ئەمڕۆ لە عێراق، ژیان بۆ خێزانە کرێکاری و کەمدەرامەتەکان بووەتە شەڕێکی ڕۆژانە. هەر جارێک کە دەچیتە بازاڕ بۆ کڕینی پێداویستییە سەرەکییەکان، هەست دەکەیت بەرامبەر بڕێک پارەی زۆر، شتێکی زۆر کەمتر دەکڕیت. ئەمە تەنیا شڵەژانێکی کاتیی بازاڕ نییە، بەڵکو ستەمێکە ڕاستەوخۆ بەرۆکی خەڵکی زەحمەتکێش و کەمدەرامەتی گرتووە.
کاتێک مووچە و بژێوی ناگەنەوە بە یەکتر
بەپێی خەمڵاندنی شارەزایانی ئابووری و بەدواداچوونەکانی بازاڕ، تێچووی مانگانەی بژێویی خێزانێکی ٥ کەسی بۆ دابینکردنی پێداویستییە بنەڕەتییەکان گەیشتووەتە نزیکەی ١ ملیۆن و نیو بۆ ٢ ملیۆن دیناری عێراقی. ئەمە لە کاتێکدایە کە بەپێی یاسای کاری عێراق، کەمترین مووچەی فەرمی کرێکاران لە کەرتی تایبەت یان بەکرێگیراوان نزیکەی ٤٥٠,٠٠٠ دینارە. ئەم جیاوازییە گەورەیە دەریدەخات کە مووچەی بنەڕەتیی کرێکارێک تەنها وەڵامدەرەوەی ٢٥٪ بۆ ٣٠٪ی پێداویستییە سەرەکییەکانە.
چۆنێتیی حیسابکردنی تێچووی بژێویی مانگانەی خێزانێک (١ ملیۆن و نیو بۆ ٢ ملیۆن دینار):
سەبەتەی خۆراک (٥٠٠ بۆ ٧٠٠ هەزار دینار): دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی وەک خۆراک، گۆشت و سەوزە بۆ ٥ کەس، لە کاتێکدا بەشەخۆراکی حکومی تەنها بەشێکی کەم پڕ دەکاتەوە و زۆرینەی لە بازاڕی ئازاد دەکرێت.
کرێی خانوو (٤٠٠ بۆ ٧٠٠ هەزار دینار): کرێی خانوویەکی سادە لە گەڕەکە ئاساییەکاندا، کە گەورەترین باری مادییە لەسەر شانی خێزانە بێلانەکان.
خزمەتگوزارییەکان و کارەبا (١٥٠ بۆ ٢٥٠ هەزار دینار): تێچووی مۆلیدەی ئەهلی بەهۆی کورتهێنانی کارەبای نیشتمانی، لەگەڵ گاز و ئاو.
تەندروستی و دەرمان (١٠٠ بۆ ١٥٠ هەزار دینار): تێچووی سەردانی پزیشک و کڕینی دەرمان لە کەرتی تایبەت بەهۆی لاوازیی خزمەتگوزارییە تەندروستییە گشتییەکان.
هاتووچۆ و پەروەردە (١٥٠ بۆ ٢٥٠ هەزار دینار): کرێی هاتووچۆ، پێداویستیی خوێندنی منداڵان و خزمەتگوزارییەکانی پەیوەندی و ئینتەرنێت.
کەواتە، کاتێک کەمترین مووچە تەنها ٤٥٠ هەزار دینارە، تەنها نزیکەی ٢٥٪ی ئەم پێویستییە سەرەکییانە دابین دەکات و ٧٥٪ەکەی تری دەبێتە قەرز و ژیانێکی پڕ لە سەختی. لە بەرامبەر ئەم فشارەدا، ڕێکخراوە پیشەیی و ناوەندە کرێکارییە سەربەخۆکان بەبەردەوامی هۆشداری لە بەردەوامیی ئەم قەیرانە دەدەن. بەپێی ڕاپۆرتەکان، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بەهۆی هەڵاوسان و گرانبوونی خزمەتگوزارییەکان، تێچووی سەبەتەی بژێوی زیاتر لە ٤٠٪ زیاد بووە، بەڵام دەستکەوت و مووچەی ڕۆژانەی زیاتر لە ٦ ملیۆن کرێکار و خەڵکی کەمدەرامەت بەپێی پێویست نەجووڵاوە.
