ململانێی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتی) مێژوویەکی دوورودرێژی ٦٢ ساڵەی ھەیە کە لە ساڵی ١٩٦٤ەوە (لە دوای جیابوونەوەی باڵی مەکتەبی سیاسی بە سەرکردایەتی مامۆستا ابراھیم ئەحمەد ومام جەلال لە مەلا مستەفا بارزانی) دەستی پێکردووە. ئەگەرچی لە ڕابردوودا ئەم ململانێیە چەندین قۆناغی خوێناوی وەک (شەڕی ناوخۆ)ی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام لە ئێستادا ململانێکان شێوازێکی سیاسی، ئابووری، و پێگەیاندنی ھێزیان وەرگرتووە.
تەوەرە سەرەکییەکانی ململانێی ئێستای نێوان ھەردوو حزب لەسەر ئەم چەند خاڵە سەرەکییەیە:
١. ململانێ لەسەر دەسەڵات و پۆستە سیادییەکان (پشکی شێر)
ئەمە دیارترین ڕووی ململانێکانە کە دوای ھەر ھەڵبژاردنێک یان گۆڕانکارییەک سەرھەڵدەداتەوە:
• لە سەر ئاستی ھەرێم: کێبڕکێی توند ھەیە لەسەر کۆنترۆڵکردنی جومگە سەرەکییەکانی بڕیار، وەک سەرۆکایەتی ھەرێم، سەرۆکایەتی حکومەت، و وەزارەتە ئەمنی و داراییەکان. پارتی بەھۆی زۆریی کورسییەکانیەوە خۆی بە خاوەنی بڕیاری یەکەم دەزانێت، لە بەرامبەردا یەکێتی داوای "ھاوسەنگیی ڕاستەقینەی ھێز" و شەراکەتی ڕاستەقینە دەکات و دەیەوێت مافی ڤیتۆی لە بڕیارە ستراتیژییەکاندا ھەبێت.
• لە سەر ئاستی بەغدا: پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق لەڕووی مێژوویی ئەم چەند ساڵەی ڕابووردوەوە پشکی یەکێتی بووە (ڕێکەوتنی نەریتی سیاسی نێوانیان)، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا پارتی چەندین جار کاندیدی خۆی بۆ ئەم پۆستە داناوە، ئەمەش گرژییەکی قووڵی لە نێوانیاندا دروست کردووە. ھەروەھا ململانێ لەسەر پۆستی پارێزگاری کەرکووک و پۆستە وزارییەکانی تری بەغدا بەردەوامە.
٢. ئابووری، نەوت و داھاتەکان (سەرچاوەی دارایی)
دارایی و ئابووری ھەمیشە بزوێنەری سەرەکی ململانێکان بووە:
• دۆسیەی نەوت و غاز: پارتی لە ڕێگەی حکومەتی ھەرێمەوە سەرپەرشتی دۆسیەی نەوتی دەکرد (بەتایبەت کێڵگەکانی ھەولێر و دھۆک). لە بەرامبەردا، غازی سروشتی کە زۆربەی لە سنووری سلێمانییە (کێڵگەی کۆرمۆر)، بۆتە خاڵێکی نوێی ململانێ؛ یەکێتی ڕێگەی نەدەدا غازی سلێمانی بەبێ ڕێککەوتنی نوێ بنێردرێتە دەرەوە یان بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتی بچێت.
• داھاتی ناوخۆ و لامەرکەزییەت: یەکێتی ھەمیشە گلەیی ئەوە دەکات کە حکومەت لە ھەولێرەوە سزای دارایی سلێمانی دەدات و بودجەی پێویستی بۆ دابین ناکات. لە بەرامبەردا، پارتی تانە لە یەکێتی دەدات کە داھاتی دەروازە سنوورییەکانی سلێمانی (وەک باشماخ و پەروێزخان) ناگێڕێتەوە بۆ خەزێنەی گشتیی حکومەت.
٣. کۆنترۆڵی ھێزی چەکدار (پێشمەرگە و ئاسایش)
سەرەڕای ھەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ یەکخستنەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە، ھێشتا ھێزی چەکدار لە ھەرێمدا حزبییە:
• پارتی خاوەنی ھێزەکانی ٨٠ و دەزگای پاراستن و دژەتیرۆری خۆیەتی.
• یەکێتی خاوەنی ھێزەکانی ٧٠ و دەزگای زانیاری و دژەتیرۆری (CTG) خۆیەتی.
• ململانێکان لەسەر ئەوەن کە کێ فەرماندەیی باڵای ئەم ھێزانە بکات و چۆن یەکبخرێنەوە بە جۆرێک کە باڵانسی ھێزی چەکداری چاودێری نێوان ھەردوولا تێکنەچێت.
