ئاشکرایە دیاردەی قێزەونی گەندەڵی بۆتە دیاردەیەکی بەربڵاو لەھەموو وڵات و کۆمەڵگاکاندا بە پێشکەوتوو و دواکەوتوەوە و زیانی گەورەی گەیاندوە بە ئابوری و دارایی و ژێرخان و ناو و ناوبانگی سیستەمە سیاسیەکان و بە جدیش بۆتە مۆتەکە و مەترسی گەورە بۆسەر ئێستا و ئایندەی کۆمەڵگا مرۆڤایەتیەکان و بەتایبەتیش دواکەتوو و ھەژارەکان و بۆتە ھۆکاری بڵاوبونەوەی دیاردە کۆمەڵایەتیەکانی دواکەوتوویی و ھەژاری و بێکاری و نەخوێندەواری و زیادبوونی تاوانەکان و...ھتد.
عێراقیش بەھەرێمی کوردستانیشەوە نەک بەدوور نیە لەم دیاردەیە بەڵکو دیاردەکە زۆر گەشەی سەندوە و شۆڕبۆتەوە بۆ ناو تەواوی جومگە و ئۆرگانەکانی حوکمڕانی بەتایبەتیش لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ و تاکو ئێستاش بەردەوامی ھەیە و بەملیارەھا دۆلار لەداھاتی ئەم وڵاتە بەھەدەردراوە و چۆتە گیرفانی سەرکردە سیاسی و بنەماڵە وحیزب و لێپرسراوە گەندەڵەکان و بانک و وڵاتانی ناوچەکە و دونیاشەوە و ھەموانیان دەوڵەمەندبوون و لەبەرامبەریشدا زۆرینەی کۆمەڵگای عێراقی ھەژارکەوتون،
ھەربۆیە کاری بنبڕکردن یان کەمکردنەوەی گەندەڵی لە عێراقدا پرسێکی ئاڵۆز و فرەڕەھەندە، چونکە گەندەڵی لە دوای ٢٠٠٣وە بە شێوازێکی سیستماتیک ڕێڕەوی خۆی گرتووە. جا بۆ چارەسەرکردنی ئەم دیاردەیە، پێویستی بە ستراتیژێکی گشتگیر و قۆناغ بە قۆناغ ھەیە کە سێ سێکتەری سەرەکی بگرێتەوە:
*یاسایی و دادوەری
**کارگێڕی و تەکنەلۆژی
***سیاسی و کۆمەڵایەتی
لێرەدا گرنگترین ئەو ھەنگاوانە دەخەینە ڕوو کە دەکرێت ببنە بنەمایەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی:
١. چاکسازیی یاسایی و سەربەخۆیی دادوەری
* جیاکردنەوەی دەسەڵاتی دادوەری لە ململانێی سیاسی: تا کاتێک دادگا و دامەزراوە چاودێرییەکانی وەک (دەستەی دەسپاکی) لەژێر کاریگەری و پشککاریی حزبە سیاسییەکاندا بن، ناتوانرێت دۆسیە گەورەکانی گەندەڵی یەکلا بکرێنەوە. پێویستە ئەم دەستانە سەربەخۆیی دارایی و کارگێڕی تەواویان ھەبێت.
* جێبەجێکردنی یاسای "لەکوێت بوو؟" (من ڕین لک ھژا؟): بەدواداچوونی ورد بۆ سامانی بەرپرسانی پێشوو و ئێستا، و بەراوردکردنی لەگەڵ داھاتی ڕاستەقینەیاندا.
* پاراستنی شایەتحاڵ و ڕاگەیاندکاران: ھەموارکردنەوەی یاساکان بە جۆرێک کە ئەو کەسانەی سەرپێچی و گەندەڵییەکان ئاشکرا دەکەن، پاراستنی یاسایی و جەستەیی تەواو بکرێن.
٢. چاکسازیی کارگێڕی و بەدیجیتاڵکردن (حوکمڕانیی ئەلیکترۆنی)
* پەیڕەوکردنی سیستەمی ئەلیکترۆنی (E-Governance ): دوورخستنەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی نێوان ھاووڵاتی و فەرمانبەر لە کاتی ڕاپەڕاندنی مامەڵەکاندا، گەورەترین دەروازەی بەرتیل و سەرانە وەرگرتن دادەخات. دیجیتاڵکردنی باج، گومرگ، و گرێبەستە گشتییەکان ھەنگاوی سەرەکین.
