خۆشبەختانە دوای زیاتر لە سێ مانگ شەڕ و کاولکاری توانرا بە نێوەندگیری وڵاتانی پاکستان و قەتەر و تورکیا یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە نێوان ھەریەکە لە ئەمریکا و ئێراندا لە شەوی ١٨/٦/٢٠٢٦دا واژۆبکرێت و ئیدی کۆتایی بە شەڕی چەند مانگەی نێوانیان بھێنرێت، ئەم ڕێکەوتنە وەرچەرخانێکی قووڵ و ستراتیژیی دەبێت بەسەر ھەموو ئاستەکان.ئاشکرایە ئەم ڕێکەوتنە دوای کوژرانی عەلی خامنەیی ڕابەری کۆماردێت کە تاکو ئێستا تەرمەکەی نەنێژراوە و سەرکردەکانی تری ئێران لە ھێرشەکانی سەرەتای ساڵدا، و توندبوونی گەمارۆی دەریایی ھاتووەتە ئاراوە.
دەکرێت کاریگەرییەکانی ئەم ڕێکەوتنە لەسەر ئاستی ئاسایش و ئابوری ناوچەکە و جیھان لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت بکرێتەوە:
١. ئاستی ئاسایش و جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە
*کەمبوونەوەی گرژییە ڕاستەوخۆکان: ڕاگرتنی دەستبەجێ و ھەمیشەیی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە ھەموو بەرەکانی شەڕ (لەوانەش لوبنان)، ناوچەکە لە لێواری جەنگێکی سەرتاسەری و وێرانکەر دوور دەخاتەوە.
*دۆسیەی ئەتۆمی و چەکدارکردن: بەپێی ھێڵە گشتییەکانی ڕێکەوتنەکە، قۆناغی داھاتوو دانوستانی تونددەبێت لەسەر داماڵینی چەکی ئەتۆمی ئێران و گواستنەوەی کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراو بۆ دەرەوە (ئەگەرچی جێبەجێکردنی ھێشتا لەژێر تاقیکردنەوەدایە). ئەمەش ھاوسەنگی ھێز لە بەرژەوەندی ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی دەگۆڕێت.
*داھاتووی گروپە وەکالەتییەکان: کەمبوونەوەی توانای دارایی و لۆجستی ئێران بۆ پشتگیریکردنی گروپە چەکدارەکانی وەک حزبوڵا لە لوبنان و گروپەکانی تر، نەخشەی ئەمنی سووریا، عێراق و یەمەن بەرەو قۆناغێکی نوێ دەبات، ھەرچەندە ڕەنگە نەیارانی ناوخۆیی ئێران ھێشتا بە گومانەوە سەیری دۆخەکە بکەن.
٢. ئاستی ئابوری ناوچەکە و جیھان
*کردنەوەی گەرووی ھورموز: گرنگترین دەستکەوتی خێرای ئەم ڕێکەوتنە، کردنەوەی بێبەرانبەری گەرووی ھورموز و لادانی گەمارۆی دەریایی ئەمریکایە. ئەم گەرووە شادەماری وزەی جیھانە و نزیکەی ٢٠٪ی نەوت و گازی شلی جیھانی پێدا تێپەڕ دەبێت.
*سەقامگیری بازاڕی وزە و دابەزینی نرخەکان: دوای چەندین مانگ لە شڵەژان و بەرزبوونەوەی پێوانەیی نرخی سووتەمەنی، کردنەوەی گەرووەکە و ئەگەری ڕێگەپێدانی ئێران بۆ فرۆشتنی زیاتری نەوت، دەبێتە ھۆی دابەزینی نرخی نەوتی خاو لە بازاڕەکانی جیھاندا و ھێورکردنەوەی تێچووی گواستنەوەی دەریایی.
*کەمکردنەوەی ھەڵاوسانی جیھانی: شەڕەکە کاریگەری قورسی کردبووە سەر کەرتی وزە، و کەلوپەلی سەرەکی. ڕێکەوتنەکە ڕێگری دەکات لە دروستبوونی شۆکێکی گەورەی ئابوری (Systemic Shock) کە جیھان بەدەست نائارامی کەشوھەوا و گرانییەوە پێوەی دەناڵاند.
