ئاشکرایە کە کۆتا ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستان لە ٢٠/١٠/٢٠٢٤دا ئەنجامدراوە و دوای پەسەندکردنی ئەنجامە فەرمیەکان لەلایەن کۆمسیۆنی سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراقەوە .یەکەم کۆبونەوەی پەڕلەمان بەمەبەستی سوێندخواردن و دەستبەکاربونی ئەندامەکانی لە ٢/١٢/٢٠٢٤وە، تاکو ئێستا کە ماوەی نزیکەی ١ساڵ و ٦ مانگە بەھۆی ڕێکنەکەوتن و ململانێ لە مێژوویی و بەردەوامەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ،یەکێکە لە سەرەکیترین ئەو ھۆکارانەی کە ئاڕاستەی پاشەڕۆژی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ھەرێمی کوردستان دیاری دەکات.
   ھەربۆیە لەو ماوەیەدا دۆخی سیاسی ھەرێمی کوردستان جۆرە چەقبەستووییەکی بەخۆوە بینیوە و تائێستا نەتوانراوە دەرچەیەک بدۆزرێتەوە بۆ دۆخەکە و تێبپەڕێنرێت و ھەرێمی کوردستان ببێتە خاوەنی پەڕلەمان و حکومەتێکی کارا ،ئەمە لەکاتێکدایە کە ھەرێم و عێراق و ناوچەکە بەگشتی بەدۆخێکی سیاسی و ئابوری و ئەمنی زۆر مەترسیداردا گوزەر دەکەن و تەنانەت شەڕی گەرمی مەترسیداری نێوان ئەمریکا-ئیسڕائیل و ئێران پڕیشکەکانی بەر ھەرێمی کوردستانیش کەوت.بۆیە لە ئێستادا ھەموان پەرۆشی ئەوەن کە ئەم دۆخە چەقبەستوە تێبپەڕێنرێت و ھەرێمی کوردستان ببێتە خاوەنی پەڕلەمان و حکومەت و سەرۆکی ھەرێمێکی نوێ وەکو عێراقی فیدڕاڵ.
    لەسایەی ئەم دۆخە چەقبەستوەدا و بەردەوامی ناکۆکی و ململانێکانیشدا ، ئایندەی دۆخەکە چەند خوێندنەوە و سیناریۆیەک ھەڵدەگرێت وەک: 
١. دابەشبوونی کارگێڕی و دارایی (مەترسی دوو ئیدارەیی)
یەکێک لە دیارترین دەرئەنجامەکانی توندبوونەوەی ململانێکان، قووڵبوونەوەی ناھاوسەنگیی کارگێڕی و داراییە لە نێوان زۆنی زەرد (ھەولێر و دھۆک) و زۆنی سەوز (سلێمانی و ھەڵەبجە).
*پەرتەوازەیی دارایی: کێشەی کۆکردنەوەی داھاتە ناوخۆییەکان و چۆنیەتی دابەشکردنی بودجە و مووچە، زۆرجار پشکی شێری لێکترازانەکان دەبێت.
*دوو ئیدارەیی ناڕەسمی: ئەگەرچی بە فەرمی یەک حکومەت ھەیە، بەڵام لەسەر ئاستی واقیع، بڕیارە ستراتیژی و ئەمنییەکان ھێشتا ڕەنگدانەوەی ھەژموونی حزبین، ئەمەش دامەزراوەکانی دەوڵەتداری لاواز دەکات.
٢. لاوازبوونی پێگەی ھەرێم لە بەغدا
ململانێی ناوخۆیی ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر ھێزی دانوستاندنی کورد لە پایتەختی فیدراڵ (بەغدا) ھەیە.
* کاتێک کورد بە یەک دەنگ و یەک کارنامە ناچێتە بەغدا، لایەنە عێراقییەکان دەتوانن سوود لەم درزە وەربگرن بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتە دەستوورییەکانی ھەرێم.
