بۆ ئەوەی لە بزووتنەوە ئیسلامییەکان لە کوردستان تێبگەین، پێویستە وەک دیاردەیەکی سیاسی سەیریان بکەین نەک تەنها ئایینی. ئیسلامی سیاسی (وەک یەکگرتوو، کۆمەڵ و حیزبەکانی تر) بزووتنەوەیەکی سیاسیی کۆنەپەرستە کە لە ناوچەکەدا دروست بووە بۆ کەمکردنەوەی ئازادییە گشتییەکان و کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە. ئەم بزووتنەوانە لەگەڵ ژیانی خەڵکدا ناگونجێن و وەک پڕۆژەیەکی سیاسی بۆ کۆیلەکردنی مرۆڤ و گەڕانەوە بۆ سەردەمە تاریکەکان هێنراونەتە ناو سیاسەتی ناوچەکە.

بە پێچەوانەی ئەو قسانەی کە دەڵێن کێشەکە لە بیرۆکەی ئیخوان موسلیمیندایە، کێشە سەرەکییەکە ئەوەیە کە ئیسلامی سیاسی ئایین وەک ئامرازێکی سیاسیی توند بەکاردەهێنێت بۆ کۆنترۆڵکردنی تاک. ئەم حیزبانە، وەک لایەنە ڕاستڕەوەکانی ڕۆژئاوا، لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا کاریگەرییان زیاتر دەبێت. ئەوان ترس دەخەنە دڵی خەڵکەوە بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش داوای مافی خۆیان بکەن و سیستەمەکە بگۆڕن. ئیسلامی سیاسی لێرەدا وەک دیوارێکی کۆنەپەرستانە کار دەکات بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی دەسەڵاتداران، بە ترساندنی خەڵک لە هەر گۆڕانکارییەکی باش و پێشکەوتوو.

ئەم بزووتنەوانە لە مێژوودا هەمیشە وەک کارتێکی فشار لە دەستی وڵاتانی ناوچەکەدا بوون. دروستبوونیان بە پشتیوانیی دارایی و لۆجیستیی ئەو وڵاتانە بووە کە دەیانەوێت ڕێگری لە هەر گۆڕانکارییەکی پێشکەوتنخواز و ئازادیخواز لە کوردستان بکەن. کاتێک حیزبێک بە پارە و پلانی سیاسیی دەرەکی کار دەکات، دیارە کە ئامانجی خزمەتکردنی هاووڵاتیان نییە، بەڵکو تەنها جێبەجێکردنی ئەو پلانانەیە کە مرۆڤی کورد بە دیلی بیرۆکەیەکی دژە مرۆڤ دەهێڵێتەوە.

یەکێک لە خاڵە هەرە مەترسیدارەکانی ئیسلامی سیاسی، دژایەتیی بنەڕەتییانە لەگەڵ یەکسانیی تەواوی ژن و پیاو. ئەم بزووتنەوەیە لە بنەڕەتدا لەسەر قبوڵنەکردنی ژن وەک مرۆڤێکی یەکسان دامەزراوە. ئەوان یەکسانی بە

لادان دەبینن و دەیانەوێت بە ناوی پیرۆزییەوە، جیاکاریی ڕەگەزی بکەنە یاسا. بۆ ئیسلامی سیاسی، هەر هەوڵێک بۆ یەکسانی، هەڕەشەیە بۆ سەر ئەو سیستەمە پیاوسالارییەی کە ئایین وەک چەکێک بۆ پاراستنی بەکاردەهێنن؛ بۆیە هەر پێشکەوتنێکی ڕاستەقینە، دەبێت لە ڕەتکردنەوەی ئەم دیدگا دژە-یەکسانییە دەست پێ بکات.

ئەو دیاردەیەی کە ناویان ناوە "باڵاپۆشی" و وەک "تاجی عەفاف" نمایشی دەکەن، هیچی تر نییە جگە لە هەوڵێک بۆ سڕینەوەی ناسنامەی ژن و نیشاندانی باڵادەستیی فیکری حیزب بەسەر جەستەی ئەواندا. ئەمە نمایشی فاشییەتە، چونکە دەیەوێت جیاوازییەکانی مرۆڤ بسڕێتەوە و هەمووان لە قاڵبێکی یەکپۆشی بێدەنگکراودا کۆبکاتەوە. لێرەدا "باڵاپۆشی" پەیامێکی ئایینی نییە، بەڵکو پەیامێکی سیاسییە بۆ ڕەتکردنەوەی ئازادیی تاکەکەسی و سەلماندنی ئەوەی کە ژن لە دیدی ئەواندا تەنها ئامرازێکی پڕوپاگەندەییە، نەک مرۆڤێکی خاوەن ئیرادە و یەکسان.

