دیدێکی ئەندازیارانە بۆ ھۆکاری ئاگرکەوتنەوەی کۆگا سووتەمەنیەکان و نەبوونی مەرجەکانی سەلامەتی
بەداخەوە،شەوی ٣ شەممە ڕێکەوتی ١٨/٨/٢٠٢٦ لە گەڕەکی ناوگردان ناوچەی تانجەرۆی شاری سلێمانی، کۆگایەکی سووتەمەنی بەھۆی ھەڵەی مرۆیی و نەبوونی مەرجەکانی سەلامەتیەوە ئاگرێکی گەورە و مەترسیدار لە کۆگایەکی پڕ لە سووتەمەنی لە جۆری بەنزین و گازۆیلی بازرگانی کەوتەوە. کە وەک باسدەکرێت بڕی ٣,٤٠٠,٠٠٠ لیتر بەنزین و گازۆیل سووتاوە کە لە ٣٤ تانکی کۆگاکردندا ھەڵگیرابوون.و ئەم کۆگایەش یەکێکە لەگەورەترین کۆگا سووتەمەنیەکان و بەڕێژەی ٨٠% سووتەمەنی شاری سلێمانی تیادا ھەڵدەگیرێت. ئەوەی کە باسدەکرێت لە گڕگرتنی سەتلێک بەنزینەوە بوە بەدەستی کرێکارێکەوە و لەناو گۆڕەپانی کۆگاکەدا و لەکاتی بەتاڵکردنی تانکەرێکی بەنزیندا بووە .جێگەی خەم پەژارەیە وەکو باسدەکرێت زیانەکان دەگاتە زیاتر لە ٢ ملیار دیناری عێراقی و سووتانی ١٨-٢٥ کەسیش. و زیانگەیاندنی گەورەش بەدەوروبەری کۆگاکە و ناوچەکەش.ئەوەی مایەی دەستخۆشییکردنە بریتیە لەوەی کە تیمەکانی ئاگرکوژێنەوە بەھەوڵ و ماندوبونێکی زۆر توانیویانە کۆنتڕۆڵی ئاگرەکە بکەن و مەترسی و زیانەکان لەوە زیاتر نەبن ،ئەمەش بە زیان و خستنە بەر مەترسیی گیانی خۆیانەوە بەئەنجام گەیشتوە.
وەک ئەندازیارێکی کیمیاوی و پسپۆڕ لەنەوت و پتڕۆکیمیاویاتدا، حەزدەکەم دیدێکی زانستی و ئەندازیارانە بخەمە ڕوو،دەربارەی ئەو ڕووداوە و بەھیوای ئەوەی کە چیتر لایەنە پەیوەندیدارەکان لە مۆڵەتدان و دیاریکردنی جێگە و بەدواداچونە بەردەوامەکانیان بۆ سەرجەم کۆگا و بەنزیخانەکانی ناو شار و دەرەوەی شاریش بچوکترین لایەنگیری و چاوپۆشی نەکەن لە سەپاندنی پێوەر و مەرجەکانی دیزاین و سەلامەتیدا،چونکە گیانی مرۆڤەکان و ژینگەی ناوچەکە زۆر گرنگترە لە بڕێک سووتەمەنی و مامەڵەکردنیش لەگەڵ بەنزین و گازۆیل و سووتەمەنیەکاندا یاریکردنە بەگیان و ڕۆحی مرۆڤەکان و ژینگەی ناوچەکەش.
سەرەتا با لەو پرسیارەوە دەستپێبکەین، ئایا چۆن بەشێوەیەکی ئەندازیاری کۆگای سووتەمەنی دیزاین دەکرێت؟
دیزاینکردنی کۆگای سووتەمەنی پڕۆسەیەکی فراوانە و چەندین قۆناغ لەخۆدەگرێت بەپێی ستانداردەکانی وەک API (American Petroleum Institute) و NFPA (National Fire Protection Association) کە خۆی لەم خاڵانەدا دەبینێتەوە:
* ھەڵبژاردنی شوێن (Site Selection) : دەبێت لە ناوچەیەکی دوور لە نیشتەجێبوون، لە شوێنێک بێت کە ڕێگەی گواستنەوەی ئاسان بێت و زەوییەکەی گونجاو بێت بۆ ھەڵگرتنی باری قورس.
