ئەو قەیرانە گشتگیرەی ئەمڕۆ جەستەی كۆمەڵگای كوردیی داڕزاندووە، تەنیا لە ڕەهەندە مادی و بەرجەستەكانی وەك ئابووری و سیاسەتدا بەرجەستە نەبووە، بەڵكو ئێمە لەبەردەم داڕمان و نەزۆكیی ئەقڵ و پووکانەوەی هێزی ڕامانین. كاتێك نەتەوەیەك دەكەوێتە ناو گێژاوی بێمانایی و هەڵدێری بێدادی، چاوەکان روویان بۆ ئەو نوخبەیە وەردەسووڕێنن كە پێیان دەگوترێت ڕۆشنبیر. بەڵام ڕۆشنبیری كورد خۆی لەناو تەمومژێكی غەریبدا نیشتەجێ كردووەو لە نێوان دوو جەمسەری دژبەیەکدا سەرگەردانە. جەمسەرێك لە بێدەنگییەكی قووڵدا خەریكی هەڵكۆڵینی مێژووی فیكرە، جەمسەرێكی دیكە لەناو هەراو ژاوەژاوی شاشەو میدیاكاندا، خەریكی نمایشكردنی نەرگسییەتی خۆیەتی. ئەم دابەشبوونە تەنیا جیاوازییەكی فۆرمی نییە، بەڵكو كێشەیەكی وجودییەو چارەنووسی ئەقڵی كوردی دیاری دەكات.

ڕۆشنبیر لە بنەڕەتدا ئەو كەسەیە كە لەسەر هێڵی مەترسییەكان دەژی. ئەو كەسەیە وەك پرۆتاگۆراس بە بەلەمێكی كۆنەوە هەڵبێت و لەناو دەریادا نقوم بێت و ون بێت، وەك سۆكرات ئامادە بێت ژەهر بنۆشێت،بەڵام مانا نەكاتە قوربانیی هەوا و ئارەزووی جەماوەر. كەچی ئەوەی لە كوردستاندا دەبینرێت، سەرهەڵدانی جۆرێكە لە ڕۆشنبیری نمایشكار تەنیا لەناو سۆشیال میدیادا وجودی خۆیان دەبیننەوە. ئەم جۆرە لە كاراكتەر، نەك هەر خەریكی بەرهەمهێنانی مەعریفە نییە، بەڵكو مەعریفە دەكاتە كاڵایەك بۆ كڕینی لایك و سەرسامییەكی كاتی. لێرەدا نەرگسییەت دەبێتە بزوێنەری سەرەكیی گوتار. ئەو دەزانێت جەماوەری كورد، بەهۆی ئەو پەراوێزخستنە مێژووییەی تێیدایە، تینووی قارەمانێكی زارەكییە؛ تینووی كەسێكە كە بە هاوار و قیژە و قسەی غەریب، بۆشاییە دەروونییەكانیان پڕ بكاتەوە. ئەمە جۆرێكە لە بازرگانیكردن بە ئازارەكان، جۆرێكە لە پۆپۆلیزمی فەرهەنگی كە ڕۆشنبیر دەبێتە ئەكتەرێك لەسەر شانۆیەكی پڕ لە بینەر، بەڵام ناوەرۆك بەتاڵ و حەتاڵ.

ئەم ڕۆشنبیرە نەرگسییانە، وەك ئەوەی لە نموونەی هەندێك كەسایەتیدا دەردەكەوێت، فەزای گشتییان كردووەتە شانۆیەك بۆ نمایشكردنی برینە كەسییەكانی خۆیان. ئەوان لەوە تێگەیشتوون لە كۆمەڵگایەكدا كە ئەقڵ زۆر بە قووڵی لێی خەوتووە، تەنیا ئەو دەنگانە دەبیسترێن كە زۆر بەرز هاوار دەكەن، نەك ئەو دەنگانەی قووڵترین مانا دەخەنە ڕوو. ئەمانە لەبری ئەوەی ببنە ڕووناكی بۆ تاریكییەكانی كۆمەڵگا، بوونەتە ئامرازێك بۆ زیاتر تاریككردنی ئەقڵ، چونكە ململانێی فیكرییان گۆڕیوە بۆ ململانێی شەخسی و جنێو و هێرشی ناڕەواو بەرهەمهێنانی ژاوەژاو. ئاخر ئەوان لە سۆشیال میدیادا دەژین و بۆ سۆشیال میدیا دەنووسن. پەیامەكانیان وەرزییە و تەنیا لە یەك وەرزدا دەدرەوشێتەوە و پاشان لەناو زبڵدانی فەرامۆشیدا ون دەبێت. ئەمە ئەو جۆرە ڕۆشنبیرەیە ناتوانێت لە دەرەوەی چاوی كامێراكان هەناسە بدات، چونكە بوونی خۆی لە نێو سەرسامیی ئەوانی تردا دەبینێتەوە، نەك لە نێو ڕاستییەكاندا. ئەوان وەك برسییەكی تاهەتایی بۆ ستایش دەردەكەون، وێنەیەكی وەهمی لە دەوری خۆیان چنیوە كە تەنیا لەناو شاشەكاندا مانای هەیە.