* پرسی بودجە، نەوت و غاز، و ناوچە جێناکۆکەکان (ماددەی ١٤٠) زیاتر پەکدەخرێن کاتێک لایەنە کوردییەکان لەسەر ستراتیژێکی ھاوبەش ڕێکنەکەون.
٣. کاریگەری ھێزە ھەرێمایەتییەکان
جوگرافیای سیاسیی ھەرێم وایکردووە کە ململانێی ناوخۆیی زەمینە خۆش بکات بۆ دەستوەردانی زیاتری وڵاتانی دراوسێ.
* ھەمیشە ئەم مەترسییە ھەیە کە جەمسەرگیرییە ناوخۆییەکان ببڕدرێن بەسەر ھاوپەیمانێتییە ھەرێمایەتییەکاندا، ئەمەش سەربەخۆیی بڕیاری سیاسیی کوردی دەخاتە ژێر پرسیارەوە و ھەرێم دەکاتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێ دەرەکییەکان.
٤. دۆخی ئابووری و بژێوی ھاوڵاتیان
سەقامگیری سیاسی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بازاڕ و وەبەرھێنانەوە ھەیە.
* بەردەوامی گرژییەکان متمانەی وەبەرھێنەرانی ناوخۆیی و دەرەکی کەم دەکاتەوە.
* دواکەوتن یان کێشەکانی پەیوەست بە مووچە و شایستە داراییەکان کە زۆرجار ڕەھەندی سیاسی وەردەگرن، بارگرانییەکی قورس دەخەنە سەر شانی ھاوڵاتیانی ئاسایی.
جا لە کاتێکدا ھەریەکێک لەو سیناریۆیانە سەربگرن ئایا ئاڕاستەکان بەرەو کوێ دەچن؟ 
سێ  ئەنجام یان سیناریۆی سەرەکی ئەگەری ڕوودانیان ھەیە:
سیناریۆی یەکەم: بەردەوامیی (دۆخی ئێستا): مانەوەی دۆخەکە بە ھەڵپەسێردراوی نە گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ستراتیژی گشتگیر و نە تەقینەوەی دۆخەکە بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی. لێرەدا ھەمیشە جۆرێک لە "ڕێککەوتنی ناچاری" دەکرێت بۆ بەڕێکردنی قۆناغەکان (وەک ھەڵبژاردنەکان و پێکھێنانی حکومەت).
سیناریۆی دووەم: چاکسازی و ڕێککەوتنی نوێ: لەژێر فشاری ناوخۆیی (ناڕەزایەتی جەماوەری) و فشاری نێودەوڵەتی (دۆستانی ھەرێم وەک ئەمریکا و ئەوروپا)، لایەنەکان ناچار ببن بەرەو یەکخستنەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە و دامەزراوەییepکردنی ڕاستەقینەی حکومەت ھەنگاو بنێن. ئەمە خواستی سەرەکی شەقامە بەڵام پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسی بەھێز ھەیە.
سیناریۆی سێیەم: قووڵبوونەوەی دابەشبوون (لامەرکەزیەتی ڕەھا یان جیابوونەوەی کارگێڕی): ئەگەر چەقبەستوویی سیاسی بگاتە بنبەست، ڕەنگە جۆرێک لە لێکترازانی فەرمیتر لە ڕووی کارگێڕی و داراییەوە بێتە کایەوە، کە تێیدا ھەر زۆنە و بە جیا مامەڵە لەگەڵ بەغدا و جیھانی دەرەوەدا بکات، ئەمەش پێگەی قەوارەی دەستووریی ھەرێم لاوازتر دەکات.