٤. پەیوەندییە ھەرێمایەتییەکان و ھاوپەیمانێتییە دەرەکییەکان
ھەردوو حزب ھاوسەنگی و قورسایی خۆیان لە ڕێگەی ھاوپەیمانێتی جیاوازی دەرەکییەوە دەپارێزن، ئەمەش جەمسەرگیرییەکی سیاسی قورسی دروستکردووە:
• پارتی: پەیوەندییەکی ستراتیژی و ئابووری بەھێزی لەگەڵ تورکیادا ھەیە، و زیاتر لە بلۆکی کوردی-سوننە لە عێراقدا نزیکە.((کەلەئێستادا وا نەماوە و ناکۆکی لەنێوان پارتی و ھێزە سەرەکیەکانی سونەشدا دروستبوە بەتایبەتی محمد حەلبوسی)).
• یەکێتی: مێژووانە پەیوەندییەکی نزیک و ستراتیژی لەگەڵ ئێراندا ھەیە، و لەسەر ئاستی بەغداش زیاتر لە ھێزەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی (شیعە) نزیکە.
ئەم جیاوازییە لە ھاوپەیمانێتی دەرەکیدا وا دەکات کە لە کاتی ھەر گرژییەکی ناوچەییدا، ناکۆکییەکانی نێوان ھەولێر و سلێمانی قووڵتر ببنەوە.
٥. جوگرافیای سیاسی و "یاسای ھەڵبژاردن"
کێبڕکێ لەسەر جێپێی جوگرافی و دیموگرافی:
• ململانێی توند ھەیە لەسەر ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەت کەرکووک و نەینەوا. ھەردوولا دەیانەوێت بیسەلمێنن کە کێ نوێنەری ڕاستەقینەی کوردە لەو ناوچانەدا.
• تەنانەت لەسەر یاسای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێم (سیستمی یەک بازنەیی یان فرە بازنەیی، و کورسی کۆتای پێکھاتەکان) ململانێی توند ھەبوو، کە دواجار بەھۆی سکاڵاکانی یەکێتییەوە لە دادگای فیدراڵی، سیستمەکە گۆڕدرا بۆ فرە بازنەیی و کورسی کۆتاکان کەمکرانەوە، ئەمەش وەک لێدانێک بوو لە باڵادەستیی پێشووی پارتی لە پەرلەماندا.
ئەم ململانێیە بەھۆی ڕەگە قووڵە مێژوویی و دەستوورییەکانیەوە، دیاردەیەکی کاتی نییە کە بە ئاسانی کۆتایی بێت. ئایا تا کەی بەردەوام دەبن؟
چاودێرانی سیاسی پێیان وایە ئەم دۆخە تا کاتێکی نادیار بەردەوام دەبێت، چونکە بنەمای ململانێکان لەسەر دابەشکردنی ھێز و سامانی گشتییە، و ھیچ کام لەم دوو حزبە (پارتی و یەکێتی) لە ئاسۆدا جێگرەوەیەکی ھێندە بەھێزیان نییە (( ھێزی ئۆپۆزسیۆنی کوردی لەناو ھەرێمدا)) کە باڵانسی ھێز بە تەواوی بە لایەکدا بشکێنێتەوە. ململانێکان تەنھا کاتێک کەم دەبنەوە کە "سیستمی دامەزراوەیی ڕاستەقینە" جێگەی "سیستمی حزبی" بگرێتەوە.
بەڵام پرسیارە ھەرە گرنگ و مەترسیدارەکە لەسەر پاشەڕۆژ ومانەوەی قەوارەی ھەرێمی کوردستانە کە ئایا تاسەر ئەم قەوارەیە بەیەکوکیەکگرتووی و بەھێزی دەمێنێتەوە؟
بەردەوامیی ئەم ناکۆکیانە لە ئێستادا گەورەترین ھەڕەشەن بۆ سەر قەوارە دەستوورییەکەی ھەرێم، و مەترسییەکان دەکرێت لەم خاڵە ستراتیژیانەدا کورت بکرێنەوە:
١. داڕوخانی شەرعیەتی دەستووری و یاسایی
کاتێک دامەزراوە نیشتمانییەکانی وەک پەرلەمان، حکومەت، و سەرۆکایەتی ھەرێم بەھۆی ململانێی حزبییەوە پەکدەخرێن یان شەرعیەتی یاساییان دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە، قەوارەی ھەرێم لایەنە یاساییەکەی خۆی لەدەست دەدات. ئەم بۆشاییە ڕێگا بۆ بەغدا و دادگای فیدراڵی خۆش دەکات کە بە یاسا و بڕیاری نوێ، دەسەڵاتەکانی ھەرێم سنووردار بکەن یان ھەڵیوەشێننەوە.
٢. مەترسی "سەپاندنی واقیعی دوو ئیدارەیی" بەسەر ھەرێمدا
ئەمە گەورەترین مەترسییە لەسەر جوگرافیای سیاسیی ھەرێم. ئەگەر ناکۆکییە دارایی و کارگێڕییەکان بگەنە بنبەست:
* ڕەنگە جۆرێک لە دابەشبوونی فەرمی یان نیمچە فەرمی بێتە ئاراوە، کە تێیدا سلێمانی و ھەولێر بە جیاواز و سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ بەغدا بکەن بۆ وەرگرتنی شایستە داراییەکانیان.