*بوژانەوەی سنوورداری ئابوری ئێران: ئازادکردنی بەشێک لەپارە داراییە بلۆککراوەکانی ئێران و سووککردنی مەرجدار و قۆناغ بە قۆناغی سزاکان، ھەناسەیەکی کاتی بە ئابوری داڕووخاوی ئێران دەبەخشێت.
ئەوەی جێگەی سەرنجە، ھەرچەندە ئەم ڕێکەوتنە وەک "ھەنگاوێکی گرنگ" لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و نێوەندگیرانی وەک پاکستان و قەتەر و تورکیا پێشوازی لێکراوە، بەڵام ئاستی متمانە لە نێوان لایەنەکاندا لە نزمترین ئاستدایە. ھێشتا ئیسرائیل و ھەندێک باڵی توندڕەو لە واشنتۆن و تاران دەتوانن لە کاتی دانوستانە تەکنیییەکانی داھاتوودا بەربەست دروست بکەن، بۆیە سەقامگیرییەکە ھێشتا لەسەر لێواری تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە.
ڕۆڵی ھەریەکە لە وڵاتانی قەتەر و تورکیا و پاکستان وەک نێوەندگیر چی بوە لە سەرخستن و گەڵاڵەکردنی ئەم ڕێکەوتنامەیەدا؟
ڕۆڵی پاکستان، قەتەر، و تورکیا وەک نێوەندگیر لەم قۆناغە ھەستیارەدا، تەنھا گواستنەوەی نامە نەبوو، بەڵکو ڕێگریکردن بوو لە داڕووخانی تەواوەتی ناوچەکە.دوای ھێرشە سەختەکانی سەرەتای ساڵ و دروستبوونی بۆشایی قووڵی سەرکردایەتی لە تاران، ئەم وڵاتانە وەک "پردی متمانە" کاریان کرد.
دەکرێت ڕۆڵی سەرەکی ھەر لایەک بەم شێوەیە کورت بکرێتەوە:
١. قەتەر: مەکۆی دبلۆماسی شاردراوە
دەوحە ھاوشێوەی دۆسیەکانی ڕابردوو، بووە شوێنی سەرەکی بۆ دانوستانە نھێنی و ناڕاستەوخۆکان.
* ئاسانکاری دارایی: قەتەر میکانیزمی پێویستی بۆ چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ داراییە بلۆککراوەکانی ئێران و گەرەنتی کردنی دابینکردنی پێداویستییە مرۆییەکان پێشنیاز کرد.
* گواستنەوەی پەیامە ھەستیارەکان: بەھۆی پەیوەندی نزیکی لەگەڵ واشنتۆن و تاران، توانی تێگەیشتن لەسەر "ھێڵە سوورەکان" دروست بکات، بەتایبەت لە کاتی گەمارۆ دەریاییەکەدا.
٢. پاکستان: ھاوسێی ستراتیژی و ھاوسەنگکەر
ئیسلام ئاباد لەم قەیرانەدا ڕۆڵێکی زۆر بێ لایەنەی گێڕا، چونکە نائارامی لە ئێران ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر ئاسایشی ناوخۆیی خۆی.
*دڵنیاکردنەوەی ئەمنی: پاکستان ڕۆڵی ھەبوو لە ڕازی کردن و دڵنیاکردنەوەی فەرماندە سەربازییە نوێیەکانی ئێران بۆ قبوڵکردنی ئاگربەست، بەتایبەت لە کاتی ھەستکردن بە مەترسی داڕووخانی تەواوەتی.
*پاراستنی ئاسایشی سنوورەکان: ڕێگری کرد لەوەی نائارامییەکان بتەقنەوە بۆ بەلوچستان و ناوچە سنوورییە ھاوبەشەکان.