* شەفافییەت لە گرێبەستە نەوتی و پیشەسازییەکاندا: عێراق وەک وڵاتێکی بەکاربەر و پشتبەستوو بە نەوت، پێویستی بەوەیە تەواوی داھاتی فرۆشی نەوت و چۆنیەتی خەرجکردنی لە پڕۆژە خزمەتگوزاری و پیشەسازییەکاندا (وەک کارگەکانی چیمەنتۆ و کەرتی وزە) بە ڕوونی بۆ ڕای گشتی بڵاو بکرێتەوە.
* چاودێری توندی سنوورەکان و گومرگ: داھاتی نانەوتی عێراق لە ڕێگەی دەروازە سنوورییەکانەوە بەھۆی گەندەڵییەوە بەفیڕۆ دەچێت؛ کۆنترۆڵکردنیان بە سیستەمی ئەلیکترۆنیی ھاوچەرخ گرنگییەکی زۆری ھەیە.
٣. بنبڕکردنی سیستەمی پشککاری (المحاێێە)
*بنەمای لێھاتوویی (Meritocracy ) لەبری دڵسۆزیی حزبی: دانانی کەسانی پسپۆڕ، ئەکادیمی و خاوەن ئەزموون لە پۆستە باڵا و جێبەجێکارییەکاندا (وەک بەڕێوەبەرە گشتییەکان و ڕاوێژکاران) لەبری دابەشکردنیان بەپێی کێکی سیاسی.
* بەھێزکردنی دامەزراوەی چاودێری دارایی: کاراکردنەوەی ڕۆڵی دیوانی چاودێری دارایی بۆ پشکنینی وردی بودجەی وەزارەتەکان پێش و دوای خەرجکردن.
٤. ڕۆڵی کۆمەڵگەی مەدەنی و ڕۆشنبیری
* ئازادی ڕادەربڕین و ڕۆژنامەگەریی لێکۆڵینەوەیی: ڕۆژنامەنووسان و ناوەندەکانی توێژینەوە دەبێت ئازادیی تەواویان ھەبێت لە بەدواداچوونی کەیسەکانی گەندەڵی بەبێ ترس لە تیرۆر یان گۆشەگیریی یاسایی.
* ھۆشیاری کۆمەڵایەتی: پەروەردەکردنی نەوەی نوێ لەسەر چەمکەکانی ھاوڵاتیبوون و ڕەتکردنەوەی گەندەڵی وەک نەریتێکی ئاسایی.
لێرەدا ئەو پرسیارە سەرھەڵدەدات،ئاخۆ پڕۆسەی بنبڕکردن یان بەگژداچوونەوەی گەندەڵی خاڵی دەستپێکی لەکوێوە دەستپێدەکات؟ لەئاستی دەسەڵاتدارانی سەرەوە ؟یانیش لە ڕێگەی ھۆشیاری کۆمەڵایەتی و کارگێڕیەوە سەرکەوتوو دەبێت؟
بەدڵنیایی ھاوسەنگکردنی پڕۆسەکە لە نێوان ھۆشیاریی کۆمەڵایەتی، ڕێکخستنی کارگێڕی، و پابەندبوونی سەرکردایەتی سیاسی، ڕێک ئەو دیدگا زانستی و واقیعییەیە کە دەکرێت گۆڕانکاریی ڕاستەقینە دروست بکات. گۆڕانکاری ناتوانێت تەنھا لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت (چونکە بەبێ بنکەیەکی کۆمەڵایەتی ھۆشیار سەرکەوتوو نابێت)، وە ناتوانێت تەنھا لە خوارەوەش بێت ئەگەر سەرەوەی دەسەڵات بەربەست و کۆسپ دروست بکات. ھەربۆیە بەھەرسێ ڕەھەندەکەی سەروەری یاسا و ئیڕادەی سیاسی، دواتر چاکسازی کارگێڕی و لەکۆتایشدا ھوشیاری کۆمەڵایەتی،دەبنە سیستەمێکی بازنەیی کە پێکەوە ھەر سێ بنەماکە یەکتری تەواو دەکەن.
