لە فەرهەنگی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا، زمان جگە لەوەی ئامرازێكە بۆ گوازتنەوەی زانیاری، هاوكات ئاوێنەیەكی ڕاستگۆ و بێپەردەیشە كە قووڵایی ئەقڵ و جۆری پەروەردە و ئاستی مەعریفیی خاوەنەكەی نیشان دەدات. كاتێك مرۆڤێك، بەتایبەتی ئەگەر خۆی بە سەرۆكی جوولانەوەیەكی سیاسی بزانێت، پەنا بباتە بەر بەكارهێنانی دەربڕینی نزم و وشەی زۆر بازاڕی بۆ وەسفكردنی نەیارە سیاسییەكانی، ئەمە پێش ئەوەی سووكایەتی بێت بە بەرانبەرەكانی، ئیفلاسبوونی فكری خاوەن قسەكەیە. بەكارهێنانی وشەی كورتان لە گوتاری سیاسیی هاوچەرخدا، نەك هەر پاشەكشەیەكی گەورەیە لە پرەنسیپەكانی ئەخلاقی سیاسی، بەڵكو نیشانەیەكی ڕوونی رووخانی بەها مرۆیی و شارستانییەكانە. ئەمە نابێت وا لێكبدرێتەوە كە هەڵەیەكی زمانەوانییە، ئەمە نیشانەی زەقی تێكچوونی سیستەمی بەهاكانە لە ناوەندی بڕیاری سیاسییدا.
لە روانگەی هایدگەرەوە زمان ماڵی بوونە، واتا تۆ چۆن قسە دەکەیت، ئاواش دەژیت و ئاواش بیر دەکەیتەوە. كاتێك زمان دەبێتە فەزایەك بۆ بەكارهێنانی وشەی وەك كورتان و ئاماژەدان بە كەرەستەی ئاژەڵ، ئەوە پیشانی دەدات دنیابینی ئەو كەسە لە سنووری ڕەفتاری سەرەتایی تێپەڕی نەكردووە. سیاسەت لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە هاتووە مرۆڤ لە حاڵەتی سروشتی و ململانێی توندوتیژانەوە بگوازێتەوە بۆ فەزایەكی مەدەنی تا ململانێكان لە ڕێگەی ئەقڵ و دیالۆگەوە یەكلا بكرێنەوە. كاتێك سەركردەیەكی سیاسی ئاستی گوتارەكەی دەهێنێتە خوارەوە بۆ ئاستی كورتان و زین، ئەوە لە ڕاستیدا دان بەوەدا دەنێت هیچ جۆرە چەكێكی فكریی پێ نییە و ناتوانێت لە ڕێگەی بەرنامەو دیدگا و فەلسەفەی سیاسییەوە ڕووبەڕووی بەرانبەرەكانی ببێتەوە. ئەمە جۆرێكە لە خۆبەدەستەوەدان لەبەردەم غەریزە نزمەكاندا و، شكستێكی گەورەیە لە تاقیكردنەوەی ئەقڵانییەتدا.
ئەم گوتارە زبرە، كە ئەمڕۆ لە زمانی سەرۆكی نەوەی نوێوە دەبیسترێت، ناكرێت وەك دەنگێكی دابڕاو و سەربەخۆ تەماشا بكرێت. لە هاوكێشە سیاسییەكانی ئێستادا، جۆرێك لە تێكەڵاوبوونی ڕۆڵەكان دەبینرێت كە تێیدا نەوەی نوێ وەك پاشكۆیەكی سێبەری یەكێتی نیشتمانی كوردستان دەردەكەوێت. كاتێك سەرۆكی حیزبێك وەك وتەبێژێكی ناڕەسمی بۆ هێزێكی دیكە قسە دەكات، بەرپرسیارییەتی ئەخلاقی و سیاسیی قسەكانی تەنها لەسەر خۆی نییە، بەڵكو دەكەوێتە ئەستۆی ئەو هێزەش كە جڵەوی ئەم گوتارەی بۆ شۆڕ كردووە. یەكێتی نیشتمانی لەم هاوكێشەیەدا ناتوانێت خۆی لە بەرپرسیارییەتی بێبەری بكات؛ چونكە هێزێك كە توانای هەبێت جڵەوی هاوپەیمانەكانی بگرێت یان بۆی شۆڕ بكات، بەرپرسە لەو ژەهرە فكرییەی كە لە ڕێگەی ئەو زمانەوە دەڕژێتە ناو جەستەی كۆمەڵگە. ئەمە جۆرێكە لە كایەی سیاسی مەترسیدار كە تێیدا هێزە گەورەكان سێبەرەكان بەكار دەهێنن بۆ گوتنی ئەو قسانەی كە خۆیان لەبەر ئیتیكی سیاسی ناتوانن بیڵێن، بەڵام دەرەنجامەكەی تێكدانی كۆی فەزای گشتییە.
