بەشی چوارەم

چەند سەرنجێك لەسەر نوسینەكەی كاك ڕێبین هەردی  لە ژێر ناوی ( ئایا مەترسی تەعریبكردن هەیە ؟. ) من لەبەشی سێیەمی ئەم بابەتەدا بە تایبەت بۆچونی خۆم دەربڕیوە سەبارەت بە نوسوینەكەی برای خۆم كاك ڕێبین هەردی، بەڵام زۆر شتی ترماوە كە دەمەوێت لەم بەشەدا باسی بكەم و زیاتر ڕونی بكەمەوە.

كاك ڕێبین لە خالێ شەشەمی بابەتەكەیدا دەڵێت : هاتنی هاوڵاتیانی عەرەب بەم شێوەیەی ئێستا كە سیاسەتی داڕێژراوی حكومەتی مەركەزی لە پشتەوە نەبێ ، نەك هەر سروشتییە و تەعریب ڕونادات ، بەڵكو ئەگەری بە كوردستانكردنی ئەوخەڵكەیە كە لە ناویدا دەژین . ڕێك وەك كۆچی ئەو ملیۆۆنەها كوردانەی بۆشارەكانی ئەوروپا ، كە هەموانی كرد بە هاوڵاتی ئەووڵاتانە، نەك بەكورد كردنی ئەو شارە ئەوروپیانە. بەڕاستی ئەگەر كتێبێكی تەواو تەنها لەسەر ئەم بۆچونەی كاك ڕێبین بنوسرێت ، هێشتا ناگەیتە ئەنجامێكی تەواو، چونكە ئەمە بابەتێكی زۆر فراوانەو  دەكرێت لە زۆر گۆشە نیگاوە لێكدانەوەی بۆ بكرێت . كۆچی كوردان بۆوڵاتانی ئەورپاو بون بە هاوڵاتی ئەو وڵاتانە ،  زۆر جیاوازە لەوەی هاوڵاتیانی عەرەب بێنە كوردستان و نیشتەجێ ببن. وڵاتانی ئەوروپا هەریەكەیان سەربەخۆیی خۆی هەیە ، سنوری وڵاتەكەی بە پێی یاسی نێودەوڵەتی دیاریكراوەو پاریزراوە . بۆیە ئەگەر هاوڵاتیانی وڵاتانی تری دنیاش بچنە هەر وڵاتێك لەم وڵاتانە نابنە مەترسی و دواجار یان دەبێ ببنە هاوڵاتی ئەو وڵاتانە ، یان وەكو میوان بمێننەوە . بەڵام هەرێمی كوردستان دەوڵەتی سەربەخۆ نییە ، بەشێكە لەعێراق . بە پێی یاساش هاوڵاتیانی عەرەبیش بۆیان هەیە لە  هەرێمی كوردستان نیشتەجێ ببن بە وڵاتی خۆیانی بزانن  . بەڵام پرسیار ئەمەیە : ئایا لە وڵاتی عێراقدا هاوڵاتیانی كورد یەكسانن بە هاوڵاتیانی عەرەب ؟. ئەی ئەوە نییە بە بەر چاوی هەموانەوە لە كەركوك لەسەر زێدی خۆیان دەردەكرن ، لەكاتێكدا لە بنەڕەتدا كەركوك بەشێكە لە هەرێمی كوردستان . باشە لە هیچ وڵاتێكی ئەوروپادا شتی واهەیە ؟.  تۆ بەچاوی خۆت ڕۆژانە پڕۆسەی تەعریب هەست پێدەكەی ولە دروستبونی دەوڵەتی عێراقەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامە ، بەعەربكردنی هەرێمی كوردستانیش بەشێكی دانەبڕاوە لە پڕۆسەی تەعریب .