    لە پاش پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراق، ئایا پرسی کاراکردنەوەی پەرلەمانی کوردستان و پێکھێنانی کابینەی نوێی حکومەتی ھەرێم دەچێتە قۆناغێکی یەکلاکەرەوە؟ ئایا ململانێ و ھاوسەنگییە نوێیەکانی بەغدا ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەیان لەسەر ھەرێم دەبێت؟
    لە پاش پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراقی و دەستبەکاربوونی لە ١٤/٥/٢٠٢٦دا،دەکرێت کاریگەری ڕاستەوخۆ بخاتە سەر دۆخی چەقبەستووی ھەرێم و دەستوەربدات بە قازانجی یەکلاکردنەوە و دۆزینەوەی ڕێگاچارەکان جا بەشێوەی دەستوری و یاسایی بێت یان لەڕێگەی بڕیارەکانی دادگای فیدڕاڵی عێراقەوە بێت،ھەربۆیە دەکرێت،کە چەند ڕێگاچارەیەک پێشبینی بکرێت لەوانە:
١. کاراکردنەوەی پەرلەمان و پێکھێنانی حکومەت (ڕێگاچارەی ڕێککەوتن)
    ئەمە لۆژیکیترین و چاوەڕوانکراوترین سیناریۆیە، بەھۆی ئەو جیاوازییە گەورەیەی کە لە نێوان پێکھێنانی حکومەتی عێراق و ھەرێمدا ھەیە. بەغدا زۆرجار وەک (ھاندەرێک) کاردەکات بۆ یەکلاکردنەوەی دۆخی ھەرێم:
* فشاری دەرەکی و بەغدا: دوای جێگیربوونی حکومەت لە بەغدا، ھەم لایەنە عێراقییەکان و ھەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی (بەتایبەت ئەمریکا و نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان) فشارەکانیان چڕ دەکەنەوە بۆ ئەوەی ھەرێم لەم بۆشاییە دەستوورییە ڕزگار بکرێت.
* ناچاریی ھاوبەشی: پارتی و یەکێتی، سەرەڕای ناکۆکییە قووڵەکانیان، دەزانن کە نەبوونی حکومەتێکی شەرعی و پەرلەمانێکی کارا لە ھەرێم، پێگەی ئەوان لە بەرامبەر بەغدا لاواز دەکات، بەتایبەت لە دۆسێی ھەستیاری وەک مووچە، بودجە و نەوت. بۆیە، ئەگەری ڕێککەوتنی "ناچاری" لەسەر دابەشکردنی پۆستەکان (سەرۆکایەتی ھەرێم، حکومەت، و پەرلەمان) زۆر بەھێزترە.
٢. ئایا پەنا دەبرێتە بەر ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان و ھەڵبژاردنی نوێ؟
ئەم ئەگەرە ((زۆر دوورە)) و لە ڕووی عەمەلییەوە ئەستەمە جێبەجێ بکرێت، بەھۆی چەند ھۆکارێکەوە:
* بنبەستی دەستووری: بۆ ئەوەی پەرلەمان ھەڵبوەشێتەوە، پێویستی بە دەنگدانی خودی پەرلەمانتاران ھەیە. لە دۆخی ئێستادا، ھیچ کام لەو دوو حزبە (پارتی و یەکێتی) کەنارگیر نین و ناتوانن زۆرینەی ڕەھا (نیوە کۆ یەک) بەبێ ئەویتر کۆبکەنەوە بۆ بڕیارێکی لەو شێوەیە.
* تێچووی سیاسی و دارایی: ئەنجامدانەوەی ھەڵبژاردن لە کاتێکدا کە ھێشتا ئەنجامی ھەڵبژاردنی پێشوو بە تەواوی بەرجەستە نەکراوە، بازنەی ململانێکان فراوانتر دەکات و شەقامی کوردی زیاتر بێومێد دەکات، ئەمەش مەترسی بۆ سەر شەرعیەتی گشتیی قەوارەی ھەرێم دروست دەکات.
* ترس لە گۆڕانی ھاوسەنگی: ھیچ کام لە لایەنە سەرەکییەکان گرەنتی ئەوەیان نییە کە لە ھەڵبژاردنێکی نوێدا کورسی زیاتر بھێنن، بۆیە سەرکێشی بە پێگەی ئێستایانەوە ناکەن.