زەبری دۆلار و داڕمانی هێزی کڕین
یەکێک لە گەورەترین زەبرەکان کە بەر بژێوی خەڵک کەوت، بریتی بوو لە بڕیارە یەک لەدوای یەکەکانی دابەزاندنی بەهای دینار بەرامبەر دۆلار لەلایەن حکومەت و بانکی ناوەندییەوە. لەکاتێکدا لە ساڵانی ڕابردوودا نرخی فەرمی لە ١,٤٦٠ دینارەوە گۆڕدرا بۆ ١,٣٢٠ دینار، بەڵام لە نوێترین هەنگاودا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦، حکومەتی عێراق بە فەرمی بەهای دیناری دووبارە بەڕێژەی ١٥٪ دابەزاندەوە و نرخی فەرمی فرۆشتنی بە هاووڵاتیان گەیاندە ١,٥٢٠ دینار بۆ هەر دۆلارێک (١٥٢ هەزار بۆ هەر ١٠٠ دۆلارێک). ئەم بڕیارە کتوپڕە شۆکێکی گەورەی لە بازاڕەکاندا دروستکرد و بووە هۆی ئەوەی نرخی دۆلار لە بازاڕی ئازاددا زیاتریش باز بدات و لە نێوان ١٦٠ بۆ ١٦٨ هەزار دینار بۆ هەر ١٠٠ دۆلارێک مامەڵەی پێوە بکرێت.
کاتێک بەهای دینار دابەزی، سەرمایەدار و بازرگانە گەورەکان هیچیان لێنەهات، چونکە ڕاستەوخۆ نرخی شتومەکەکانیان بەپێی دۆلار بەرزکردەوە. زیانلێکەوتووی یەکەم و سەرەکی تەنیا کرێکار، فەرمانبەری ئاسایی، و خەڵکی کەمدەرامەت بوون کە مووچە و داهاتەکەیان بە دینارێکی بێبەها دەمێنێتەوە. ئەمە داڕشتنەوەی دەستکەوتی ئابووری بوو لە گیرفانی هەژارانەوە بەرەو خزێنەی دەسەڵاتداران و بانگەشەکارانی بازاڕی دۆلار.
ئامارە تاڵەکان: هەژاری لە وڵاتێکی دەوڵەمەنددا
کاتێک سەیری ئامارە فەرمییەکانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق و بانکی جیهانی دەکەین، قەبارەی کارەساتەکە و نایەکسانییە قووڵە چینایەتییەکە ڕوونتر دەبێتەوە؛ هەرچەندە لە نوێترین ڕاپۆرتەکانی ساڵی ٢٠٢٦دا باس لە دابەزینی ڕێژەی گشتیی هەژاری بۆ ١٧.٥٪ دەکرێت، بەڵام جیاوازیی تۆقێنەری نێوان شارەکان قووڵیی قەیرانەکە دەردەخات. لە کاتێکدا لە پارێزگایەکی وەک هەولێر ڕێژەی هەژاری ٥.٩٪، لە سلێمانیدا ٧.٩٪ و لە دهۆکدا ١٦.٥٪ـە، لە بەرامبەردا لە پارێزگای بابل ڕێژەکە باز دەدات بۆ ٣٤.٤٪ و لە پارێزگای موسەننا (سەماوە) لوتکە تۆمار دەکات و لە نێوان ٤٣.٦٪ بۆ سەروو ٥٠٪ دێت و دەچێت.
کارەساتە گەورەکە لە پارێزگای بەسرەدایە؛ شارێک کە لەسەر دەریایەک نەوت خەوتووە و زیاتر لە ٦٦٪ی نەوتی گشتیی عێراق دابین دەکات، کەچی نزیکەی ٢٥٪ تا ٣٠٪ی دانیشتووانەکەی لە ژێر هێڵی هەژاریدا دەژین. هاوکات لە ناوچەکانی وەک کەرکووک کێشەکە قورستر بووە بەهۆی ئەوەی ڕێژەی بێکاری بەرزبووەتەوە بۆ نزیکەی ١٣٪، ئەمەش باشترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی داهاتی ئەم وڵاتە بۆ خەڵکەکەی نییە، بەڵکو تەنها بۆ چینێکی قۆرغکارە. لەم نێوەندەدا بێکاریی گەنجان لەسەر ئاستی گشتی کە گەیشتووەتە نزیکەی ٣٦٪ بۆ ٤٠٪، بۆمبێکی تەوقیتکراوی ڕاستەقینەیە و نیشانەی بازاڕێکی بەتەواو شێواوە کە ناتوانێت ژیانێکی شایستە بۆ زۆرینەی خەڵک و داهاتێکی جێگیر بۆ گەنجان دابین بکات.
