لە قووڵایی مێژووی مرۆڤایەتیدا، لەو ساتەوەختەی مرۆڤ لە ژیانی تاکەکەسییەوە بەرەو کۆمەڵگە هەنگاوی نا، دوو چەمکی دووانە و لێک دانەبڕاو، وەک سێبەری مرۆڤ، لەگەڵیدا گەورە بوون: یاسا و دادگا. لە ڕواڵەتدا، ئەم دوو چەمکە وەک دوو فریشتەی ڕزگارکەر وێنا دەکرێن کە هاتوون بۆ ئەوەی هاوسەنگی ڕابگرن، مافی زەوتکراو بگەڕێننەوە و کۆمەڵگە لە ئاژاوە و بەربەرەڵایی بپارێزن. بەڵام کاتێک لە پشتی پەردەی ئەم وێنا پیرۆزەوە دەڕوانین و بە چاوێکی ڕەخنەگرانە لە جەوهەری ئەم دوو چەمکە ورد دەبینەوە، ڕاستییەکی تاڵترمان بۆ دەردەکەوێت.
یاسا و دادگا دوو ڕووی یەک دراوی قەڵپن. دراوێک کە لە بازاڕی ژیاندا بەهای پێ دەدرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا ساختەیە. ڕووی یەکەمی "یاسا"یە، کە بریتییە لە کۆمەڵێک دەقی وشک و بێ گیان، نووسراوێک کە زۆرجار بە زمانی زۆرینەی خەڵک نانووسرێت و لە گەروویەکی تەسکدا لەدایک دەبێت کە هی هەمووان نییە. ڕووی دووەمیشی "دادگا"یە، ئەو شانۆیەی کە ئەم دەقە وشکانەی تێدا نمایش دەکرێتەوە. بەڵام ئەم دراوە قەڵپە، بەهای خۆی لە دادپەروەریی ڕەها وەرناگرێت، بەڵکو لەو مۆرەی وەریدەگرێت کە دەسەڵات لێی دەدات. هەر کاتێک دەسەڵات ویستی، دەتوانێت ئەم دراوە لە بازاڕ بکشێنێتەوە یان بەهای دابەزێنێت.
یاسا و دادگا دوو شانۆگەری پڕ لە سەیر و سەمەرەن. دادگا گۆڕەپانێکی شانۆییە؛ دادوەر دەرهێنەرە، پارێزەران ئەکتەرن، یاساکان دیالۆگن و ڕاستیش زۆرجار دەبێتە قوربانیی نمایشێکی سەرکەوتوو. لەم شانۆگەرییەدا، ئەوەی گرنگە، بردنەوەی نمایشەکەیە، نەک دەرخستنی حەقیقەت. خەڵکیش، وەک بینەرێکی بێدەسەڵات، لە دەرەوەی گۆڕەپانەکە ڕاوەستاون، چەپڵە بۆ براوە لێدەدەن و فرمێسک بۆ دۆڕاو دەڕێژن، بێ ئەوەی بزانن کە زۆرجار براوە و دۆڕاو پێش دەستپێکردنی نمایشەکە دیاری کراون.
ئەم شانۆگەرییە تراژیدیترین دیمەنەکانی مرۆڤایەتی نمایش دەکات. هەزاران خەڵکی تێکۆشەرت بۆ دەکاتە خائین و خۆفرۆش، بە هەزاران خائین و خۆفرۆشیشت بۆ دەکاتە فس فس پاڵەوان. یاسا دەبێتە ئەو چەقۆ تیژەی کە مێژوو و خەباتی پێ هەڵدەکۆڵرێت. تێکۆشەرێک کە دژی ستەم ڕادەپەڕێت، بەپێی یاسای ستەمکار دەبێتە تێکدەر و خیانەتکار. لە بەرانبەردا، جەلادێک کە فەرمانی ستەمکار جێبەجێ دەکات، بەپێی هەمان یاسا دەبێتە پارێزەری ئاسایش و پاڵەوانی نیشتمان. لێرەدا یاسا دادپەروەری ناچەسپێنێت، بەڵکو پێناسەی تاوان و قارەمانێتی بەپێی بەرژەوەندییەکانی خاوەنی شانۆکە دادەڕێژێتەوە.