ئیسلامی سیاسی هەوڵ دەدات کوردستان لە بەها جیهانی و مرۆییەکانی سەدەی بیست و یەکەم داببڕێت. ئەوان دەیانەوێت "دیواری کلتووری" لە دەوری خەڵک دروست بکەن و بڵێن ئێمە جیاوازین و پێویستمان بە مافی مرۆڤ و یەکسانی نییە. ئەمە فێڵێکی سیاسییە بۆ ئەوەی بتوانن لە ژێر ناوی "تایبەتمەندیی ئایینی"، درێژە بە سەرکوتکردنی تاک و بێدەنگکردنی هەر دەنگێکی ئازادیخواز بدەن. لە ڕاستیدا، خواستی مرۆڤی کورد بۆ ئازادی، هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ خواستی هەر مرۆڤێکی تر لە جیهاندا نییە.

ئەم بزووتنەوانە بە شێوەیەکی سیستماتیک هێرش دەکەنە سەر کایەی پەروەردە. ئەوان دەیانەوێت قوتابخانەکان لە ناوەندی زانست و بیرکردنەوەی کراوەوە بگۆڕن بۆ شوێنی "شوشتنەوەی مێشک"ی منداڵان. کاتێک منداڵێک لە تەمەنێکی بچووکدا بە بیرۆکەی حیزبی و مەزهەبی پەروەردە دەکرێت، لە داهاتوودا دەبێتە مرۆڤێکی دۆگماتیک کە ناتوانێت لەگەڵ کەسانی جیاواز لە خۆی بژی. ئەمە مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر داهاتووی کۆمەڵگە و پێکەوەژیانی مەدەنی.

ئیسلامی سیاسی گوتارێکی هەیە کە هەمیشە سەیری "مەرگ" و "قیامەت" دەکات و ژیانی سەر زەوی بە کاتی و بێ نرخ دەبینێت. ئەم دیدگایە وای کردووە کە ئەوان هیچ پلانێکی ڕاستەقینەیان بۆ خۆشگوزەرانی، شادی و گەشەی ئابووریی خەڵک نەبێت. لە کاتێکدا گەنجان بەدوای مۆسیقا، هونەر، وەرزش و چێژبینین لە ژیانن، ئیسلامی سیاسی هەموو ئەمانە وەک "گوناح" و "لادان" دەبینێت. ئەمە ململانێیەکە لە نێوان کلتوری مەرگدۆستیی ئەوان و کلتوری ژیاندۆستیی خەڵک.

مێژووی سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسی نیشانی داوە کە یەکەمین هەنگاوی ئەوان بۆ داگیرکردنی فەزای گشتی، هێرشکردنە سەر هونەر بووە. قەدەغەکردنی مۆسیقا و وێنەکێشان تەنها بابەتێکی ئایینی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکە بۆ وشککردنی سەرچاوەکانی شادی و داهێنان لەناو مرۆڤەکاندا. کاتێک مۆسیقا وەک "گوناح" و وێنەکێشان وەک "لادان" وێنا دەکرێت، کۆمەڵگە لە هۆکارەکانی دەربڕینی هەست و چێژبینین دادەماڵرێت. ئەم "وشککردنەوەیە" ژینگەیەک دروست دەکات کە تێیدا تەنها گوتاری حیزبی و مەزهەبی دەبیسترێت.

بە درێژایی مێژوو، مۆسیقا و هونەرە بینراوەکان بەشێکی دانەبڕاو بوون لە ناسنامەی کلتووریی خەڵک. ئیسلامی سیاسی بە قەدەغەکردنی ئەم جۆرە لە داهێنان، هەوڵی داوە مێژوویەکی نوێ بەسەر کۆمەڵگەدا بسەپێنێت کە تێیدا هیچ ڕەنگ و دەنگێکی جیاواز بوونی نەبێت. ئەم ڕێگرییانە دەبنە هۆی دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی "تەخت و بێدەنگ" کە تێیدا تاکەکان ناتوانن لە ڕێگەی هونەرەوە ڕەخنە بگرن. لە ڕاستیدا، ترس لە مۆسیقا و وێنە، ترسی ئەم بزووتنەوانەیە لەو "ئازادییە"ی کە هونەر بە مرۆڤی دەبەخشێت.