شێوازی حوکمرانی لە عێراقدا، ڕێگەی داوە بە کۆنتڕۆڵکردنی ڕەهای سەروەت و سامان لەلایەن کەسانی دەسەڵاتدارەوە. کرێکارێکی زەحمەتکێش کە بە ڕۆژانەی تەنها ١٥ تا ٢٠ هەزار دینار کار دەکات—کە دەکاتە کەمتر لە ١٥ دۆلار لە ڕۆژێکدا—چۆن دەتوانێت لە ژێر سێبەری ئەم گرانبازاڕییەدا لەگەڵ کرێی خانوو، خزمەتی تەندروستیی گرانبەها، و نرخی بەرزی خۆراکدا هەڵبکات و هاوسەنگیی بژێوی بپارێزێت؟ لە بەرامبەر ئەم قوربانیدانە بێدەنگەدا، چینێکی دەستڕۆیشتوو و قازانجخواز، سەرجەم سامان و ئیمتیازاتەکانی وڵاتیان بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان قۆرغ کردووە و کەلێنێکی قووڵ و نادادپەروەرانەی چینایەتییان خوڵقاندووە.
تاڵانکردنی داهات و ئیفلیجکردنی کەرتی گشتی
عێراق وڵاتێکی هەژار نییە؛ بەڵکو وڵاتێکە سەروەتەکەی تاڵان دەکرێت. داهاتی نەوت کە بە دۆلار دێتە ژوورەوە، لە جیاتی ئەوەی بۆ دروستکردنی کارگە، قوتابخانە و باشکردنی گوزەرانی خەڵک بەکاربێت، لەڕێگەی بازرگانی گوماناوییەوە دەچێتە خزمەت پرۆژەی تایبەتی سەرمایەداران و سیاسییەکان، تا لە ڕێگەی جیاوازی نرخی دۆلاری فەرمی و بازاڕەوە ڕۆژانە ملیۆنان دۆلار قازانج بکەن.
گرانی تەنیا لە خۆراکدا نییە، بەڵکو لە کەرتەکانی پەروەردە و تەندروستیشدا دیارە. خەڵکی هەژار ناچارن پارەیەکی زۆر بە مۆلیدەی گەڕەک و نەخۆشخانە تایبەتەکان بدەن، چونکە کەرتە گشتییەکان بە ئەنقەست ئیفلیج کراون تا کەرتی تایبەت قازانج بکات. ئەمە جۆرێکە لە باجدانی ناڕاستەوخۆ کە تەنیا لە گیرفانی هەژاران دەردەچێت.
ئاستەنگە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێگەی چارەسەر
ئەم بارودۆخە جیاوازییەکی قووڵی چینایەتیی خوڵقاندووە؛ لە لایەکەوە شێوازی ژیانی شاهانەی خاوەن کۆمپانیا و دەسەڵاتداران، و لە لایەکەی ترەوە گەڕەکە فەرامۆشکراوەکان و زێرابە سەرکراوەکان کە دانیشتووانەکەی تەنانەت لە سەرەتاییترین ماف—کە ئاوی پاکە—بێبەشن؛ ئەم کەلێنە نادادپەروەرانەیەش ڕۆژ بە ڕۆژ فراوانتر دەبێت.
ئەم نایەکسانییە تۆقێنەرە لە نرخ و ئاستی بژێویدا، هەڵەیەکی تەکنیکی یان کێشەیەکی کاتی نییە، بەڵکو دەرئەنجامی سروشتیی سیستەمێکە کە لەسەر بنەمای قازانجی چاوچنۆکانەی سەرمایەداران و چەوساندنەوەی بەردەوامی کرێکاران و زەحمەتکێشان دامەزراوە. تا کاتێک بڕیارە ئابوورییە چارەنووسسازەکان لەلایەن خاوەن سەرمایە حزبی و قۆرغکارەکانەوە بدرێن و جەماوەریش بێدەنگ بێت، گرانی و داڕمانی بەردەوامی بەهای دراوی دەستی خەڵک، چارەنووسی حەتمیی خەڵکی زەحمەتکێشی عێراق دەبێت.
چارەسەری ڕاستەقینەی ئەم قەیرانە، بەخشینی هاوکاریی بچووکی کاتی یان پێشکەشکردنی بەڵێنی بێکردار نییە. ڕێگەی سەرەکیی گۆڕانکاری لە ڕێکخستنی جەماوەری، یەکگرتوویی ڕیزەکانی خەڵک و دروستکردنی فشاری بەردەوام لە خوارەوە دەست پێدەکات؛ تا بەهۆیەوە سەروەت و سامانی تاڵانکراوی ئەم وڵاتە بۆ ژێر چاودێری و دەسەڵاتی خەڵک بگەڕێنرێتەوە، هێزی کڕینی زەحمەتکێشان لە ڕێگەی کۆنتڕۆڵکردنی بازاڕی دراو بە ئاراستەی بەرژەوەندیی گشتی بپارێزرێت، و بەرپەرچی سەرجەم ئەو سیاسەتە چەوسێنەرانەیە بیدرێتەوە کە هەژاران هەژارتر و دەوڵەمەندەکان دەوڵەمەندتر دەکەن.