سەرچاوەی ئەم هەموو سەیر و سەمەرەیە لە کوێیە؟ وەڵامەکە سادە و ترسناکە: یاسا و دادگا لەناو منداڵدانی هێزدا لەدایک دەبن. یاسا منداڵی شەرعیی دەسەڵاتە. هەرگیز لە بۆشاییەکی بێگەرد و لە ویژدانی مرۆڤایەتییەوە نەهاتووەتە بوون. بەڵکو لەپێناو پاراستنی ئەو هێزەی کە دروستی کردووە، بوونی هەیە. کاتێک هێز دەیەوێت ستەمی خۆی ڕەوا بکات، جلوبەرگی یاسای لەبەر دەکات. کاتێک دەیەوێت نەیارەکانی سەرکوت بکات، شمشێری دادگایان بەسەردا هەڵدەکێشێت. دادگا ئەو مەیدانەیە کە تێیدا دەسەڵات بە زمانی عەدالەت قسە دەکات و بە دەستی یاسا نەیارەکانی لەناو دەبات. هەر بۆیە ئەم دوو ناوە، سەیروسەمەرەترین و قێزەونترین ناون لەسەر زمانی 8 ملیار کەس، چونکە زۆرینەی هەرە زۆری مرۆڤایەتی، لە قۆناغێک لە قۆناغەکاندا، تامی تاڵی ستەمی ئەم دوو چەمکەیان چەشتووە.
کەواتە چارەسەر چییە؟ ئایا دەبێت بە یەکجاری دەست لەم دراوە قەڵپە و ئەم شانۆگەرییە بێمانایە هەڵبگرین؟ نەخێر، چونکە بەدیلەکەی ئاژاوەیەکی کوشندەترە. بەڵام دەتوانین هەوڵی گۆڕینی جەوهەری بدەین. یاسا پێویستی بە کەسانی ویژدان زیندوو هەیە. پێویستی بە دادوەر و پارێزەرێکە کە تەنها ئەکتەر و دەرهێنەر نەبن، بەڵکو مرۆڤ بن. مرۆڤێک کە خاوەنی ویژدانێکی زیندوو و هوشیارییەکی نیشتمانی و نەتەوەیی سەردەمانە بێت. کاتێک ویژدان دەبێتە حاکمی سەرەکی، تەنانەت وشکترین و ستەمکارترین دەقی یاساییش دەتوانرێت بە ڕۆحێکی مرۆیی لێک بدرێتەوە. کاتێک هوشیاریی نەتەوەیی بووە پێوەر، دادگا لەبری ئەوەی ببێتە داردەستی داگیرکەر و ستەمکار، دەبێتە قەڵای پاراستنی کەرامەتی نیشتمان.
بەڵام کارەسات ئەو کاتە ڕوو دەدات کە یاسا و دادگا دەکەونە خزمەتی حوکمڕانیی قەرەقووشەوە. کاتێک حاکمێکی ستەمکار و بێمنەت، یاسا دەکاتە گۆچانی دەستی و، دادگا دەکاتە کۆشکی ڕابواردنی خۆی، ئەو کاتە گەل لەسەر لێواری دووڕیانێکی مێژوویی ڕادەوەستێت: یان دەبێت فاتیحا لەم نیشتمانە بخوێنرێت و دان بە مەرگی عەدالەت و کەرامەتدا بنرێت و لە گۆشەی نائومێدیدا چاوەڕوانی مردنی کۆتایی بکات. یانیش، دەبێت ڕێگای دووەم هەڵبژێرێت، کە ڕێگایەکی سەخت و پڕ لە قوربانیدانە: کاری چڕ و پڕ بۆ هوشیارکردنەوەی خەڵک.
هوشیارکردنەوەی خەڵک، واتە دڕاندنی ئەو پەردە پیرۆزەی بەسەر شانۆکەدا دراوە. واتە نیشاندانی قەڵپبوونی ئەو دراوەی کە ڕۆژانە مامەڵەی پێوە دەکرێت. واتە گەیاندنی ئەو پەیامەی کە دادپەروەریی ڕاستەقینە لەسەر لاپەڕەی کتێبەکان و لەناو هۆڵی دادگاکاندا نییە، بەڵکو لە ویژدانی زیندووی تاکەکان و ئیرادەی یەکگرتووی گەلدا بوونی هەیە. کاتێک گەل هوشیار بووەوە و زانی کە شانۆگەرییەکە و ئەکتەرەکان خەریکی فێڵکردنن، ئیتر چەپڵە بۆ پاڵەوانی درۆینە لێنادات و بێدەنگ نابێت لە ئاست ستەم. ئەو کاتە، گەل خۆی دەبێتە دادگای هەرە گەورە و ویژدانی زیندووی کۆمەڵگەش دەبێتە باڵاترین یاسا.