* ئەمەش لە واقیعدا واتای کۆتایی ھاتنی "یەکەی قەوارەی ھەرێم" دەگەیەنێت و کوردستان دەکاتەوە بە دوو ناوچەی لۆکاڵی لاواز لە چوارچێوەی عێراقدا.ھەرچەندە بە ئاشکرا ھیچ لایەکیان پشتیوانی ئەو بیروبۆچونە ناکەن و بەتوندی ڕەتیدەکەنەوە لە ئێستادا.
٣. کشانەوەی پشتگیریی نێودەوڵەتی (کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی)
مانەوەی ھەرێمی کوردستان لە دوای ساڵی ١٩٩١ و ٢٠٠٣ تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە پشتگیریی ھاوپەیمانان (بەتایبەت ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا).
* دۆستانی ھەرێم بە ئاشکرا و بەردەوام ھۆشداریدەدەن کە پشتگیرییەکانیان (بەتایبەت ھاوکارییە دارایی و سەربازییەکان بۆ ھێزی پێشمەرگە) ھەمیشەیی نییە ئەگەر ھێزە چەکدارەکان یەک نەخرێنەوە و ململانێی حزبی کۆتایی نێت.
* ئەگەر ڕۆژێک ڕۆژئاوا بێومێد بێت لە چاکسازی لە ھەرێم و پشتگیرییەکانی بکشێنێتەوە، ھەرێم لە ڕووی ئەمنی و سیاسییەوە بە تەنھا بەرامبەر دەوروبەرەکەی دەمێنێتەوە.
٤. دۆخی ناوخۆیی و دروستبوونی "بۆشایی متمانە"
ململانێکان تەنھا زیان بە سەرەوەی دەسەڵات ناگەیەنن، بەڵکو ژێرخانی کۆمەڵایەتیش دادەبڕن:
* بێومێدی شەقام: دروستبوونی نامۆیی و بێومێدی لای ھاوڵاتیان و گەنجان بەرامبەر بە پرۆسەی سیاسی، دەبێتە ھۆی کۆچی بەکۆمەڵ، لاوازبوونی خۆشەویستی و وەلائی نیشتمانی، و کەمبوونەوەی ڕێژەی بەشداری لە ھەڵبژاردنەکاندا.
* کاتێک ھاوڵاتی ھەست نەکات حکومەتی ھەرێم دەتوانێت بژێوی و ئاسایشی بپارێزێت، متمانەی بە قەوارەکە نامێنێت، و ئەمەش ناوخۆی ھەرێم لە بەرامبەر ھەر ھەڕەشەیەکی دەرەکیدا زۆر لەرزۆک و لاواز دەکات.
٥. قووتدانی ھەرێم لە لایەن بەغدا و ھێزە ھەرێمایەتییەکانەوە
عێراقی دوای ٢٠٠٣ عێراقێکی لاواز بوو، بەڵام ئێستا بەغدا لە ڕووی دارایی، سەربازی و یاساییەوە بەھێز بۆتەوە. ھێزە شیعی و ناوخۆییەکانی عێراق، لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ (تورکیا و ئێران)، سوود لەم لێکترازانە وەردەگرن:
* بۆ کەمکردنەوەی پشکی کورد لە ھاوکێشەکاندا.
* بۆ جێگیرکردنی ھەژموونی خۆیان لە ڕێگەی نانەوەی ناکۆکی زیاتر لە نێوان ھەولێر و سلێمانیدا.
لەکۆتاییدا، ململانێی پارتی و یەکێتی لە بنەڕەتدا ململانێیە لەسەر "مانەوە، ھەژموون، و سامانی گشتی". ھیچ کام لەم دوو حزبە ئامادە نییە بێتە ژێر چەتری ئەویترەوە، و لە ھەمان کاتیشدا ناتوانن بەبێ یەکتری ئیدارەی ھەرێمی کوردستان بدەن، ئەمەش وا دەکات دۆخی ھەرێم ھەمیشە لە نێوان "گرژیی توند" و "ڕێککەوتنی ناچاریدا" بسوڕێتەوە.
قەوارەی ھەرێمی کوردستانیش لە ئێستادا لە بەردەم "تاقیکردنەوەی مانەوەدا"یە. مەترسییەکە تەنھا ھێرشی سەربازی دەرەکی نییە، بەڵکو "داڕووخانی لەناوخۆوە"یە. ئەگەر پارتی و یەکێتی نەگەنە ئەو باوەڕەی کە بەرژەوەندی باڵای قەوارەکە ھێڵی سوورە و پێویستی بە سازشی ھاوبەشە، ئەوا دەرئەنجامی بەردەوامیی ئەم ناکۆکیانە، گۆڕینی ھەرێمی کوردستان دەبێت لە "قەوارەیەکی دەستووریی نیمچە سەربەخۆ و بەھێز"ەوە بۆ "پارێزگایەکی پەرتەوازە و بێدەسەڵات" کە بڕیارەکانی لە بەغدا و پایتەختی وڵاتانی دراوسێوە بدرێن.