بەشی یەكەم
شەریعەت وفیقهی ئیسلامی چین و چ پەیوەندییەكان بە یەكەوە هەیە ؟.
شەریعەتی ئیسلامی چییە؟
شەریعەت لە زمانەوانیدا بەسەرچاوەی ڕوون ، یان سەرچاوەی ئاودێت. لە ڕوانگەی ئایینییەوە بریتییە لە تەواوی ئەویاسا، ڕێنمایی ، بڕواو ئەخلاقەی كە خودا لەڕێگەی وەحییەوە بۆ مرۆڤەیەتی ناردووە تا لە ژیاندا پەیڕەوی بكەن . شەریعەت چەمكێكی گشتگیرەو بابەتی باوەڕداری (عقیدە ) ،ئەخلاق ڕەفتارەكان لەخۆ دەگرێت .
فیقهی ئیسلامی چییە ؟
فیقە لە زمانەوانیدا بە واتای ( تێگەیشتنی ورد دێت . لە ڕووە زاراواییەكەیەوە برێتییە لە زانستی تێگەیشتن و دەرهێنانی یاساو بڕیارە كردارییەكانی شەریعەت لە سەرچاوەكانیەوە . فیقە بەرهەمی هەوڵ و مێشكی زانایانە (مجتهدین ) بۆ جێبە جێكردنی شەریعەت لە سەر ڕوداوە جۆراوجۆرەكانی ژیان . سەرچاوەكانی شەریعەت و فیقە هەردوكیان پشت بە چوار سەرچاوەی سەرەكی دەبەستن :
1-قورئانی پیرۆز :سەرچاوەی یەكەم و بەرزترینی یاساكانە 2- سوننەتی پێغەمەر ( د. خ) : ووتار، كردارو پەسندكراوەكانی پێغەمەر كە قورئان شی دەكەنەوە . 3-كۆدەنگی ( اجماع) ڕێككەوتنی زانایانی موسوڵمان لەسەر بریارێكی شەرعی لە سەردەمێكدا . 4-پێوانەكردن (قیاس ): بەراورد كردنی ڕوداوێكی نوێ بە ڕوداوێكی كۆن كە بڕیارەكەی لە قورئان یان سوننەتدا هاتووە بە هۆی بوونی هۆكاری هاوبەش لەنێوانیاندا .
پەیوەندی نێوان شەریعەت وفیقە :
فیقە : بریتییە لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ وەحی وبە پێی كاتوشوێن دەگۆرێت . بەڵام شەریعەت وەحی ئیلاهیەو نەگۆرە . فیقە ئیسلامی تایبەتە بەیاسا كردارییەكان ( پەرستن و مامەلەكان ) . بەڵام شەریعەت گشتگیرە (عەقیدە ، ئەخلاق ، پەرستن ومامەلە ) .لە فیقهدا ئەگەری هەڵە و ڕاستی هەیە ( نەزەریاتی زانایانە) .بەڵام لەشەریعەتدا هەڵە نییەو دەقەكان ڕەهان . بەكورتی شەریعەت چوار چێوەو یاسا گشتییە دابەزیوەكەیە لەلایەن خوداوە و فیقە ئامڕازو ڕێگای تێگەیشتنی مرۆڤە بۆ جێبەجێكردنی ئەو شەریعەتە لەژیانی ڕۆژانەدا .
مەزهەبەكان و ڕەوتە ئیسلایەكان بۆنمونە ( ڕەوتی فكری /سیاسی ) كە كۆمەڵیك بزوتنەوەو تاقم گروپن لە ڕووی سیاسی یان كۆمەڵاتییەوە كە بۆ كۆمەڵەی بچوكتر یان رێكخراوەكان بەكاردێت لەگەڵ زۆرتاقمیتربەسەرچاوەی شەریعەتی ئایینی ئیسلام دادەنرێن كە لەلایەن كەسانێكەوە ڵێكدانەوەی ورد بۆ دەقەكانی قورئان و فەرمودە دەكەن پێیان دەگوترێت (موجتەهید) واتە ئەوانەی توانای ئیجتیهادیان هەیە ، یان ئەوانەی شارەزاییان لە فیقهدا) هەیە كە پێێان دەگوترێت (فەقیە). پڕۆسەی لێكدانەوەكە پیی دەگوترێت (ئیجتیهاد )بۆدەرهێنانی حوكم یان( تەئویل) واتە لێكدانەوەو ڕوون كردنەوەو شیكردنەوە بۆ دەقەكان.
گرنگترین مەزهەب و ڕەوتە ئیسلامیەكان
1-ئەشعەری و ماتۆڕیدی : كاتێك دەوترێت ئەشعەری وماتۆڕیدی مەبەست لە قوتابخانەی كەلامی (مەزهەبی عەقیدەیی) ئەمانە مەزهەبی فیقهی نین وەك(شافیعی یان حەنەفی) بەڵكودووقوتابخانەی سەرەكین لە فیكرو لیكدانەوەی عەقیدە و بڕواداریدا لەناو ئەهلی سوننە و جەماعەتدا .مەزهەبی عەقیدەی (كەلامی ) :سێبەری بیر كردنەوەوفەلسەفەی ئاینییە لەسەر ناسینی خوا ،سیفاتەكانی خوا وبابەتی ئیمان نمونە(ئەشعەری ، ماتۆڕیدی ، ئەسەری/ سەلەفی ) .