* دیزاینی تانکییەکان (Tank Design):
* بەکارھێنانی تانکیی ستیلی پاک (Carbon Steel) کە گونجاو باش بێت بۆ جۆری سووتەمەنییەکە.
* دەبێت تانکییەکان بڕوانامەی دژە ژەنگ (Anti-corrosion coating) و سیستمی پاراستنی کارەبایی (Cathodic Protection)یان ھەبێت.
* حەوزی پارێزەر (Bund Wall / Dike): دەبێت دەوروبەری ھەر تانکییەک یان کۆمەڵە تانکییەک دیوارێکی قایم (کۆنکریتی یان خۆڵین) دروست بکرێت بە شێوەیەک توانای گرتنی ١١٠٪ی قەبارەی گەورەترین تانکیی ناو حەوزەکەی ھەبێت لە کاتی ڕژان یان تەقینەوەدا.
* سیستمی بۆڕیکێشی (Piping System): دەبێت بۆڕییەکان لە پۆڵای بەرگدار دروست کرابن و توانای بەرگەگرتنی پەستانی بەرزیان ھەبێت، ھەروەھا پشکنینی بەردەوامیان بۆ بکرێت بە تیشک (X-Ray) بۆ دڵنیابوون لە نەبوونی دزەکردن و لێچوون.
ئایا دەکرێت تانکیەکان لەنزیک یەکەوە بن یان مەودای نێوان ھەر تانکییەک دەبێت چەند بێت؟
مەودای نێوان تانکییەکان بەپێی ستانداردەکانی NFPA ٣٠ دەستنیشان دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە تەشەنەکردنی ئاگر لە تانکییەکەوە بۆ تانکییەکی تر:
* بۆ تانکییە سوتەمەنییە شلەکان، مەودای نێوان دوو تانکی دراوسێ دەبێت لانیکەم یەکسان بێت بە نیوەی کۆی تیرەی ھەردوو تانکییەکە
S = ٠.٥ \times (D_١ + D_٢).
* بە شێوازێکی گشتی، ئەگەر تیرەی تانکییەکان گەورە بێت، مەوداکە دەبێت لە نێوان گۆشەی ٣ مەتر بۆ زیاتر لە ١٥ مەتردا بێت بەپێی قەبارەی تانکییەکان و جۆری سووتەمەنییەکە.
بۆ ئەوەی لە قەوارەی مەترسیی گڕگرتنەکانی کۆگا سووتەمەنیەکان تێبگەین، دەکرێت بپرسین کە ئایا ھەڵگرتنی بەنزین و گازۆیل و موشتەقاتەکانی تر دەبێت لەیەک شوێندا ھەڵبگیرێت؟
بەڵێ، دەکرێت لە ھەمان کێڵگە یان کۆگادا ھەڵبگیرێن، بەڵام بە مەرجی توند:
* جیاکردنەوەی جۆری سووتەمەنی: ھەر جۆرە سووتەمەنییەک (بەنزین، گازۆیل، نەوتی سپی) دەبێت لە تانکی سەربەخۆدا ھەڵبگیرێت و تێکەڵ نەکرێن.
* پۆلێنکردنی مەترسی: بەنزین ماددەیەکی زۆر خێرا ھەڵچووە (Flammable Liquid)، لەکاتێکدا گازۆیل پلەی کڵپەکردنی بەرزترە و کەمتر مەترسیدارە (Combustible Liquid). ھەر بۆیە لە ڕووی دیزاینەوە، تانکییەکانی بەنزین پێویستیان بە سیستمی فێنککەرەوە و سەلامەتیی توندتر ھەیە بەراورد بە گازۆیل، و دەبێت لەناو کۆگاکەدا بە مەودای گونجاو لە یەکدی دوور بخرێنەوە.