١. ئاستی خوارەوە: گۆشکردنی ھۆشیاری و کلتوری گشتی
کاتێک ھاووڵاتی ھۆشیار دەبێتەوە کە گەندەڵی تەنھا دزینی پارەی گشتی نییە، بەڵکو وێرانکردنی کەرتی پەروەردە، تەندروستی، و دەرفەتەکانی کارە، ئیتر گەندەڵی وەک "زیرەکی" یان "ڕاپەڕاندنی کار" نابینێت. ئەم ھۆشیارییە کلتورێکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات کە گەندەڵکاران پەراوێز دەخات و فشارێکی بەردەوام لەسەر دامەزراوەکان دروست دەکات بۆ گۆڕانکاری.
٢. ئاستی ناوەند: پەرەپێدانی ئیداری و مۆدێرنەکردن
ھۆشیاری بەبێ سیستەمێکی کارگێڕی توندوتۆڵ بەفیڕۆ دەچێت. پەرەپێدانی ئیداری واتە:
* دانانی پێوەرە ڕوونەکانی ((ھەڵسەنگاندنی ئەدا)) (Performance Evaluation)
* چەسپاندنی پرەنسیپی ((شایستەیی و لێھاتوویی)) لە دامەزراندن و بەرزکردنەوەی پلەکاندا، نەک خزمخزمێنە و واستەکاری.
* کەمکردنەوەی بیرۆکراسیی کۆن کە خۆی لە خۆیدا ژینگەیەکی لەبار بۆ بەرتیلخۆری دەڕەخسێنێت.
٣. ئاستی سەرەوە: ئیرادەی سیاسی و ڕێزگرتن لە ئۆرگانەکان
ئەمە قۆناغی تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵاتە. کاتێک سەرکردایەتییە بەرزەکان خۆیان دەخەنە ژێر ڕکێفی یاساوە و دەسەڵاتی دادوەری و چاودێری دارایی بە سەربەخۆیی دەھێڵنەوە، نیشانەیەکە بۆ ئەوەی کە گۆڕانکارییەکە جدییە. ھەڵوێستی ڕوون و توند دژی گەندەڵکاران — بەتایبەت کاتێک گەندەڵکارەکە لە بازنە نزیکەکانی دەسەڵات یان حزب بێت — پەیامێکی بەھێز بە کۆمەڵگە و فەرمانبەرانی دەوڵەت دەدات کە "سەردەمی پارێزبەندی (الحێانە) کۆتایی ھاتووە".
لێرەشدا پرسیارێکی گرنگتر و ھەستیار سەرھەڵدەدات، کە ئایا لە کاتی ئێستای عێراقدا، گەورەترین کۆسپ لەبەردەم ڕێکخستنی ئەم "ھاوسەنگییە ھاوکاتەدا" چییە؟ ئایا نەبوونی ئیرادەی سیاسییە لە سەرەوە، یان قووڵبوونی کلتوری بیرۆکراسیە لە ناوەنددا؟
ئاشکرایە کێشە گەندەڵی لە عێراقدا بە تەنھا لە ناوخۆدا نییە، بەڵکو "بە نێودەوڵەتیکردنی گەندەڵی" (Internationalization of Corruption ) و تێکەڵبوونی ململانێی دەرەکی لەگەڵ بەرژەوەندیی ناوخۆییدا، پڕۆسەی چاکسازیی کردووەتە ھاوکێشەیەکی زۆر نادیار.
کاتێک وڵاتێک خاوەنی پێگەیەکی جیۆپۆلەتیکی ستراتیژی و سەرچاوەی دەوڵەمەندی وەک نەوت و کەرتی پیشەسازیی گەورە بێت، ھێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان نایانەوێت تەنھا بینەر بن. لێرەوە، گەندەڵی دەبێتە ئامرازێکی سیاسیی بەھێز بۆ ھێشتنەوەی عێراق لە دۆخی ناسەقامگیریدا، چونکە:
١. گەندەڵی وەک دەروازەیەک بۆ ھەژموونی دەرەکی
بۆ ھێزە دەرەکییەکان، مامەڵەکردن لەگەڵ دامەزراوەیەکی بەھێز، شەفاف و نیشتمانیدا زۆر قورسە. لەبەر ئەوە، تێکدانی سیستەمی حوکمڕانی و کڕینی پێگەکان لە ڕێگەی لایەنە گەندەڵەکانەوە، ئاسانترین ڕێگەیە بۆ ئەوەی بڕیاری سیاسی و ئابووریی عێراق لەژێر کۆنترۆڵدا بێت. ئەمە وا دەکات پارە و سامانی عێراق لەبری ئەوەی بڕوات بۆ گەشەپێدانی ژێرخان، دەڕوات بۆ پڕکردنەوەی باخەڵی ئەو جومگانەی کە دڵسۆزییان بۆ دەرەوە ھەیە.