٣. تورکیا: پارێزەری ھاوسەنگی ئابوری و ھەرێمی
بۆ ئەنقەرە، داڕووخانی ئابوری ئێران یان دروستبوونی پشێوی سەربازی بەواتای شەپۆلێکی نوێی کۆچبەران و شڵەژانی بازاڕی وزە بوو.
*فشار لەسەر لایەنەکان: تورکیا فشاری دبلۆماسی بەکارھێنا بۆ ھێورکردنەوەی گرژییەکانی ناو سووریا و عێراق کە بەھۆی شەڕەکەوە چالاک ببوونەوە.
*گرەنتی بازرگانی: ھاوکار بوو لە داڕشتنی ئەو خاڵانەی ڕێکەوتنەکە کە پەیوەندیدارن بە ئاسانکاری ھەناردەکردنی غاز و کاڵا سەرەکییەکان لە قۆناغی دوای شەڕدا.
ئەوەی ھەستیپێدەکرێت سەرکەوتنی ئەم نێوەندگیرییە لەوەدابوو کە ئەم سێ وڵاتە توانیان واشنتۆن ڕازی بکەن کە "سەقامگیرییەکی مەرجدار" لە تاران باشترە لە "بۆشاییەکی ئەمنی گەورە"، و ئێرانییەکانیشیان گەیاندە ئەو بڕوایەی کە بەردەوامبوون لە شەڕەکە لە کاتی گەمارۆی دەریاییدا، زیانی بێگەڕانەوە بە قەوارەی دەوڵەتەکە دەگەیەنێت.
ئەو ڕاستیەی لەئەنجامی ئەم شەڕەدا بەدەرکەوت،باڵادەستی توانا و ھێزی موشەکی و درۆنی ئێران بوو، بەتایبەتیش دژ بەوڵاتانی ناوچەکە و بوە ھۆکاری ئەوەی کە ئاسایش و ئارامی و ئابوریەکەیان بکەوێتە ژێر ڕەحمەتی ئێرانەوە و تەنانەت بیرۆکەی ((ئاسایش بەرامبەر پارە))ھاتە ئاراوە وەک ئیدیۆمێکی سیاسی، ئایا ئەم بیرۆکەیە تاچەند دەکرێت جێبەجێبکرێت لەسەر زەمینەی واقعی ناوچەکە؟
بیرۆکەی ئەوەی ئێران "ئاسایشی وڵاتانی کەنداو بەرامبەر بە پارە بپارێزێت" (ھاوشێوەی مۆدێلی کۆمپانیا ئەمنییەکان یان سیستەمی پاراستنی کلاسیکی)، لە ڕوانگەی ھاوسەنگی ھێز و واقیعی سیاسی ناوچەکەوە، کەمێک دوورە لە ڕاستییەوە و جێبەجێکردنی قورسە.
لەبری ئەوەی ئێران ببێتە "پاسەوانی کەنداو" بەرامبەر بە پارە، پێشبینی دەکرێت پەیوەندییەکە بە ئاراستەیەکی تردا بڕوات کە تێیدا (( پارە و وەبەرھێنان وەک ئامرازێک بۆ کڕینی بێدەنگی و ڕەفتاری ھێمنی ئێران)) بەکاربێت.وەک لەم چەند خاڵەدا ڕوونی دەکەینەوە:
١. تێڕوانینی وڵاتانی کەنداو بۆ ئاسایش
وڵاتانی دەوڵەمەندی کەنداو (بەتایبەت سعودیە و ئیمارات) ھەرگیز ئاسایشی نیشتمانی و ستراتیژی خۆیان ڕادەستی تاران ناکەن، بە چەند ھۆکارێک:
*متمانەی مێژوویی: قەیرانەکانی ڕابردوو و ھێرشە درۆنی و موشەکییەکانی سەر دامەزراوە نەوتییەکان (وەک ئارامکۆ لە ساڵانی ڕابردوودا)، ھێشتا لە یادەوەری سیاسی ئەم وڵاتانەدا ماون.
*ھاوپەیمانی لەگەڵ ڕۆژاوا: وڵاتانی کەنداو خاوەنی ڕێکەوتنی بەرگری ستراتیژین لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژاوا، کە تێیدا بنکەی سەربازی گەورەیان ھەیە. ئەوان پێویستیان بە ھێزی سەربازی ئێران نییە بۆ پاراستنیان.