لە كۆمەڵناسیدا، دیاردەیەك هەیە پێی دەوترێت پۆپۆلیزمی ڕەش. لەم جۆرە پۆپۆلیزمەدا، سەركردە هەوڵ دەدات جەماوەرێكی تووڕە و بێ ئومێد لەدەوری خۆی كۆبكاتەوە، نەك لە ڕێگەی پێشكەشكردنی چارەسەری زانستی، بەڵكو لە ڕێگەی بەكارهێنانی زمانێكی زبر كە غەریزەكانی خەڵك دەورووژێنێت. بەكارهێنانی ئەم جۆرە وشانە هەوڵێكە بۆ بەشەیتانكردن و سوككردنی نەیار، بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە دەبێتە هۆی تێكدانی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و ڕووخاندنی پیرۆزییەكانی كایەی گشتی. كاتێك تۆ لایەنگرانت فێر دەكەیت بە زمانی كورتان و جنێو قسە بكەن، تۆ كۆمەڵگایەكی توندوتیژ و پڕ لە رق و قین دروست دەكەیت كە هیچ شوێنێك بۆ لێكتێگەیشتن و پێكەوەژیان نامێنێتەوە. ئەمە تیرۆركردنی مەعریفەیە لەپێناو بەدەستهێنانی چەند چەپڵەیەكی كاتیی سۆشیاڵ میدیا(ئەگەر ئەم چەپڵەیەشی دەستبكەوێت!). مەترسییەكە لێرەدایە ئەم زمانە دەبێتە هۆی دووبارەبوونەوەی مێژوویەكی تاڵ؛ ئەو مێژووەی لە ناوەڕاستی نۆهەدەكاندا پارتی و یەكێتی جەنگێكی ڕاگەیاندنی وایان بەرپا كرد برینەكانی تا ئێستاش ساڕێژ نەبوونەتەوە. گەڕانەوە بۆ ئەو زمانە، گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی شەڕی ناوخۆ، بەڵام ئەمجارەیان لە بەرگێكی مۆدێرن و لە ژێر ناوی نەوەی نوێدا.
لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە، ئەم جۆرە دەربڕینانە دەربازبوونی ناكاوی ئەو گرێ دەروونیاینەن كە لە پشت دەمامكی سیاسییەوە شاردراونەتەوە. دەروونناسی پێمان دەڵێت مرۆڤ لە كاتی شكست یان هەستكردن بە كەمی، پەنا دەباتە بەر سووككردنی بەرانبەر، بۆ ئەوەی بۆ ساتێكیش بێت هەست بە باڵایی بكات. بەكارهێنانی وشەی كورتان نیشانەیەكی ڕوونی ئەوەیە بكەری قسەكە لە ناوەوەیدا تووشی جۆرێك لە نائومێدی و داماویی بووە بەرانبەر بەو هێزەی كە هەرگیز گوێ بەم جۆرە گوتارانە نادات و وەك بەهێزترین هێزی سیاسی و جەماوەری لە گۆڕەپانەكە بەردەوامە. وەك بینیمان سەرۆكی یەكێتی نیشتمانی ئەوە چەندین جارە دەڵێت ئێمە یەكەمین !! ئێمە بەهێزترین!! بەڵام خۆی پێش هەموو كەس دەزانێت ئەو قسەیە راستی تێدا نییەو لەنێوان یەكەم و دووەمدا مەسافەیەكی زۆر دوورو درێژ هەیە!. بەڵام ئەمەی شاسوار جۆرێكە لە میكانیزمی بەرگریی نزم كە تاك پەنا دەباتە بەر زمانی بازاڕی بۆ ئەوەی قەرەبووی كەمیی دەسەڵات و كاریگەرییە فیكرییەكەی بكاتەوە. ئەم دۆخە دەروونییە كاتێك مەترسیدارتر دەبێت كە دەبێتە كولتور و دەچێتە ناو هەموو ماڵێكەوە. كاتێك زمان پیس دەبێت، ئەقڵیش پیس دەبێت و ، كاتێك ئەقڵیش پیس بوو، نەوەیەك بەرهەم دێت تەنیا زمانی جنێو وەك چەكی ململانێ دەبینێت، نەك زمانی دیالۆگ.