ئایا دەکرێت کۆگا و بەنزیخانەکان لە نزیک شوێنی ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێبوندا دابمەزرێن و دەبێت چەن مەتر لە شوێنی نیشتەجێبوون و ئاوەدانی دووربێت؟
بەپێی ڕێنماییە شارستانییەکان و ژینگەیی، کۆگاکانی سووتەمەنی بەھۆی مەترسیی تەقینەوە، ژەھراویبوونی ھەوا، و ئاگری کتوپڕەوە دەبێت لە دەرەوەی سنوری شارەکان یان ناوچە نیشتەجێبوونەکان بنیاد بنرێن:
* مەودای نێوان کۆگای سووتەمەنی و نزیکترین ناوچەی نیشتەجێبوون، کارگە، یان شوێنی قەرەباڵغ بە شێوازێکی گشتی دەبێت لانیکەم لە نێوان ٥٠٠ مەتر بۆ ١ کیلۆمەتر (یان زیاتر) بێت، ئەمەش بەپێی قەبارەی کۆگاکە و بڕی ئەو سووتەمەنییەی تێیدا ھەڵدەگیرێت.
لێرەدا دەکرێت بپرسین کە ئاخۆ ئەم ئاگرکەوتنەوانە بەھۆکاری چی ڕوودەدەن،کەمتەرخەمی مرۆیی یان نەزانینی مەترسیەکان یانیش گوێنەدان و پشتگوێخستنی ڕێنمایی و ڕێوشوێنە ئەندازیاری و زانستیەکانە لەکاتی دامەزراندنیاندا بۆ پاراستنی سەلامەتی ئەو کۆگا و کارمەند و ژینگەی ناوچەکەیە، یان نەبوونی چاودێری و بەدواداچوونی دەزگا پەیوەندیدارەکانە بەشێوەیەکی بەردەوام، دەپرسین کە ئەو ڕێوشوێنە سەلامەتیانە چین کە دەبێت بگیرێنەر بۆ پاراستنی کۆگاکان و کارمەندان؟
* سیستمی کوژاندنەوەی ئاگر (Fire Suppression System): بوونی تۆڕێکی ئۆتۆماتیکی دژە ئاگر (Deluge System)، تۆڕی پاڵنەری پاوەر، و ڕەشاشی ئاو (Water Sprinklers) و لولەی ھەڵگرتنی فۆم (Foam Systems) کە بۆ سووتەمەنی زۆر گرنگە.
* سیستمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە: ھەستیاری تایبەت بە دزەکردنی گاز و ھەڵمی سووتەمەنی (Gas Detectors) لەگەڵ سیستمی دژە ئاگرکەوتنەوە.
* مەرجەکانی کارمەندان (PPE):
* بەکارھێنانی جلوبەرگی دژە کارەبایی ستاتیک (Anti-static clothing).
* پێلاوی تایبەت کە نەبنە ھۆی دروستکردنی پریشکی کارەبایی.
* قەڵغان، کڵاو، و دەستکێشی پارێزەر لە کاتی مامەڵەکردن لەگەڵ ماددە کیمیاییەکاندا.
* قەدەغەکردنی سەرچاوەی پریشک: قەدەغەکردنی توند بۆ بەکارھێنانی مۆبایل، جگەرەکێشان، و بەکارھێنانی ئامێری غەیری دژە تەقینەوە (Non-explosion proof equipment) لە ناوچەی مەترسیداردا.