٢. لاوازکردنی کەرتی نیشتمانی لە پێناو بازاڕی دەرەکیدا
دەستوەردانی دەرەکی زۆرجار ڕاستەوخۆ دەبێتە ھۆی پەکخستنی کەرتی بەرھەمھێنانی ناوخۆیی (پیشەسازی و کشتوکاڵ). بۆ نموونە، وڵاتانی دەوروبەر حەز دەکەن عێراق ھەمیشە وەک بازاڕێکی بەکاربەر بمێنێتەوە بۆ کاڵاکانی ئەوان (لە چیمەنتۆ و کەرەستەی بیناسازییەوە تا دەگاتە خۆراک و وزە). لێرەدا، گەندەڵکارانی ناوخۆ دەبنە پردی پەڕینەوە بۆ پەکخستنی کارگە نیشتمانییەکان لە پێناو بەرژەوەندیی کۆمپانیا بیانییەکاندا.
٣. دەستبەسەرداگرتنی گرێبەستە گەورەکان (Mega-Contracts)
ململانێی زلھێزەکان (بەتایبەت کێبڕکێی گەورەی نێوان ئەمریکا و چین لە ناوچەکەدا) زۆرجار لەسەر دەستبەسەرداگرتنی پڕۆژە ستراتیژییەکانی عێراقە، وەک پڕۆژەکانی وزە، ھێڵەکانی گواستنەوە، و بەندەرەکان. لە ژینگەیەکی گەندەڵدا، ئەم گرێبەستانە لەبری ئەوەی بەپێی پێوەرە تەکنیکی و ئابوورییە نیشتمانییەکان یەکلا بکرێنەوە، دەبنە کەرەستەی سازشی سیاسی لە نێوان ھێزە گەورەکاندا.
دەکرێت بۆ دەربازبوون لەم قۆناغە سەختەی عێراقی تێکەوتوە لە گەندەڵی،ئەو پرسیارە بکرێت کە ئایا، عێراق چۆن دەتوانێت خۆی لەم "تەڵەی تەماعی دەرەکییە" ڕزگار بکات؟ ئایا بەھێزکردنی ھاوپەیمانێتییە ئابوورییە ھاوسەنگەکان ڕێگەیە، یان تەنھا چارەسەر لە دروستبوونی ھێزێکی نیشتمانیی یەکگرتوودایە لە ناوخۆدا کە بەرژەوەندیی عێراق بخاتە سەروو ھەموو شتێکەوە؟
دەکرێت وەک ڕێگاچارەیەک و بۆ دەربازبوون لەم قۆناغە، یەکەم ھەنگاو عێراق سەروەری نیشتیمانی خۆی بپارێزێت و گەشە بە ئابوریەکەشی بدات کە پێی دەوترێت چەمکی: "قۆرخکردنی شەرعیی ھێز و بڕیار لەلایەن دەوڵەتەوە".
ھەربۆیە ئەو چەمکەی سەرەوە، نەخشە ڕێگایەکی تەواوە بۆ گواستنەوەی عێراق لە قۆناغی "نیمچە دەوڵەت" یان "دەوڵەتی لێکھەڵوەشاو" بۆ قۆناغی "دەوڵەتی دامەزراوەیی"، کە دەکرێت بەم شێوازە لێکبدرێتەوە:
١. بە نیشتمانیکردنی ھێزە ئەمنییەکان (سوپا و پۆلیس)
تا کاتێک چەک لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتدا بێت و ھێزی چەکداری ھاوتەریب (میلیشیاکان) بوونیان ھەبێت، چەمکی "سەروەریی یاسا" تەنھا دەقێکی سەر کاغەز دەبێت. چەک تەنھا کاتێک شەرعییەت وەردەگرێت کە لەژێر فەرمانی دامەزراوە فەرمییەکاندا بێت. نەھێشتنی میلیشیاکان و قۆرخکردنی ھێز لە دەستی سوپا و پۆلیسدا، یەکەمین و گرنگترین ھەنگاوە بۆ:
* پاراستنی بڕیاری سیاسی لە ژێر گوشاری چەکی ناوخۆیی و دەرەکی.
* دروستکردنی ژینگەیەکی ئارام بۆ وەبەرھێنان (چونکە سەرمایە لە کەناری نائارامدا کۆچ دەکات).