لە بەرانبەر ئەم گرووپەدا، گرووپێكی دیكەی ڕۆشنبیرمان هەن سۆفیگەر ئاسا بڕیاریان داوە لەناو خانەقای بێدەنگییەكی بەرهەمهێندا بژین. ئەوانە كۆچەرییەكانی ئەقڵن، لە ژاوەژاوی بازار و سۆشیال میدیا دووركەوتوونەتەوە بۆئەوەی بتوانن لە ئازارە قووڵەكانی نەتەوە و مرۆڤایەتی ڕابمێنن. ئەمانە دەزانن فەلسەفە و فیكر پێویستی بە كاتی هێمن و ڕامانی قووڵ زۆر قووڵ هەیە. ئەوان وەك سپینۆزا خەریكی پاككردنەوەی ئەقڵن لە وەهم و دەمارگیری، تا حەقیقەت ڕوونتر ببینن. ئەم جۆرە ڕۆشنبیرانە، هەرچەندە لە لایەن جەماوەرەوە پەراوێز خراون، بەڵام ئەوانەن كە مێژووی ڕاستەقینەی فیكر دەنووسنەوە. ئەوان نایانەوێت تەنیا بۆ ئەمڕۆ بژین، بەڵكو پڕۆژەكەیان بۆ دوو سەد ساڵ و بۆ هەزار ساڵی داهاتووە. ئەوان دەزانن بەرهەمی راستەقینە، وەك شەرابێكی كۆن وایە، هەتا كات زۆرتری بەسەردا تێپەڕێت، بەهای زیاتر دەبێت. ڕامانی ئەوان لەناو بێدەنگیدا، وەك ڕەگی داربەڕوویەكی بەتەمەنە كە لە ژێر زەوییەوە كار دەكات بۆ ئەوەی لە داهاتوودا سێبەرێكی ڕاستەقینە بۆ نەتەوەكەی دابین بكات.