ئەگەر یاسا و دادگا وەک شانۆگەرییەکی پڕ لە گاڵتەجاڕی دەسەڵات وێنا بكرێت، ئەوا لەسەر گۆی زەوی، ئەم شانۆگەرییە بە دوو سیناریۆی تەواو جیاواز نمایش دەکرێت: سیناریۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا لە لایەك و سیناریۆی ئەوروپی و رۆژئاواییش لە لاكەی ترەوە. ئەم دوو سیناریۆیە دوو چەمکی تەواو جیاوازن و وەک دوو هێڵی تەریب، هەرگیز بە یەک ناگەن، بەڵام سەیر لەوەدایە کە هەردووکیان بینەرەکانیان (هاوڵاتیان) بەرەو هەمان هەستی نامۆبوون و نائومێدی دەبەن.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقادا، شانۆکە سادە و ڕاستەوخۆیە. پەردەی شەرم و شاردنەوە زۆر لاوازو تەنكە، یان هەر بوونی نییە. لێرە، یاسا قەت بریتی نییە لە دەقێکی فەلسەفی یان چوارچێوەیەکی گشتی بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە، بەڵکو شمشێری دەستی حاکمە. یاسا دەنگی فەرمانڕەوایە کە کراوەتە نووسین؛ دادگاش ئەو گۆڕەپانەیە کە ئەم شمشێرەی تێدا هەڵدەسوڕێنرێت. دادوەر، ئەکتەرێکی گوێڕایەڵە و دەرهێنەرەکە (دەسەڵات) لە پشتی پەردەوە بە ئارەزووی خۆی جوولەی پێ دەکات.
لەم مۆدێلەدا، هێز کە لە منداڵدانییەوە یاسای لێ لەدایک دەبێت، هێزێکی کەسی و بەرجەستەیە. هێزی تاکە کەسێک، بنەماڵەیەک، عەشیرەتێك یان پارتێکە. بۆیە یاسا و دادگا دەبنە قەڵغانی ستەمکاری و ئامرازی سەرکوتکردنی نەیار و پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتییەکان. لێرەدا هاوڵاتی پێوەندیی لەگەڵ یاسادا، پێوەندیی نێوان ترس و ملکەچییە، نەک ڕێز و متمانە. کاتێک هاوڵاتییەک ڕووبەڕووی دادگا دەبێتەوە، هەست ناکات ڕووبەڕووی دامەزراوەیەکی بێلایەن بووەتەوە، بەڵکو هەست دەکات ڕووبەڕووی ئیرادەی ڕاستەوخۆی دەسەڵات وەستاوە. شانۆگێرییەكە ئاشکرایە و تراژیدیاکەش لە كاكڵ و گەوهەری شانۆگەرییەكەدا تەواو روونە..
بەڵام کاتێک ڕوو لە ئەوروپا دەکەین، دیمەنەکە بە تەواوی دەگۆڕێت. لێرە شانۆکە زۆر ئاڵۆزتر و پیشەگەرانەترە. پەردەکان ئەستوورن و ڕووناکییەکان بە جۆرێک ڕێکخراون کە بینەر باوەڕ بە واقیعیبوونی نمایشەکە بکات. لە ئەوروپا، یاسا لەسەر بنەمای فەلسەفەی سەروەریی یاسا دامەزراوە، واتە یاسا لەسەرووی هەمووانەوەیە، تەنانەت دەسەڵاتدارانیش. دادگا، لە ڕواڵەتدا، دامەزراوەیەکی سەربەخۆ و بێلایەنە. هێز، لێرەدا کەسی نییە، بەڵکو سیستەماتیک و دامەزراوەییە.
لێرەدا شمشێرەکە دیار نییە، بەڵکو یاسا خۆی بووەتە ئامێرێکی گەورە، سارد و سڕی بیرۆکراسی. ئەم ئامێرە بەپێی لۆژیکی وشکی خۆی کار دەکات. بەڵام کێشەکە هەر لێرەدایە. وێڕای هەموو ئەم پێشکەوتنە شکڵییە، هێشتا لە سەرتاسەری ئەوروپا ئەو یاسایە نییە بتوانێت بەهاکانی مرۆڤ و مافەکانی بە شێوەیەکی ڕەها بپارێزێت.