٢. لاوازکردنی سەرکردە تەقلیدییەکان و سیستەمی حزبی
حزبە تەقلیدییەکان لە عێراقدا لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە، لەبری ئەوەی ببنە ئامرازی ڕێکخستنی سیاسی، بوونەتە "کۆمپانیای ئابووری و کۆمەڵایەتی" کە لە ڕێگەی مەحسوبیەت، واستە، و کڕینی دڵسۆزییەوە تەمەنی خۆیان درێژ دەکەنەوە. لاوازکردنی ڕۆڵی ئەوان بەم ھەنگاوانە دەبێت:
*بڕینی سەرچاوە داراییە ناڕەواکانیان: لە ڕێگەی شەفافکردنی داھاتەکان و گرێبەستە گشتییەکان.
* یاسای توندی حیزبەکان: ڕێگریگرتن لەوەی ھیچ حزبێک باڵی چەکداری یان ئابووریی تایبەت بە خۆی ھەبێت.
٣. دادوەریی سەربەخۆ؛ قەڵای کۆتایی
ئەگەر سوپا و پۆلیس ھێزی جێبەجێکردن بن، دادوەریی سەربەخۆ مێشکی ھۆشیاری دەوڵەتە. کاتێک دادوەر ئەمنییەتی پیشەیی و جەستەیی پارێزراو بێت و ھیچ ھێزێکی سیاسی یان چەکدار نەتوانێت بڕیارەکانی ئاڕاستە بکات، ئیتر گەورەترین سەرکردەی سیاسی و بچووکترین ھاووڵاتی لەبەردەم یاسادا یەکسان دەبن. ئەمەش متمانەی ھاووڵاتی بە دەوڵەت دەگێڕێتەوە.
ھەربۆیە سێ پایەی گرنگی:
* نەھێشتنی میلیشیا و چەکی دەرەکی
* دامەزراوەییبوونی سوپا و دادگا
* کۆتاییھاتنی مەحسوبیەت و حزبی تەقلیدی
ھۆکارن بۆ ھەنگاونانی شێلگیرانە بەرەو بەگژداچونەوەی دیاردەی گەندەڵی لە عێراقدا. بریتیە لە گواستنەوەی کۆمەڵگە لە دۆخی "گرێبەستی پێشوەختە" (کە تێیدا مرۆڤەکان دڵسۆزییان بۆ عەشیرەت، تائیفە، یان حزب ھەیە) بۆ دۆخی "گرێبەستی کۆمەڵایەتیی ھاوچەرخ" (کە تێیدا دڵسۆزی تەنھا بۆ دەوڵەت و یاسایە).
لێرەدا دەکرێت ئەو پرسیارە بکرێت کە ئایا ھەڵمەتی سەرۆک وەزیران علی زەیدی بریتیە لە پلانێکی ستراتیژی، یان تاکتیکێکی کاتیە؟ بۆ ھێورکردنەوەی کۆمەڵگای عێراقی و نێودەوڵەتی و جێگیرکردنی پایەی دەسەڵاتەکەیەتی؟
ئەم پرسیارە لە ئێستادا ڕێک لە چەقی واقیعی سیاسیی پڕ لە گۆڕانکاریی ئێستای عێراقدایە. ھەمیشە ھەڵمەتەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی لەلایەن سەرۆک وەزیرانەکانەوە لە عێراقدا لە نێوان دوو بەرداشدان:
*ئیرادەی جدی بۆ چاکسازیی ڕادیکاڵ لە لایەک.
* دیواری پشککاری و فشاری ھێزە چەکدار و نێودەوڵەتییەکان لە لایەکی ترەوە.
بۆ ئەوەی ھەڵسەنگاندنێکی واقیعی بۆ ھەڵمەتەکەی عەلی زەیدی بکەین، پێویستە سەیری ئەو ھۆکارانە بکەین کە دەبنە مایەی سەرکەوتنی، لە بەرامبەر ئەو بەربەستە قورسانەی کە دەکرێت تەمەنی ئەم ھەڵمەتە کورت بکەنەوە:
ھۆکارەکانی سەرکەوتنی ھەڵمەتەکە (ئەگەر تاکو کۆتایی بڕوات):
* فشاری جەماوەری و ڕەوایەتی: سەرۆک وەزیران دەتوانێت پاڵپشتیی ڕاستەوخۆی شەقام و کۆڕی ڕۆشنبیری و ئەکادیمی بکاتە قەڵغانی خۆی لە دژی ھێزە سیاسییە کلاسیکەکان.