دیاردەی کۆچی لێشاوی گەنجان بۆ دەرەوەی وڵات، تەنها پەیوەندی بە قەیرانی ئابوورییەوە نییە، بەڵکو ڕاکردنە لەو "خنکاندنە فیکری و کۆمەڵایەتییەی" کە ئیسلامی سیاسی وەک سێبەرێکی ڕەش بەسەر شارەکاندا کێشاوێتی. بەپێی ئامارەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤، حیزبە ئیسلامییەکان تەنها ١٠ کورسییان بەدەستهێناوە لە کۆی ١٠٠ کورسی، کە دەکاتە ١٠%ی کۆی گشتی کورسییەکان [1]. ئەمەش نیشانەی کەمبوونەوەی کاریگەرییانە لەسەر بڕیاردانی سیاسی. هەروەها، بەپێی دەزگای لوتکە بۆ کاروباری ئاوارە و پەنابەران، لە ساڵی ٢٠٢٣ نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە عێراق و هەرێمی کوردستانەوە کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی ئەوروپا [2]. کاتێک گەنجێک دەبینێت ئاسۆکانی داهاتووی بە کۆت و بەندی دواکەوتووانە بەستراونەتەوە، ناچار دەبێت نیشتمان جێبهێڵێت. ئیسلامی سیاسی بە کوشتنی ئومێد و گۆڕینی ژینگە بۆ "زیندانێکی گەورەی بێ ڕەنگ"، وای کردووە گەنجان لە جیاتی داهێنان، ڕوو لە هەندەران بکەن بۆ ئەوەی تەنها بتوانن "خۆیان بن".

کۆمەڵگەی کوردستان، وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری مرۆیی، بەرەو مۆدێرنیتە و ئازادی دەچێت. گەنجان تینووی ژیانێکی شایستە، یەکسانی و مافی مەدەنین. بەڵام ئیسلامی سیاسی لە ناوەڕۆکدا دژی هەموو ئەم چەمکانەیە. ئەوان دەیانەوێت جۆرێک لە "کۆنترۆڵی ڕەها" بەسەر ژیانی تایبەتی خەڵکدا بسەپێنێت کە تێیدا بیرکردنەوەی ئازاد قەدەغە بێت. ئەم دژایەتییە وای کردووە کە ئەوان هەمیشە وەک هێزێکی "پاشکەوتوو" و "دژە ژیان" دەربکەون کە هیچ زمانێکی هاوبەشیان لەگەڵ نەوەی نوێدا نییە.

یەکێک لە گەورەترین فێڵەکانی ئیسلامی سیاسی ئەوەیە کە پڕوپاگەندەی ئەوە دەکات کە ئیسلام "پێویستییەکی ژیانییە" بۆ پاراستنی شیرازەی کۆمەڵگە و بەبێ ئەو کۆمەڵگە هەڵدەوەشێت، بەڵام ئەزموونی وڵاتانی تر وەک چین دەیسەلمێنێت کە ڕەوشت و سیستەمی کۆمەڵایەتی بەبێ بوونی ئایین نەک تەنها تێکناچێت، بەڵکو دەتوانێت گەشەش بکات. کۆمەڵگەی کوردستان بۆ ئەوەی خاوەن ڕەوشت و دادپەروەری بێت، پێویستی بە پۆلیسی مەزهەبی نییە، بەڵکو پێویستی بە یاسا و مافی یەکسان هەیە کە لەگەڵ ڕوحی سەردەم و ویستی نەوەی نوێدا بگونجێت.

ئەم بزووتنەوانە لە جیاتی ئەوەی بەشێک بن لە چارەسەری کێشە ئابووری و سیاسییەکان، هەمیشە خەریکی دروستکردنی دووبەرەکین. ئەوان بە ناوی ئایینەوە کۆمەڵگە دابەش دەکەن بۆ "ئیماندار و بێبڕوا" یان "مسوڵمان و نامسوڵمان" بۆ ئەوەی هەر ڕەخنەیەک کە لێیان دەگیرێت، وەک "دژایەتی خودا" وێنای بکەن. ئەمە گەورەترین مەترسییە بۆ سەر فەزای مەدەنی، چونکە حیزبی سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای بەرنامەی زانستی و ئیداری هەڵبسەنگێندرێت، نەک لەسەر بنەمای پیرۆزییەکی درۆینە کە ڕێگە لە لێپرسینەوە دەگرێت.

ئیسلامی سیاسی لە کوردستان نەک تەنها نامۆیە، بەڵکو بزووتنەوەیەکی "دژە پێشکەوتنە". تەنها ڕێگە بۆ ڕزگاربوون لەم کۆنەپەرستییە، جیاکردنەوەی تەواوی ئایینە لە دەوڵەت و پەروەردە. تا ئەو کاتەی ئەم بزووتنەوانە بتوانن پیرۆزییەکان بۆ مەرامی سیاسی بەکاربهێنن، مرۆڤی کورد ناگاتە ئازادی. چارەسەر نەک "خۆماڵیکردنی" ئەم بزووتنەوانە، بەڵکو بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی سێکۆلار و مۆدێرنە کە تێیدا ئازادیی بیرکردنەوە و یەکسانیی تەواوی مرۆڤەکان بێ مەرج دابین بکرێت.

سەرچاوەکان:

[1] 2024 Kurdistan Region parliamentary election - Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Kurdistan_Region_parliamentary_election

دەزگای لوتکە نوێترین ئاماری کۆچی بڵاوکردەوە[2]