بۆچی؟ چونکە ئەم ئامێرە زەبەلاحە، ڕۆحی تێدا نییە. یاسا بووەتە کۆمەڵێک پڕۆسەی ئاڵۆز و ڕێوشوێنی بێ کۆتایی کە مرۆڤی ئاسایی تێیدا ون دەبێت. هاوڵاتی هەست بە نامۆبوون دەکات بەرامبەر بە یاسا و دادگاکان، چونکە ئەم سیستەمە بە زمانێک قسە دەکات کە زمانی ژیانی ڕۆژانەی ئەو نییە. زمانی پارە و کۆمپانیا گەورەکان و لۆژیکی بازاڕە. یاسا دەتوانێت مافی موڵکیەتی ملیاردێرێک بپارێزێت، بەڵام زۆرجار لە ئاست پاراستنی کەرامەتی کرێکارێکدا بێدەسەڵاتە. دەتوانێت سزای دزێکی بچووک بدات، بەڵام ناتوانێت دەستی ئەو سیستەمە بگرێت کە هەژاری و نایەکسانی بەرهەمدەهێنێت.
لێرەوەیە کە مرۆڤی ئەوروپی، سەرەڕای ژیانی لەناو سیستەمێکی دیموکراسیدا، نائومێدە و هەست بە بێ دادی دەکات. ئەو دەزانێت کە حاکمێکی ستەمکار فەرمانی زیندانیکردنی دەرناکات، بەڵام هەست دەکات سیستەم بۆخۆی زیندانێکی گەورەیە. قەفەزێکی زێڕینە بە یاسا و ڕێسای ئاڵۆز چنراوە. ئەو نامۆ بووە چونکە هەستدەکات یاسا نوێنەرایەتیی ویژدانی ئەو ناکات، بەڵکو نوێنەرایەتیی لۆژیکێکی سارد دەکات کە زۆرجار دژی بەها مرۆییەکان دەوەستێتەوە.
مرۆڤایەتی لە دوو جیهانی جیاوازدا، بە دوو شێوازی جیاواز، هەمان ئەزموونی تاڵ تاقیدەکاتەوە. لە ڕۆژهەڵات، مرۆڤ قوربانیی ستەمی تاکە. ستەمکارێک هەیە کە بە ئاشکرا یاسا و دادگا بەکار دەهێنێت. لە ڕۆژئاوا، مرۆڤ قوربانیی ستەمی سیستەمە. سیستەمێکی بێ ڕۆح و بیرۆکراتی هەیە کە لەژێر ناوی سەروەریی یاسادا، مرۆڤ لە بەهاکانی خۆی دادەماڵێت و دەیکاتە ژمارەیەک لەناو ئامێرێکی گەورەدا.
هەردووکیان، لە کۆتاییدا، مرۆڤ تووشی نائومێدی و بێدادی دەکەن. یەکەمیان بە شمشێرێکی ئاشکرا، دووەمیان بە زنجیرێکی شاراوە. گەشتی مرۆڤایەتی بۆ دادپەروەری، گەشتێکی دوولایەنەیە: ڕزگاربوون لە ستەمی تاک و یاخیبوون لە ستەمی سیستەم. تا ئەو ڕۆژەی یاسا لە ویژدانی زیندووی مرۆڤەوە هەڵنەقوڵێت و دادگاش نەبێتە ئاوێنەی ئەو ویژدانە، مرۆڤ لە هەر کوێیەکی ئەم هەسارەیە بێت، هەر بە نامۆیی و بێدادی دەمێنێتەوە.
دوای ئەوەی گەیشتینە ئەو باوەڕەی کە یاسا و دادگا، چ لە شێوەی شمشێرێکی ڕووتی ڕۆژهەڵاتی و چ لە شێوەی ئامێرێکی ساردی ڕۆژئاوایی، مرۆڤیان بەرەو نامۆبوون و بێدادی بردووە، پرسیارە بنەڕەتییەکە دێتە ئاراوە: ئەی مرۆڤ چی بکات؟ چارەسەری تەواو و حەقیقی لە کوێدایە؟
وەڵامەکە لە دروستکردنی یاسایەکی باشتر، دامەزراندنی دادگایەکی پاکتر، یان هێنانی حاکمێکی دادپەروەرتردا نییە. ئەمانە هەموویان چاکسازیین لەسەر ڕووکەشی باڵەخانەیەکی ڕزیو؛ بنچینەکەی هەر لارە. چارەسەری ڕاستەقینە لە گۆڕینی یاساکان نییە، بەڵکو لە گۆڕینی پەیوەندیی مرۆڤە لەگەڵ خودی چەمکی یاسادا.