٣. ھەڵوێستی حکومەتی عێراق و دادگای فیدراڵی چ دەبێت؟
بەغدا (حکومەت و دامەزراوە یاساییەکان) لەم قۆناغەدا کارت و فشاری بەھێزیان لەبەردەستدایە و ھەڵوێستیان بەم شێوەیە دەبێت:
* حکومەتی فیدراڵی (بەغدا):
* حکومەتی نوێی عێراق نایەوێت کێشەکانی ھەرێم ببنە ھۆی تێکدانی سەقامگیریی پایتەخت.
* بەغدا زیاتر مامەڵەی "دیفاکتۆ" (واقیعی) دەکات؛ فشار دەکات بۆ ناردنی داھاتە ناوخۆییەکانی ھەرێم و ڕادەستکردنی لیستی مووچە. ئەگەر ھەرێم لە پێکھێنانی حکومەت دوا بکەوێت، بەغدا ڕەنگە ڕێوشوێنی توندتر بگرێتەبەر و ڕاستەوخۆتر (بەتایبەت لە ڕێگەی پارێزگاکانەوە) مامەڵە لەگەڵ دۆسیە داراییەکاندا بکات، ئەمەش جۆرێک لە لۆکاڵیزم یان "دوو ئیدارەیی دارایی" دەسەپێنێت.
* دادگای فیدراڵیی عێراق:
* دادگای فیدراڵی لە ساڵانی ڕابردوودا نیشانیداوە کە سڵ ناکاتەوە لە دەرکردنی بڕیاری بنەڕەتی لەسەر دۆخی یاسایی ھەرێم (وەک بڕیاری درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان کە بە نادەستووری لەقەڵامدرا).
* ئەگەر لایەنە کوردییەکان نەگەنە ڕێککەوتن و بۆشاییە یاساییەکە بەردەوام بێت، ئەوا دەرگای تانەگرتنی یاسایی لە لایەن ئۆپۆزسیۆن یان لایەنە عێراقییەکانەوە لە دادگای فیدراڵی دەکرێتەوە. دادگای فیدراڵی دەکرێت بڕیار بدات کە حکومەتی کاربەڕێکەری ھەرێم دەسەڵاتی واژۆکردنی ھیچ ڕێککەوتنێکی ستراتیژی یان وەرگرتنی بودجەی نییە، ئەمەش وەک شمشێرێک وایە بەسەر سەری لایەنە دەسەڵاتدارەکانی ھەرێمەوە و ناچاریان دەکات پەلە بکەن لە کاراکردنەوەی دامەزراوەکان.
   لە کۆتاییدا،ئاڕاستەی ڕووداوەکان زیاتر بەستراوەتەوە بەوەی کە تا چەند سەرکردایەتی سیاسی ھەردوو حزب درک بە قەبارەی مەترسییە دەرەکی و ناوخۆییەکان دەکەن، و تا چەند ئامادەن بەرژەوەندییە نیشتمانییە باڵاکان بخەنە پێش بەرژەوەندییە حزبی و ناوچەییەکانەوە.
پێکھێنانی حکومەتی عێراق ڕێگا خۆش دەکات بۆ داڕشتنی نەخشەی پۆستەکان لە ھەرێم. پارتی و یەکێتی ناچارن ڕێگەی یەکەم (کاراکردنەوەی پەرلەمان و سازش لەسەر پێکھێنانی حکومەت) ھەڵبژێرن، چونکە بژاردەی دووەم (ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان) سەرکێشییەکی مەترسیدارە و ڕەنگە دەستوەردانی ڕاستەوخۆی دادگای فیدراڵی و بەغدای لێبکەوێتەوە کە زیانی گەورە لە پێگەی دەستووریی ھەرێم دەدات.