* دەستبردن بۆ "سەروەت و سامان": گۆڕینی ستراتیژ لە تەنھا گرتنی کەسەکانەوە بۆ دەستبەسەرداگرتنی مۆڵک و داراییە دزراوەکان، کاریگەرترین چەکە؛ چونکە شادەماری دارایی تۆڕەکانی گەندەڵی دەبڕێت.
* لاوازکردنی پارێزبەندی (الحێانە): ئەگەر ھەڵمەتەکە کەسایەتییە باڵاکانی حزبە دەسەڵاتدارەکان و فەرماندە چەکدارەکان بگرێتەوە بەبێ جیاوازی، متمانەیەکی قووڵ بە دامەزراوەکانی دەوڵەت دەبەخشێتەوە.
ئەو کۆسپانەی کە دەکرێت ھەڵمەتەکە بکەنە "کاتی":
* کاردانەوەی توندی میلیشیا و حزبەکان: کاتێک چاکسازی دەگاتە ھێڵە سوورەکانی بەرژەوەندیی دارایی و پێگەی ھێزە چەکدارە دەرەکییەکان، ئەگەری ھەیە فشاری ئەمنی، سیاسی یان تەنانەت تێکدانی سەقامگیریی وڵات وەک کارتێکی فشار دژی حکومەت بەکاربھێنرێت.
* یاسای دۆخی کاتی (Tactical move ) : زۆرجار لە مێژووی سیاسی عێراقدا بینراوە کە ھەڵمەتەکان بۆ ماوەیەک چڕ دەکرێنەوە بۆ ڕازیبوونی شەقام یان بۆ لاوازکردنی لایەنێکی سیاسیی ڕکابەر، بەڵام کاتێک ھاوسەنگییەکان دەگۆڕێن، پڕۆسەکە خاو دەبێتەوە.
* سیستەمی دادوەریی ژێر فشار: ئەگەر ئۆرگانەکانی حوکمڕانی و دادگاکان بە تەواوی لە کایەی ململانێی سیاسی جیا نەکرێنەوە، ناتوانن تاکو کۆتایی پشتیوانی بڕیارە توندەکانی سەرۆک وەزیران بن.
ھاوکێشەی یەکلاکەرەوە:
سەرکەوتنی ڕاستەوخۆ و کۆتایی ئەم ھەڵمەتە بەندە بەوەی کە ئایا عەلی زەیدی دەتوانێت ئەم ھەنگاوانە لە "بڕیاری کەسی و حکومیی کاتی"یەوە بگۆڕێت بۆ "سیستەم و یاسای جێگیری دامەزراوەیی"؟ ئەگەر پڕۆسەکە تەنھا پشت بە ئیرادەی سەرۆک وەزیران ببەستێت، بە گۆڕینی حکومەتەکان پەککەوتە دەبێت؛ بەڵام ئەگەر سوپا، دادگا و دیوانی چاودێری دارایی بکرێنە خاوەنی ڕاستەقینەی پڕۆسەکە، دەبێتە گۆڕانکارییەکی مێژوویی.
لەکۆتاییدا،بنبڕکردنی گەندەڵی لە عێراقدا بە یەک بڕیار یان لە شەو و ڕۆژێکدا ناکرێت؛ پێویستی بە ((ئیرادەیەکی سیاسیی ڕاستەقینە و فشاری بەردەوامی کۆمەڵگەی مەدەنی)) ھەیە. تا ئەو کاتەی یاسا بە یەکسانی بەسەر ھەمواندا جێبەجێ نەکرێت، دامەزراوەکان لاواز دەمێننەوە.
وەک چۆن لە فیکری سیاسیدا دەگوترێت "سەروەریی نیشتمانی بەبێ سەربەخۆیی ئابووری بەدی نایەت"، لە عێراقیشدا،(( بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی تەنھا شەڕێکی ئیداری نییە، بەڵکو شەڕی گێڕانەوەی سەروەریی نیشتمانییە)). تا ئەو کاتەی بڕیاری ئابووری و دامەزراندنی ستافە باڵاکان لەژێر کاریگەریی ئەجێندای دەرەکی و وڵاتانی دەوروبەردا بێت، ھەمیشە "پەردەیەکی پارێزبەندی" بەسەر گەندەڵکاراندا دەمێنێتەوە.