كێشە گەورەكە لەوەدایە كۆمەڵگای كوردی، لە نێوان ئەم دوو جەمسەرەدا، تووشی جۆرێك لە لێڵبوونی بینین بووە. كاتێك چاو دەبڕینە جیهانی دەرەوە، دەبینین دیبەیتی فیكری هەیەو بە ئاستی زۆر بەرز بەڕێوە دەچێت و بەریەككەوتنی ئەقڵە مەزنەكان جیهانێكی نوێترمان بۆ دروستدەكەن. بۆ نموونە، كاتێك دوو هزرڤانی گەورەی جیهانی وەك سلاڤۆی ژیژەك و جۆردەن پیتەرسن كە لە ساڵی 2019 لەبەردەم یەكدی دانیشتبوون، ململانێی دوو ئەقڵی مەزن بوون لەسەر پرسە چارەنووسسازەكانی مرۆڤایەتی وەك سەرمایەداری و ماركسیزم و بەختەوەری. لەوێدا كەس هاواری نەدەكرد، كەس سووكایەتی بەویتر نەدەكرد، بەڵكو ئەوە چەمك و فەلسەفەكان بوون لەگەڵ یەكدی بەریەك دەكەوتن. ئەوە گفتوگۆیەك بوو لە نێوان دوو جیهانبینیی دژبەیەك كە تێیدا بینەر لەبری ئەوەی فێری جنێو بێت، فێری ڕامان دەبوو. بە هەمان شێوە، مێژووی ڕامانی جیهانی دیبەیتی مێژوویی نێوان میشێل فوكۆ و نعۆم چۆمسكیمان بە بیر دەهێنێتەوە. لەوێدا، لە ناوەندی هەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، ململانێیەكی قووڵ لەسەر بنەماكانی سروشتی مرۆڤ و دەسەڵات دروست بوو. چۆمسكی وەك لایەنگرێكی ئەقڵانییەت و بوونی جەوهەرێكی جێگیر بۆ مرۆڤ قسەی دەكرد، لە بەرانبەریدا فوكۆ وەك شوێنكەوتووی نیچە، هەموو شتێكی بۆ مێژوو و سیستەمی دەسەڵات دەگەڕاندەوە. ئەوەی لەوێدا ڕوویدا، نەك هەر وانەیەكی باڵای فەلسەفی بوو، بەڵكو نیشاندانی ئەو ڕاستییە بوو كە ڕۆشنبیر ئامرازی ئەقڵە نەك ئامرازی سۆز. یان دیبەیتی نێوان بێرتراند ڕاسڵ و فریدریك كۆپڵستۆن كە ساڵی ١٩٤٨ لە ڕادیۆی BBC لەسەر پرسی بوونی خودا ئەنجامیان دا، نموونەیەكی دیكەی بێوێنەیە. لەوێدا فەیلەسووفێكی گومانكار و فەیلەسووفێكی ئایینی، بەوپەڕی ساردی و وردكاریی لۆژیكییەوە، كایەكانی میتافیزیكییان هەڵدەماڵی. هیچ كامیان هەوڵیان نەدەدا بە تێكشكاندنی كەسایەتی بەرانبەر سەركەوتن بەدەست بهێنن، بەڵكو سەركەوتنی ئەوان لەوەدا بوو توانییان سنوورەكانی تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ حەقیقەت فراوانتر بكەن.

بەڵام لە كوردستاندا،ئاخ كوردستان!!، دیبەیتەكان گۆڕاون بۆ چەلەحانێی ناو كافتریاو بازاڕو ناوەندەكانی بەناو رۆشنبیریی. ڕۆشنبیری ئێمە لەبری ئەوەی بە چەكی میتۆد و مەعریفە بچێتە ناو گفتوگۆوە، بە چەكی سۆز و عاتیفە و هەڵچوونی دەروونییەوە دێت، ئەمەش نیشانەیەكی ڕوونی پاشەكشێی رۆشنبیری و شارستانییە. مێژووی فەلسەفە پێمان دەڵێت هیچ هزرڤانێكی مەزن، لە ئەفلاتوونەوە تا دیكارت و كانت و هیگڵ و هیوم و نیچە، تینووی ناوبانگی كاتی و چەپڵەی جەماوەر نەبوون. ئەوان لەناو تەنیاییەكی پڕ لە مەعریفەدا كاریان دەكرد. نیچە لەسەر لوتكەی چیاكانەوە هاواری بۆ مرۆڤی باڵا دەكرد، نەك بۆ ئەوەی خەڵكی بازاڕ لێی تێبگەن، بەڵكو بۆ ئەوەی پاشەڕۆژێكی نوێ بونیاد بنێت. ڕۆشنبیری ڕاستەقینە دەبێت وەك پێغەمبەرێكی سیكۆلار بێت، حەقیقەت دەڵێت تەنانەت ئەگەر هەموو جیهانیش لە دژی بوەستنەوە. بەڵام ئەوەی لای ئێمە دەگوزەرێت، جۆرێكە لە كڕنۆشبردن بۆ زەوقی گشتی. ڕۆشنبیری ئێمە دەبێتە كۆیلەی لایك و كۆمێنتی خەڵكانێك كە زۆربەیان لە خوێندنەوەی لاپەڕەیەكی كتێب بێزارن. ئەمە خیانەتێكی گەورەیە لە ئەركی ڕۆشنبیری. ڕۆشنبیری كورد ئەمڕۆ لە دووڕیانێكی مەترسیدایە. لایەكیان بەرەو هەڵدێری پووچگەرایی و نمایش دەچێت، كە هەموو شتێك دەبێتە تەمومژ و هیچی تێدا نابینرێت. لایەكی تریشیان بەرەو گۆشەگیرییەكی بێدەنگ دەچێت كە ڕەنگە پێوەندیی لەگەڵ واقیعدا بپچڕێت. گرفتەكە ئەوەیە چۆن بتوانین پردێك لە نێوان ئەم دووانەدا دروست بكەین؟ چۆن دەكرێت ڕۆشنبیرێكی قووڵمان هەبێت لە هەمان كاتدا كاریگەر بێت لەسەر واقیع، بێ ئەوەی بكەوێتە داوی نمایش و سوكایەتیكردن بە ئەقڵ؟