كەواتە  چۆن هاتنی ئەو ژمارە زۆرەی عەرەب بە لێشاو بۆ هەرێمی كوردستان مەترسی نییەو سروشتییەووەكو كۆچی كوردان بۆ ئەوروپاو نیشتەجێبونیان لەوێ بەراورد دەكرێت  ؟. كاك ڕێبین دەڵێت هاتنی هاوڵاتیانی عەرەب مەترسی نیە ئەگەر پلانی دارێژراوی حكومەتی لە پشتەوە نەبێت . منیش ئەڵێم : بەڵی پلانی داڕێژراوی حكومەتی عێراقی و وڵاتانی تری عەرەبیشی لە پشتەوەیە و لە ژێر پەردەی ئایینی ئیسلامدا و لە ڕێگای حیزبە ئیسلامیە سیاسیە دژبە كوردەوە لەژێر پەردەوەو بە خشكەیی زۆر لەمێژە خراوەتە بواری جێبەجێكردنەوەة هەر دوای ڕاپەڕینی سالی 1991 وڵاتانی خلیچ لە ڕێگای یەكگرتوی ئیسلامییەوە هەوڵیان داوە بیروبۆچونی ئیخوانی لەهەریمی كوردستان گەشە پێ بدەن . باشە ئەمە پلان نییە ؟. حیزبە ئیسلامیەكان پەیوەندی نێوان هاوڵاتیانی موسوڵمانی  هەرێمی كوردستانیشیان تێكداوەو ئێستا بونەتە نەیاری یەكتری . ئەمە بەرنامە نییە ؟. باشە لە بیرتان چووە كاتی خۆی كە عەفرین داگیركراو كوردەكان ئاوارە كران ، بە پارەی وڵاتی قەتەر ئۆردوگا بۆ عەرەبی هاوردە  بۆسەر زیدی كوردان دروست دەكرا . باشە ناپرسن دوژمنایەتی قەتەر لەگەڵ كورد چییە ؟. كەواتە بە گشتی هەموو عەرەب دژی كوردە . با بڵێین ئەوە بەرنامەی سەدام حوسەین بووە، كە هاوڵاتیانی عەرەب لە شوێنی كوردەكان نیشتە جێ بەكرێن و بە زۆر بووە ، باشە خۆ ئێسا سەدام حوسەین نەماوە، بۆچی ئەو عەرەبانە ناگەڕێنەوە بۆ زێدی خۆیان .  باشە ڕەوایە كورد لە ساڵی 1961 شەڕ لەسەر كەۆكوك و خانەقین و جلەولاو شەنگار دەكات ، ئێستا دەستیان لێ بشویت و زەمینە خۆش بكەی سلێمانی و هەوڵیرو دهۆكیش لەڕێگای بەعەرب كردنەوەو لە پێناوی بەرژوەندی كۆمەڵێك بەرپرسی نیشتمان فرۆش و بازرگانی چاوچنۆكدا ،  لامان ئاسایی بێت  عەرەب بە لێشاو بیێن و لە هەرێمی كوردستان نیشەدجێ ببن .  باشە چۆن دەكرێت من و تۆ كە  شایەتحاڵی  سەردەمی ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجەو چەندین  ناوچەی تری كوردستان بین و ئاگامان  لە كوڕەوەی یەك ملیۆنی كورد بوبێت ، یان خۆمانی تێدابوبین و بەچاوی خۆمان ئەوتراجیدیایەمان بینێبێت وئێستاش بێین پاساو بهێنینەوە بۆ نێشتەجێكردنی عەرەب لە ناوجەرگەی دڵماندا و ئەمەش بەكارێكی ئاسایی و سروشتی بزانین ؟.   

