵی. هاوتەریب لەگەڵ ئەمە، سەرەڕای ئەوەی لە ڕووی ڕاگەیاندن و دروشمی فەرمییەوە زۆر باسی یەکخستنەوەی هێزی پێشمەرگە دەکرێت، بەڵام لە واقع و مەیداندا ئەمە زیاتر لە پرۆپاگەندەیەک دەچێت و هێزەکان هێشتا لەژێر هەژموونی باڵە حیزبییەکاندا ماونەتەوە. تا کاتێک ئەم هێزانە لەژێر یەک فەرماندەیی نیشتمانیی بێلایەندا یەک نەخرێنەوە، توانای سەپاندنی یاسا بەسەر دەروازە سنورییەکان و کۆنترۆڵکردنی کایەی گشتیدا دروست نابێت. تەنها لە ڕێگەی دادگای سەربەخۆ و هێزی نیزامیی یەکگرتووی ڕاستەقینەوە دەتوانرێت کۆتایی بە قۆرخکاری بهێنرێت.
سەروەریی یاسا، شەفافیەتی دارایی و کاراکردنی دامەزراوە چاودێرییەکان ئەو کلیلانەن کە دەتوانن ئەم بنبەستە بشکێنن. پێویستە مۆدێلی حوکمڕانی لە "پشکپشکێنە و خاوەندارێتیی کەسی"یەوە بگۆڕێت بۆ "سیستمی دەوڵەتداری و هاووڵاتیبوون". ئامانج لە هەوڵدان بۆ دادپەروەری، گۆڕینی بنەماڵەیەک بە یەکێکی تر نییە، بەڵکو بنیاتنانی ئەو سیستمەیە کە هیچ کەس و گروپێک تێیدا لە سەرووی یاساوە نەبێت.
لە کۆتاییدا، کۆمەڵگە بەبێ ئومێدی گەنجەکانی بەرەو پێش ناچێت. شەپۆلی کۆچکردن تەنها دەرئەنجامێکی ئەم بنبەستە پێکهاتەییەیە. تەنها کاتێک دەتوانین بڵێین هەنگاو بەرەو ئایندەیەکی باشتر دەنێین، کە بتوانین بەربەستەکانی بەردەم دەرفەتی یەکسان هەڵوەشێنینەوە و سیستمێک دابمەزرێنین کە هاووڵاتی تێیدا سەنتەری بڕیار و ئامانجی حوکمڕانی بێت، نەک قوربانیی قۆرخکاریی دەسەڵات.