ئەو ئیزدیواجییەتەی ڕۆشنبیری كورد تێیكەوتووە، ڕەنگدانەوەی ئەو شكستە مێژووییەیە كە كۆمەڵگاكەمان دووچاری بووە. كاتێك نەتەوەیەك نەتوانێت شوناسێكی سیاسی و نەتەوەیی سەقامگیر بۆ خۆی بونیاد بنێت، ڕۆشنبیرەكەشی تووشی جۆرێك لە شیزۆفرینیا دەبێت. لە لایەك دەیەوێت وەك بیرمەندێكی جیهانی دەربكەوێت و لە لایەكی دیكەشەوە ناتوانێت لە خێڵ و عاتیفە و دەمارگیرییە ناوخۆییەكان ڕزگاری بێت. ئەمە وای كردووە گوتاری ڕۆشنبیریمان گوتارێكی شێواو و پەرتەوازە بێت. ئەمەش برینێكی قووڵە لە ویژدانی نەتەوەیەكدا كە هێشتا نەیتوانیوە لە بازنەی سۆزەوە بەرەو كیشوەری ئەقڵ كۆچ بكات. ڕۆشنبیری كورد لەبری ئەوەی بونیادنەری مانا بێت، زۆر جار بووەتە پاساوهێنەری هەڵە سیاسییەكان، یان بووەتە هاواركەرێكی بێ ئاراستە كە تەنیا ئاو دەكاتە ئاشی پووچگەراییەوە.

پێویستە ئەوە بڵێین ڕزگاریی كۆمەڵگا لە ڕێگەی ڕزگاركردنی ڕۆشنبیرەوە دەست پێ دەكات. ڕۆشنبیرێك خۆی لەناو تەپوتۆزی سۆشیال میدیادا ون كردبێت، چۆن دەتوانێت ڕێگای ڕزگاریی نیشانی گەلەكەی بدات؟ ئەو كەسانەی تەنیا بۆ بیست ساڵی داهاتوو دەنووسن، یان تەنیا بۆ ئەوە دەنووسن تا لە دیمانەیەكی تەلەفزیۆنیدا وەك ڕۆشنبیرێكی مۆدێرن دەربكەون، ئەمانە تەنیا كۆسپن لەبەردەم گەشەی ئەقڵ. فەرهاد پیرباڵ و فارووق ڕەفیق و هاوشێوەكانیان،(ئەگەر چی فارووق و فەرهاد لە ڕووی مەعریفییەوە زۆر جیاوازن)، بەڵام هەردووكیان لە یەك خاڵدا یەكدەگرنەوە، ئەویش ئاشقبوون بوو بەو ئاوێنەیەی كە جەماوەر بۆیان دەگرێت. ئەوان لەناو ئەو ئاوێنەیەدا نەك ڕاستی، بەڵكو تەنیا وێنەیەكی شێواوی خۆیان دەبینن. چونكە ئاوێنەكە لە دەستی جەماوەر بەردەوام لە جوولەدایە، بۆیە ئەوانیش وێنەی خۆیان بە هەڵبەز و دابەزەوە دەبینن. ئەمە نیشانەی تێكشكانی خودی ڕۆشنبیرە لەبەردەم هەژموونی هێزی جەماوەردا. كاتێك ڕۆشنبیر دەبێتە كۆیلەی ئاوێنە، حەقیقەت دەبێتە قوربانیی جوانكارییە دەرەكییەكان.