خالێكی زۆر گرنگ هەیە  كە دەمەوێت ئاماژەی بۆ بكەم ئەویش ئەوەیە : ئەوەی چەندین ساڵ سەدام هەوڵیدا دژی كورد بیكات بۆی نەكرا ، بەلام دواجار كورد خۆی دژی خۆی كردی . یەكەم :  گەشەپێدانی پڕۆسەی تەعریب بە زۆر ، بەڵام ئەوەتا كورد خۆی گەشەی پێداوە بە خۆبەخش . دووەم : لەسأڵی  1978 سەدام بە قوڵایی چەندین كیلۆمەتر خەڵكی گوند نشینی سەرمەرزەكانی گواستەوە بۆ ئەوەی هێزی پێشمەرگە شوێنی حەوانەوەی نەمێنێت. بەڵام دەسەڵاتدارانی كورد لە بەری ئەوەی هەوڵ بدەن هەموو ئەوگوندانە ئاوەدان بكەنەوەو هاوكاری جوتیارەكان بكەن  یەكێتی و پارتی لەدژ یەكتری هەرچی گەنج هەبوو كردیانن بە پۆلیس و ئاسایش ولە ئەنجامدا گوندەكان چۆڵبوون. ئەگەر جاران خەڵك لێی بقەومایە ڕویان دەكردە گوندەكان و شاخەكان . بەڵام ئێستا ئەوناوچانەی وەكو هەموو قوڵایی گەرمیان ، شار باژێرو و زوربەی ناوچەكانیترچۆڵ كراوە ، قوڵایی جوغرافیمان نەماوە بۆ حەوانەوە لەكاتی لێقەوماندا .  دوژمنانی كوردیش لەڕێگای ئایینی ئیسلامەوە بەردەوام خەریكی شتنەوەی مێشكی خەڵكن .  مەلای وامان هەیە بە میكرۆفون زۆر بە ئازادی قسە دەكات و هەڕەشە لەوانەدەكات كە باسی دسداشە دەكەن و دەڵێن : باسكردنی دسداشە بە خراپە خەتی سوورە . واتە ئەوەی بڵی دسداشە خراپە زمانی دەبڕین و كەسیش نییە لە گوڵ كاڵتریان پێ بڵی . باشە ئەمە بەرنامەی داڕیژراو نییە لە ژێر پەردەی دەمامكداردا بۆ بەعەرەبكردنی هەرێمی كوردستان . خاوەنی نوسینگەیەكی مڵك فرۆشتن دەڵێ : من شانازی بەخۆمەوە دەكەم كە موڵك بەهاوڵاتیانی عەرەب بفرۆشم چونكە من جیاوازی ناكەم  . باشە ئەی بۆچی ئەوعەرەبانەی دێنە كوردستان لەبری دسداشە شەرواڵی كوردی لەبەرناكەن و خۆیان فێری زمانی كوردی ناكەن ؟.  بەڕاست ئەمە كارێكی ئاسایی و سروشتییە ؟.

باشە بۆچی وڵاتی قەتەر پارە ئەدا بە یەكگرتووی ئیسلامی بۆ دروستكردنی مزگەوت، بەلام پێیان ناڵی قوتابخانە دروست بكەن ؟. باشە ڕەوایە 5 هەزار كەس لە شاری هەڵەبجە بە كێمیاباران شەهیدبكرێن و ئێستا بەرنامەی ئەوە هەبێت كە كچان هەر لەمناڵییەوە سەرپۆشیان بكرێتە سەرو مێشكیان بشۆنەوە، پێتان وایە ئەمە هەر ئاوا بە ڕێكەوت و بێ بەرنامە ئەنجام دەدرێت ؟. كاك ڕێبین كوچكردنی