بۆچی مامەڵەکردن لەگەڵ سەرجەم سووتەمەنیەکان و بەتایبەتیش بەنزین و گازۆیلدا ھەستیار و مەترسیدارە؟ پلەی کڵپەکردنی بەنزین و گازۆیل چەندە؟
پلەی کڵپەکردن یان خاڵی بڵێسەداربوون (Flash Point) بۆ ھەردوو سووتەمەنییەکە بەم شێوەیەیە:
* بەنزین (Gasoline / Petrol): پلەی کڵپەکردنی زۆر نزمە و دەکەوێتە نزیکەی (-٤٣^\circ\text{C} تا -٤٠^\circ\text{C})؛ واتە تەنانەت لە پلەی گەرمای نزمی سەھۆڵبەنداندا دەتوانێت ھەڵم دروست بکات و بە کەمترین پریشک دەسوتێت.
* گازۆیل (Diesel): پلەی کڵپەکردنی بەرزترە و بە شێوازێکی گشتی لە نێوان (٥٢^\circ\text{C} بۆ ٩٦^\circ\text{C}) دایە، ئەمەش وا دەکات لە پلەی گەرمای ئاساییدا کەمتر مەترسی ھەڵچوونی خێرای ھەبێت بەراورد بە بەنزین.
لەئەنجامی ئەو ئاگرکەوتنەوەدا،ئەوەی بینیمان گڕ و ئاگرێکی بەرز و شێوە تەقینەوەی ئەتۆمی ھەبوو،ئایا ھۆکارەکانی ئەو سروشتی ئاگر و بڵێسەیە چییە؟
ئەو شێوەیە کە لە ھەورە قارچکی ئەتۆمی (Nuclear Mushroom Cloud) دەچێت و لە کاتی گڕگرتنی بڕێکی زۆر لە سوتەمەنی (وەک ٣ ملیۆن لیتر بەنزین و گاز) دروست دەبێت، دیاردەیەکی فیزیایی و کیمیاییە و ھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە:
* تەقینەوەی گەورە و پەیدابوونی پەستانی بەرزی گەرمی: کاتێک بڕێکی زۆر لە سوتەمەنی لە یەک کاتدا دەسوتێت، بڕێکی نائاسایی لە گەرمی لە ماوەیەکی زۆر کورتدا دەردەدات. ئەمەش دەبێتە ھۆی گەرمبوونێکی توندی ھەوای دەوروبەری تەقینەوەکە بە خێراییەکی زۆر.
* کاردانەوەی بزووتوێنی گەرمی (Thermal Buoyancy): ھەوای گەرم چڕی کەمترە بەراورد بە ھەوای ساردی دەوروبەری؛ لە ئەنجامدا، بارستە ھەوا گەرم و سووتاووەکە بە خێراییەکی بەرز بەرەو سەرەوە ھەڵدەکشێت و بۆشاییەک لە خوارەوە دروست دەکات.
* دیاردەی قەبارەی ڕاکێشان یان پێچخواردن (Rayleigh–Taylor Instability): کاتێک گازە گەرمەکان بە خێرایی بەرەو سەرەوە دەجووڵێن بەناو ھەوای سارتردا، لێوارەکانی ئەم ستوونە گەرمە خاوەنی خێرایی و بەرزبوونەوەیەکی جیاوازن لە ناوەڕاستەکەی. ئەم جیاوازییە لە خێراییەدا دەبێتە ھۆی ئەوەی کە گازە گەرمەکان لە ناوەڕاستەوە پاڵ بنرێن بەرەو سەرەوە و لە لێوارەکانەوە بگەڕێنەوە خوارەوە، بەمەش شێوەی "قارچک" یان گۆیەکی گەورە لەسەرەوە پێکدەھێنن.
* خێرایی سووتان و دروستبوونی باڵۆنی ئاگرین: بوونی بڕێکی زۆر لە ئۆکسیجین و تێکەڵبوونی خێرای ھەڵمی سوتەمەنییەکان دەبێتە ھۆی دروستبوونی تۆپێکی گەورەی ئاگرین کە لەبەر قەبارە گەورەکەی، ھەموو ئاڕاستەکان بەرەو سەرەوە و لاوەکی کۆدەکاتەوە و ئەم سیمایە زەبەلاحە دەردەخات.