ڕۆشنبیری ڕاستەقینە دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ناوەندی مانا. دەبێت بزانێت نووسین و فیكر بەرپرسیارێتییەكی مێژووییە. ئێمە پێویستمان بە كۆنفرانسێكی نیشتمانیی فیكری هەیە، دوور لە هەموو جۆرە سۆشیال میدیایەك، ئاخر كۆنفرانس نابێت بۆ نمایش بێت، بەڵكو بۆ ئەوە بێت ڕەخنەی ڕادیكاڵانە لە ئەقڵی خۆمان بگرین. دەبێت لە خۆمان بپرسین: بۆچی دوای ئەم هەموو ساڵە لە خەبات و قوربانیدان، هێشتا نەمانتوانیوە یەك سیستەمی فەلسەفی یان یەك قوتابخانەی فیكریی ڕەسەن دروست بكەین كە جیهان حیسابی بۆ بكات؟ وەڵامەكەی سادەیە: چونكە ئێمە زیاتر خەریكی نمایشكردنی زانیاری بووین، نەك بەرهەمهێنانی مەعریفە. ئێمە زیاتر خەریكی وەرگێڕانی دەقەكان بووین نەك تێگەیشتن لە رۆحی دەقەكان. ڕۆشنبیری ئێمە وەك كەسێك وایە هەزاران كلیل لە گیرفانیدایە، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە دەرگای یەكێك لە ژوورەكانی ناو ماڵەكەی خۆی بكاتەوە.

ئەو تەمتومانەی بەرچاوی ڕۆشنبیری كوردی گرتووە، تەنیا بەوە دەڕەوێتەوە بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاكان. بۆ ئەو پرسیارە وجودییە قووڵانەی مرۆڤ دەخەنە بەردەم تاقیكردنەوەی ڕاستەقینە. ڕۆشنبیری كورد ئەگەر بیەوێت لەناو مێژوودا بمێنێتەوە، دەبێت واز لە غەریزەی ناوبانگ بهێنێت. دەبێت بزانێت حەقیقەت زۆر جار لە بێدەنگیدا دەدۆزرێتەوە، نەك لەناو هاوار و شاشە و لایڤەكانی سۆشیال میدیادا. ئەو ڕۆشنبیرانەی ئەمڕۆ بە بێدەنگی كار دەكەن، ئەوانەن دوو سەد ساڵی دیكەش نەوەكانی داهاتوو بە شانازییەوە ناویان دەبات، چونكە ئەوانەن لە سەردەمی پووچی و بێماناییدا، مۆمی ئاگایییان بە داگیرساوی هێشتۆتەوە. ئەوان تێگەیشتوون مێژوو بە دەنگی بەرز نانووسرێتەوە، بەڵکو بەو پیتانە دەنووسرێتەوە كە لەناو ئازاری ڕامان و قووڵایی مەعریفەدا لەدایك دەبن.

تراژیدیای ڕۆشنبیری كورد لەوەدایە دەبێت لە نێوان دوو جۆرە مەرگدا یەكێكیان هەڵبژێرێت، مەرگ لەناو فەرامۆشیی جەماوەردا لە پێناو حەقیقەت، یان مەرگی فیكریی لەناو چەپڵەی جەماوەردا لە پێناو ناوبانگ. ئەوانەی دووەم هەڵدەبژێرن، ئەمڕۆ خاوەنی سووپایەك جەماوەری سادەو ساكارن ، بەڵام تەمەنیان وەرزێكەو كۆتاییان دێت. ئەی ئەوەی یەكەمیان هەڵدەبژێرێت!، راستە ئەمڕۆ بە غەریبی دەژی، بەڵام بۆ هەمیشە لە ناو ویژدانی مێژوودا بە زیندوویی دەمینێتەوە. كاتی ئەوە هاتووە ڕۆشنبیری كورد لەو دووڕیانە پڕ لە مەترسییە بڕیاری خۆی بدات و ڕێگای ڕاستەقینەی ئەقڵ بگرێتە بەر، دوور لە هەموو ژاوەژاوێكی ساختە. دەبێت تێبگەین گەورەیی ڕۆشنبیر لەوەدا نییە چەند بینەری هەیە، بەڵكو لەوەدایە چەندە توانیویەتی مانا بە ژیان ببەخشێت و چەندە توانیویەتی گومان لەناو دڵە بێدەنگەكاندا بچێنێت تا ڕێگای حەقیقەت بدۆزێتەوە. ئەمە ئەو ئەركە پیرۆزەیە تەنیا كۆچەرییەكانی ئەقڵ دەتوانن بێمنەتانە ئەنجامی بدەن.