هاوڵاتیانی عەرەب لە ناوەڕاست وخوروی عێراقەوە  بۆ هەرێمی كوردستان ، وەكو كۆچكردنی هاوڵاتیانی كور بۆ وڵاتانی ئەوروپا دەبێنێت. خۆ ئەگەر ئەوەڕاستیش بێت ، خۆ كۆچكردنی بە لێشاوی كوردو هاوڵاتیانی تری دونیا بۆ ئەوروپا بێ كێشەو بێ سەرهێشە نییەو ئەو وڵاتانە هیچ خۆشحاڵ نین لەو لێشاوی كۆچكردنە. ئەوەی وایكردووە هاوڵاتیانی وڵاتانی تركۆچ بكەن بۆ وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاوا ئەمانە بوون ، یەكەم : كاتی خۆی ڕۆژئاواو سۆڤیەتی كۆن كێشەیان هەبووەو دژی یەكتری بوون ، بۆیە هەر كەسێك لە بلۆكی ڕۆژهەڵاتەوە كۆچی كردبێت بۆ بلۆكی ڕۆژ ئاوا ، وەریان گرتووە . دووەم : زۆر جار پێویستیان بەدەستی كار هەبووەو خەڵكانی گەنجیان وەرگرتووە بۆ ئەوەی لە كارگەكانیاندا كار بكەن . سێیەم : لەم ساڵانەی دواییدا لە ئەنجامی شەڕی نێوان وڵاتانی جیهاندا  خەڵك بەڵیشاو ڕوی كردۆتە وڵاتانی ئەروپا . وەكو شەرەكانی بەهاری عەرەبی ، شەڕی نێوان ئەمەریكاو ئێران ، شەڕی ئەفغانستان ، شەڕی نێوان ڕوسیاو ئۆكرانیا . كوچكردنی یەك ملیۆن خەڵك بە یەكجار لە سوریاوە بۆ ئەڵمانیا . لەبەر ئەوەی ئەم كۆچكردنانە ئاسایی و سرۆشتی و بە پێی بەرنامەی داڕێژراو نەبوون ، بارودۆخی ئەوروپا زۆر خراپ بووەو ئێستا ڕوبەڕوی  كێشەی دارایی وئابووری  بوونەوە . لەسەروی هەمویانەوە  مەترسی ئاسایشی نیشتمانی  . ئەوخەڵكانەی ڕویان كردۆتە وڵاتانی ئەروپا ، لەگەڵ كەلتوری ئەوان یەك ناگرێتەوە . پەنابەر بە جۆریك ناشیرین بووە ، لەبەر چاوی خەڵكی ئەووڵاتانە ، وەكو دوژمن سەیریان دەكەن چونكە زوربەیان كار ناكەن و لەسەر حسابی ئەوان دەژین . دیاردەی جیابونەوەی ژن و مێرد لە ناو ڕەوەندی پەنابەراندا سەرچاوەی زۆرترین كێشەیە . زۆر بونی ژمارەی پەنابەر لەو وڵاتانە سیمای شارەكانیان تێكداوە . شارێكی وەكو لەندەن كە پێش دوو هەزار ساڵ دروستكراوەو یەكێك بووە لە شارە شاكارو جوانەكانی دنیا ، بەهۆی زۆربونی پەنابەرەوە ، سیمای جوانی ئەوشارە ناشیرین كراوە . ئەگەر ئێستا سەردانی مەركەزی لەندەن بكەی بە دەگمەن ئینگلیزێك دەبینی ، بەلام بەچاو تروكانێك سەدان : عەمامە بەسەر ، ئافرەت بەسەرپۆش و دەمامكەوە ، پیاو بە دسادشەوە و عەگالەوە. 