چارەسەر لە دەرەوەی مرۆڤ بوونی نییە، بەڵکو لە ناخی خودی مرۆڤدایە. ڕێگاکە شۆڕشێکە، بەڵام نەک شۆڕشی چەک و خوێن، بەڵکو "شۆڕشێکی ناوەکی"، شۆڕشێک لە هوشیاریدا.
دادگای ویژدان
هەموو مرۆڤێک لە ناخی خۆیدا، دادگایەکی بچووکی هەڵگرتووە: ویژدان. ئەمە تاکە دادگایەکە کە یاساکانی بە فەرمانی هیچ دەسەڵاتێک نەنووسراونەتەوە، بەڵکو لە ئەزەلەوە لەسەر لاپەڕەی ڕۆحی مرۆڤ نەخشێنراون. یاساکانی ئەم دادگایە بریتین لە: هاوسۆزی، خۆشەویستی، ڕێزگرتن لە کەرامەتی ئەویتر و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی.
کێشەی مرۆڤایەتی ئەو کاتە دەستی پێکرد کە وازی لە دادگای ناوەوەی خۆی هێنا و متمانەی بە دادگا بەردینەکانی دەرەوە کرد. مرۆڤ گوێی لە دەنگی ویژدانی خۆی گرت و چاوەڕێی فەرمانی دادوەرێکی کرد کە نەیناسێت. چارەسەر لە گەڕانەوەی شکۆدایە بۆ ئەم دادگا ناوەکییە. پێویستە مرۆڤ سەرەتا لە خۆیەوە دەست پێبکات؛ پێش ئەوەی بپرسێت "یاسا چی دەڵێت؟"، دەبێت لە ویژدانی خۆی بپرسێت شەڕعییەت چییە؟".
چەمکی "سەروەریی یاسا" لە ڕۆژئاوا، وێڕای جوانییە ڕواڵەتییەکەی، مرۆڤی کردە کۆیلەی دەقێکی وشک. مرۆڤ بوو بە ئامرازێک بۆ جێبەجێکردنی یاسا، لەکاتێکدا دەبوو یاسا ئامرازێک بێت بۆ خزمەتکردنی مرۆڤ.
چارەسەری حەقیقی لە تێپەڕاندنی ئەم چەمکەدایە بەرەو "سەروەریی مرۆڤ". واتە، هیچ یاسایەک، هیچ دەقێک و هیچ دامەزراوەیەک، نابێت لە کەرامەت، ئازادی و بەختەوەریی مرۆڤ پیرۆزتر بێت. کاتێک یاسایەک دژی جەوهەری مرۆڤایەتی وەستایەوە، ئەوا یاساکە هەڵەیە، نەک مرۆڤ. ئەمە مانای پشتگوێخستنی یاسا نییە، بەڵکو مانای ئەوەیە کە لێکدانەوە و جێبەجێکردنی هەر یاسایەک دەبێت لەژێر تیشکی ئەم پرەنسیپە باڵایەدا بێت: ئایا خزمەت بە گەورەیی مرۆڤ دەکات یان بچووکی دەکاتەوە؟
ئەم گۆڕانە فەلسەفییە چۆن دەبێتە واقیع؟ بێگومان چەندین نەوەی پێویستە تا بتوانێت ئەو وەرچەرخانە بەخۆیەوە ببینێت. چونكە چارەسەری حەقیقی، نە لە ڕۆژهەڵاتە و نە لە ڕۆژئاوا. چارەسەر لەو شوێنەدایە کە كۆمەڵگا لێی وەستاوە. لەو ساتەدا دەستپێدەکات کە بڕیار دەدەیت چیتر کۆیلەی یاسایەکی دەرەکی نەبیت و ببیتە خاوەنی قیبلەنمای ئەخلاقیی ناوەوەی خۆت.
ڕێگاکە دوور و درێژە و لەوانەیە هەرگیز نەگەینە کۆتایی، بەڵام گرنگییەکەی لە ڕۆیشتنەکەیە، نەک گەیشتن. شۆڕشی ڕاستەقینە ئەو کاتە دەست پێدەکات کە مرۆڤێک جورئەت دەکات بڵێت من چیتر چاوەڕێی دادپەروەری لە هیچ دادگایەکی دەرەکی ناکەم؛ من خۆم دەبمە سەرچاوەی دادپەروەری. من خۆم دەبمە ئەو یاسایەی کە جیهان پێویستی پێیەتی. ئەو کاتە، مرۆڤ لە نامۆبوون ڕزگاری دەبێت، چونکە چیتر یاسا شتێکی نامۆ و داسەپاو نابێت، بەڵکو دەبێتە هەناسەی بوونی خۆی.