سیاسەت لە كوردستاندا لەبەردەم مەترسییەكی گەورەدایە، ئەویش مەترسیی بەبازاڕكردن و بێ ماناكردنی چەمكەكانە. كاتێك پەرلەمانتار یان سەرۆك حیزبێك بە حیساب نوێنەرایەتی بەشێك لە خەڵك دەكات، ئاستی قسەكردنی ئەوەندە نزم و قێزەون بێت، دەبێت پرسیار لەوە بكەین چ جۆرە نەوەیەك پەروەردە دەكەن؟ ئایا نەوەی نوێ بەو مانایەیە دەبێت نەوەیەك بن بە زمانی كۆنی بازاڕی و جنێو و سووكایەتی قسە بكەن؟ فەلسەفەی نوێبوونەوە لەوەدایە مرۆڤ بتوانێت ئاستی هۆشیاریی كۆمەڵگا بەرز بكاتەوە، نەك خۆی بخزێنێتە ناو زەلكاوی دەربڕینە ناشیرینەكان. ئەم پاشەكشە ئەخلاقییە كۆتاییهێنانە بە سەروەریی نەتەوەیەك؛ چونكە سەروەریی نەتەوە تەنها لە سنوور و هێزی سەربازیدا نییە، بەڵكو لە زمانی پاراو و ئەخلاقی بەرز و كولتووری پێشكەوتوودایە. كاتێك زمان دەڕووخێت، شوناسی نەتەوەییش لەگەڵ خۆیدا ڕادەماڵێت.
ئەرستۆ دەڵێت مرۆڤ ئاژەڵێكی سیاسییە، ئەمە بەو مانایە دێت مرۆڤ تەنها لەناو دەوڵەت و بەكارهێنانی ئەقڵ و فەزیلەتدا دەتوانێت بێتە سەر ڕێگەی مرۆیی خۆی. كاتێك سیاسەتمەدارێك ئەم فەزیلەتە دەخاتە ژێر پێی خۆی و بۆ بەكارهێنانی مێتافۆری ئاژەڵ دەگەڕێتەوە، لە ڕاستیدا ئەو كەسە پرۆسەی سیاسی لە مرۆڤبوون دادەماڵێت. كورتان كەرەستەیەكە پێوەستە بە ئاژەڵی بارهەڵگرەوە، كاتێك دەخرێتە ناو ڕستەیەكی سیاسییەوە، سووكایەتییە بە هەموو ئەو مێژووەی كە كورد خوێنی بۆ داوە تا لە پاشكۆیەتی ڕزگاری بێت. جەماوەری ماندووی ڕێگای ڕزگاری، كە ساڵانێكی درێژ قوربانییان بۆ ئازادی داوە، شایەنی ئەوە نین گوێبیستی زمانی وەها نزم بن. قبووڵكردنی ئەم زمانە لەلایەن جەماوەرەوە، بە واتای ڕەزامەندییە لەسەر تێكچوونی شیرازەی كۆمەڵایەتی و نانەوەی تۆوی قین و ململانێیەكی بێ ئەنجام.