زۆر گەرەكی ناو لەندەن یەك ئینگلیزی تێدا نەماوە. ئەم دیاردەیە لە هەموو شارەكانی ئەرورپا هەیەو بەردەوام لەزۆر بوندایە ، ئێستا زوربەی وڵاتان خەرێكی ئەوەن كە بڕیار دەركەن ئافرەت بە دەمامكەوە یان سەرپۆشەوە ڕێگای پێ نەدرێ بچێتە بازاڕ یان كار بكات . بۆ ئەوەی كۆتایی بەم باسە بهێنم من لە وڵاتی سوید شاری ( یۆتەبۆری ) كە دووەم شاری گەورەی سویدە دەژێم . چوار گەڕەكی گەورەی دەیان هەزار كەسی دروست بووە ،كە بەدەگمەن كەسێكی سوێدی تێدا دەبینی . كاتێك كە دەچیتە ئەو گەڕەكانە وادەزانی لە سۆماڵ و وڵاتێكی ئەفەریقایی دەژی . كۆبونەوەی ئەو هەموو خەڵكە بیگانەیە لەو گەڕەكانەبە هەمان كەلتوری خۆیانەوە ، نەك دەبن بەهاوڵاتی سوید ، بەڵكو دێموگرافیای شارەكانیش دەگۆڕن . لە هەموو ئەمانە خرابتر سەدان باندی دزی و ساختەكاری و تلیاك فرۆشتن و قاچاخچییەتی دروست بوون و ڕۆژانە ڕوداوی تەقەو كوشتن ڕودەدات . تەنها لەم شارەی منی تێدا دەژیم ، تا ئێستا نزیكەی 20 كورد لەسەرمامەلەكردن بە تلیاكەوە لەناو خۆیاندا یەكتریان كوشتووەو ژمارەیەكی تریش لە بەندیخانەدان . بۆ نەگبەتی ئێمەی كورد سەرۆكی باندی تلیاك فرۆشەكانیش كوردە .  ئەمە بە نیسبەت هەموو ئەومیللەتانەی تریشەوە وایە . كەواتە لە ئێستادا پەنابەر ڕەزای زۆر قورسەو زوربەی حیزبەكان لە كاتی هەڵبژاردندا دژایەتی كردنی هاتنی پەنابەران دەكەنە  دروشم و بەرنامە  بۆ ئەوەی دەنگی زۆر بەدەست بهێێن . كەواتە لێرە بەدواوە چاوەڕوانی ئەوە ناكڕێت  ئەو پەنابەرانەی دەچنە وڵاتانی ئەوروپا ، بەئاسانی بتوانن خۆیان تێكەڵاوی ئەوكۆمەڵگایانە بكەن و ئەوانیش وەكو هاوڵاتی وڵاتی خۆیان لێیان بڕوانن . ئەم نمونانەم بۆیە هێنایەوە كە كاك ڕێبین وانەزانێت كۆچی هاوڵاتیانی كورد یان مللەتانیتر بۆ ئەوروپا زۆر ئاساییەو یەكسەر كەچوون دەبن بە بەشێك لە هاوڵاتیانی ئەو وڵاتانە . باشە ئەگەر لە ئەورپا ئاوابێت ، چۆن چاوەڕوان دەكرێت هاتنی بە لێشاوی هاوڵاتیانی عەرەب بۆ هەرێمی كوردستان ئاسایی و سرۆشتی بێت ودوایی هەمویان ببن بەهاوڵاتی كوردو هەرێمی كوردستانیش ببێت بەشامی شەریف . دەكرێ مرۆڤ ئەمە لە خەودا ببێنێت .  لە كۆتاییدا داواتان لێ دەكەم وتاری  بەریز دكتۆر سیوەیلی بخوێننەوە كە بۆ سەرۆكی حكومەتی نوسیوە سەبارەت بە زۆر بونی ژماری عەرەب لە شاری هەوڵێر . لە شوێنێكدا دەڵێت : لە شاری گەنجانی ناو شاری هەوڵێر سی بەشی دانیشتوان عەرەبن .  زۆر بەداخەوە بەرپرسانی باڵای حكومەت بە هۆی سەرقاڵیانەوە بە خۆدەوڵەمندكردن  ، ئاگایان لەناو ماڵی خۆیان نەماوە بەرەو ڕووی چ مەترسیەك بۆتەوە ، كە خۆیان زەمینەیان بۆ خۆشكردووە  لە پێناوی. تاڵانیدا . بۆیە بە بۆچونی من هەر كەس و لایەنێك بەهەر پاساوێك زەمینەخۆش بكەن  یانشەرعیەت بدن بە هاتنی عەرەب و نیشەتجێبونیان لە هەرێمی كوردستان ئەوە ڕێك دەبێتە نەیاری كورد .