لەکۆتاییدا: ئەوەی دەتوانم وەکو ئەندازیارێکی پسپۆڕ و خاوەن ئەزموون بیخەمە ڕوو وەک ھۆکاری ئاگرکەوتنەوەکە:ھەرچەندە لەنزیکەوە کۆگاکەم نەبینیوە،بەڵام دەتوانرێت لە ئەنجامی بینینی ڕیزی تانکیەکان و شێوازی دانان و چۆنێتی بەتاڵکردنی تانکی بەنزینەکە و مامەڵەکردنی کارمەندان و نەپۆشینی جلوبەرگ و پێداویستیە سەلامەتیەکان،ئەم خاڵانە بە ئەزموون و شارەزیی خۆم بخەمە ڕوو:
١. دیاریکردنی ئەو جێگەی کۆگایە لە نزیک ناوچەی نیشتەجێبوون و ئاوەدانی و کارگەی خشت و کاشی و ....ھتد. بەدەرە لە ڕێنماییە زانستیەکان کە دەبێت لانی کەم ٥٠٠-١٠٠٠ مەتر دووربن لەھەر ئاوەدانیەک.
٢. نەبوونی کاری بەدواداچوون و سەردان و چاودێریکردنی بەردەوام،ئەگەر ھەشبوبێت کەمبوە.
٣. دانانی ئەو شێوازی تانکیانە بەنزیک یەکەوە کە ھیچیان بەپێی پێوەرە ئەندازیاریەکان نەبوون وەک ئەوەی کە دەبێت ماوەی نێوانیان ٣-١٥ مەتر بێت.
٤. نەبوونی دیواری کۆنکرێتی یان خۆڵین بەچواردەوری تانکیەکاندا و بەگشتیش بۆ کۆگاکەش.
٥. نەپۆشینی جلوبەرگ و پێداویستیەکانی سەلامەتی لە بەدلە و کڵاو و پێڵاو و عەینەک و دەستکێش و....ھتد لەلایەن کارمەندانەوە.
٦. پێدەچێت سیستەمێکی ئاگرکوژێنەوەی زانستی و توندوتۆڵیش لەو کۆگایەدا نەبوبێت.
٧. ھەڵگرتنی ئەو بڕە زۆرە لە بەنزین و گازۆیل بەم وەرزی گەرمی ھاوینە کە پلەی گەرما لە سەرووی ٤٠ پلەی سەدیەوەیە کارێکی ھەڵەیە.
بەھیوای ئەوەی کە ڕووداوی لەوجۆرە دووبارە نەبێتەوە و ھیوای سەلامەتیش بۆ کارمەندانی بەرگری شارستانی و کۆگاکەش دەخوازم و خوای گەورەش زەرەوزیانەکانی خاوەنی کۆگاکەش پڕبکاتەوە .
سەرچاوەکان:
* NFPA ٣٠ (Flammable and Combustible Liquids Code): گرنگترین سەرچاوەی جیھانییە بۆ ڕێساکانی ھەڵگرتن، مامەڵەکردن، و دیزاینکردنی تانکییەکانی سووتەمەنی و دیاریکردنی مەودا و سەلامەتی نێوانیان.
* API Standard ٦٥٠ (Welded Tanks for Oil Storage): ستانداردێکی سەرەکییە کە تایبەتە بە دیزاین، دروستکردن و پێکھاتەی ئەندازیاریی تانکییە گەورەکانی پۆڵایی بۆ پاشەکەوتکردنی نەوت و سووتەمەنی.
* API Standard ٢٣٥٠ (Overfill Protection for Storage Facilities in Petroleum Facilities): تایبەتە بە سیستمی پاراستن و ڕێگریکردن لە پڕبوونی زیاد لە پێویستی تانکییەکان.
* OSHA ١٩١٠.١٠٦ (Flammaable Liquids): ڕێنماییەکانی دەزگای سەلامەتی و تەندروستی پیشەسازی ئەمریکی سەبارەت بە پاراستنی کارمەندان و ژینگەی کارکردن لەگەڵ شلە ئاگرگرتوەکاندا.