لە فەلسەفەی ئەخلاقدا، ئیمانوێل كانت جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە مرۆڤ دەبێت هەمیشە وەك ئامانج تەماشا بكرێت نەك وەك ئامراز. بەكارهێنانی زمانی زبر بۆ شكاندنی نەیار، گۆڕینی مرۆڤە بۆ ئامرازێكی سووك بۆ بەدەستهێنانی دەستكەوتی سیاسی كاتی. ئەمە نیشانەی نەبوونی حیكمەتە لە سەركردایەتیدا. سەركردەی ڕاستەقینە ئەو كەسەیە لە كاتی قەیرانە قووڵەكانیشدا، دەتوانێت كۆنتڕۆڵی زمان و وشەكانی بكات، چونكە دەزانێت وشەكان دەبنە بەشێك لە مێژوو و شوناسی نەتەوەیەك. ئەوەی ئێستا شاسوار عەبدولواحید دەیكات، تەنها جنێودان نییە بە پارتی، بەڵكو ژەهرخواردكردنی ئەقڵی نەوەیەكە كە چاوەڕێی گۆڕانكاریی ڕاستەقینە دەكەن. گۆڕانكارییەك بە زمانی كورتان و جنێو دەست پێ بكات، ئەمەش دەرەنجامەكەی تەنها وێرانی و تاریكی دەبێت.
ئەم جۆرە قسانە دەریدەخەن جیاوازییەكی گەورە هەیە لە نێوان بوونی كورسیی پەرلەمانی و بوونی ئەقڵییەتێكی دەوڵەتداری. دەكرێت حیزبێك پەرلەمانتاری هەبێت، بەڵام ئەگەر سەركردەكەی خاوەنی زمانێكی پاك و مەعریفی نەبێت، ناتوانێت هیچ گۆڕانكارییەكی ئەرێنی لە كۆمەڵگادا بكات. گۆڕانكاریی ڕاستەقینە لە زمانەوە دەست پێ دەكات. زمانی كۆیلایەتی، زمانی جنێو، زمانی سووكایەتی، تەنها بەرهەمهێنەرەوەی هەمان ئەو ململانێیە توندوتیژەیە كە كوردستانی گەیاندە لێواری تێكچوون. كەسێك نەتوانێت كۆنتڕۆڵی زمانی خۆی بكات و وەك ئامرازێك لە دەستی هێزێكی دیكەدا بجوولێتەوە، چۆن دەتوانێت متمانەی پێ بكرێت بۆ ئەوەی كۆنتڕۆڵی چارەنووسی گەلێك بكات؟ جەماوەر ئەوە دەزانێت ئەم جۆرە زمانە تەنها بۆ شاردنەوەی بێ بەرنامەیی و بێ فكری بەكار دێت.
كۆمەڵگای كوردستان پێویستی بە شۆڕشێكی ئەخلاقی و فكری هەیە بۆ پاككردنەوەی فەزای سیاسی لەم جۆرە دەربڕینانە. ململانێی سیاسی دەبێت لەسەر ئاستی بیرۆكەو پڕۆژە و خزمەتگوزاری بێت، نەك لەسەر ئاستی بەكارهێنانی وشەی بازاڕی. ئاخر ئێستا لە هەموو كات زیاتر پێویستمان بە گەڕانەوەی شكۆیە بۆ زمانی كوردی و بۆ كایەی سیاسەت لە كوردستاندا. سیاسەت مەیدانی فەزیلەتە نەك مەیدانی نزمبوونەوە بۆ ئاستی غەریزە ئاژەڵییەكان. ئەوەی پێیوایە بەم جۆرە قسانە دەتوانێت نەیارەكەی تێكبشكێنێت، پێویستە بزانێت لە ڕاستیدا تەنها ناشیرینیی ناخی خۆی بۆ مێژوو تۆمار دەكات و دەبێتە هۆكارێك بۆ رووخانی كۆڵەكەكانی سەروەریی نەتەوەیی. زمان ئاوێنەی ئەقڵە، ئەگەر لەو ئاوێنەیەدا تەنها كورتان و زین ببینرێت، ئەوا پێویستە بزانین ئەو ئەقڵە لە چەقپەستووییەكی مەترسیداردایە كە پێویستی بە ڕزگاركردنە پێش ئەوەی كۆی كۆمەڵگە لەگەڵ خۆیدا نوقم بكات. جەماوەر نابێت ڕێگە بدات كولتوری جنێو جارێكی تر ببێتەوە بە زمانی سیاسیی، چونكە ئەوە سەرەتای كۆتاییهاتنی هەموو ئەو بەها مرۆییانەیە كە مرۆڤی كورد لە پێناویدا تێكۆشاوە.