٢. ستراتیژی "ئاشتی ئابوری" (Economic Peace)
ئەوەی لە ڕاستیدا ڕوودەدات، مۆدێلێکی جیاوازە. وڵاتانی کەنداو دەیانەوێت پەرە بە ستراتیژییەک بدەن کە پێی دەوترێت "کڕینی سەقامگیری لە ڕێگەی ئابورییەوە" لەڕێگەی:
*وەبەرھێنان وەک بارمتە: وڵاتانی وەک سعودیە و ئیمارات ڕەنگە ئامادەبن ملیاران دۆلار لە کەرتی ژێرخانی ئابوری، غاز، و پیشەسازی ئێراندا وەک وەبەرھێنان دابنێن. کاتێک ئابوری ئێران ببەسرێتەوە بە پارەی کەنداوەوە، تاران دووجار بیر دەکاتەوە پێش ئەوەی ئاسایشی ناوچەکە بشێوێنێت، چونکە ھەر نائارامییەک زیان بە بەرژەوەندییە داراییەکانی خۆی دەگەیەنێت.
*کەمکردنەوەی پاڵنەرە ھێرشبەرەکان: کاتێک ئێران لە ڕێگەی ئەم ڕێکەوتنە و پارەی وەبەرھێنانی ناوچەکەوە لە قەیرانی دارایی ڕزگاری ببێت، پاڵنەرەکانی بۆ بەکارھێنانی گروپە چەکدارەکان دژی دراوسێکانی کەمتر دەبنەوە.
٣. سنووردارکردنی دەسەڵاتی دەرەوەی ئێران بەپێی ڕێکەوتنەکە
ئەم ڕێکەوتنە نوێیەی ئەمریکا و ئێران، لەژێر چاودێرییەکی توندی نێودەوڵەتیدایە. واشنتۆن و ھاوپەیمانەکانی ڕێگە بە ئێران نادەن پێگەی خۆی وەک "ھێزی باڵادەستی ئەمنی" لە کەنداو بسەپێنێت. ڕێکەوتنەکە زیاتر لەسەر بنەمای "سنووردارکردن و پاشەکشە" داڕێژراوە، نەک لەسەر بنەمای "پێدانی پسوڵەی سپی" بە تاران بۆ دەستێوەردان لە کاروباری کەنداو.
بەم شێوەیە ئێران ناتوانێت ئاسایشی کەنداو "بفرۆشێتەوە" بە وڵاتانی ناوچەکە، چونکە ئەوان کڕیاری ئەو جۆرە پاسەوانییە نین. بەڵام، ئێران قۆستنەوەی جیاواز دەکات؛ ئەویش ھەناردەکردنی نەوت و غازی خۆیەتی لە کەشێکی ئارامدا، و ڕاکێشانی وەبەرھێنانی کەنداوە بۆ ناوخۆی وڵاتەکەی، بەرامبەر بەوەی کە پابەند بێت بە پاراستنی ھێمنی دەریایی و ھێڵەکانی گواستنەوەی وزە.
لەکۆتاییدا ،دوای واژۆکردنی ڕێکەوتنامەکە و دەستکردن بە جێبەجێکردنی تەواوی خاڵەکانی لەسەر زەمینەی واقع و مشتومڕکردن لەسەر وردەکاریەکان((کەشەیتان لە وردەکاریەکاندا خۆی مەڵاس داوە))،ئەوکات جدیەتی ھەردوولامان بۆ ڕووندەبێتەوە کەتا چەند پابەندن بە واژۆ و بەڵێن و بەندەکانی ڕێکەوتننامەکەوە و ھەموانیش کاریگەرییە باش و خراپەکانی دەبینین لەسەر ئاسایش و ئارامی و ئابوری ناوچەکە و ئاسایی بونەوەی ژیان و بازرگانی و ھاتوچۆکردن بە تەنگەی ھورموزدا بە ئازادانە بۆ ھەموان.