ئەشعەری وماتۆریدی : ئەمانە جەماوەری سەرەكی ئەهلی سوننەن. ڕێبازێكی هاوسەنگیان هەیە لەنێوان عەقڵ و دەقدا .عەقڵ بەكار دێنن بۆ تێگەیشتن وسەلماندنی دەقەكان ولێكدانەوە (تەئویل ) بۆ ئەودەقەكان دەكەن . ئەم ڕێبازە لەسەر دەستی حسن ئەشعەری لە سالی 260-324 كۆچی بەرامبەر بە 874- 926 زاینی دانراوە .ئەمانە كار لەسەر بەلگەی عەقڵی و قورئا و سوننەت ئەكەن .زوربەی فەقیهەكانی مەزهەبی وشافیعی و مالیكی و بەشێك لەحەنەفی و حەنبەلیەكانیش پەیڕەوی لێ دەكەن . ئیمامە بەناو بانگەكانی : ئەبو حسن ئەشعەری ،ئیمامی غەزالی ، ئیمامی فەخرەدینی ڕازی ، ئیمامی نەوەوی ، ئیمامی ئیبن حجری عەشقەلانی ،ئیمامی سیوتی وزوریتر .
2-ئەهلی حەدیث (سەلەفیەت ) ئەمانە بزوتنەوەیەكی فكری عەقیدەین لە ناوئیسلامی سوننەدا بەشێكن لەئیسلام كە تەنها پەیڕەوی دەقی زاهیری قورئان وفەرمودە دەكەن بەبێ چونە ناوەوەی عەقل یان لێكدانەوەی مەجازی (تەئویل ) .ئەوانە پێیان وایە دەبێت دەقەكان وەكو خۆیان وەربگرین بەبێ پرسیار كردن لەچۆنیەتەكەی . ئەوانە بانگەشەی گەڕانەوە دەكەن بۆ تێگەیشتن و كرداری سەلەفی سالح ( نەوەی پێغەمەر، هاوەلان ، تابیعییەكان كە لە سێ سەدەی یەكەمی كۆچیدا دەركەوتن . ڕابەرە سەرەكییەكانی ئەم ڕەوتە : ئیمای ئەحمەد كوڕی حەنبەل ، ئیبن تەیمییە ، محمد كوڕی عەبدول وەهاب ،ئیبن بازو زۆریتر .
3-موعتەزیلە : مەزهەبێكی فیكری و عەقیدەین لەمێژووی ئیسلامدا (نەك مەزهەبی فیقهی وەك شافیعی یان حەنفی ) ئەوان بەڕێبەرو دامەزرێنەری زنستی كەلام (كەلامییەكان) دادەنرێن و بە بەوە ناسراون كەعەقلیان خستە پێش دەق (قورئان وفەرمودە ) لەڵیكدانەوەی بیروباڕدا . ئەم مەزهەبە لە سەدەی دووەمی كۆچیدا لە سەر دەستی (وایلی كوری عەتا ) لە شاری بەسرە دامەزردا ، دوای ئەوەی لە ئاڵقەی وانەكانی حسن بەسری جیابۆوە . ئەوان پێیان وابوو هەر فەرمودەیەك یان بریاریك لەگەڵ پێوەرە عەقڵییەكانیان نەگونجایە ، تەئویلیان دەكرد یان ڕونیان دەكردەوە .
پێنج بنەماكەی موعتەزیلە :
ئەلیف :التوحید(تەوحید) : جەختكردنەوە لەسەر تەنهایی خوا بە شێوازێك كە هەمووسیفەتەكانی خوایان لەزاتی خوا جیا نەكردەوە ، دەیانگوت جیاكردنەوەی سیفاتەكان لەزات دەبێتە هۆی فرەخوایی .لەسەر ئەم بنەمایە ،ئایەتەكانی پەیوەست بە سیفاتەكانی خوایان بە تەواوی تەئویلی مەجازی دەكرد وبڕوایان وابوو كە قورئان دروستكراوە .
باء: دادپەروەری (العدل) : بڕوایان وابوو خوا دادپەروەرە وئازادی تەواوی داوە بەمرۆڤ لەهەڵبژاردنی كردەوەكانیدا. بەم پێیە ، مرۆڤ خۆی بەدیهێنەری كردەوەكانی خۆیەتی وخوا سزای كەس نادات لە سەر شتێك كە بڕیاری لە سەر نەدابیێت .
جیم : الوعد والوعید ( بەڵێن وهەڕەشە) : بڕوایان وابوو ئەگەر خوا بەڵێنی چاكەی دابێت یان هەڕەشەی سزای كردبێت ، دەبێ ڕێك وەك بەهەشەت خۆی جێ بەجێی بكات ، واتە ئیماندار دەچێتە بەهەشت وبێ باوەڕ یان ئەنجامدەری گوناهی گەورە ( ئەگەر تەوبە نەكات ) بۆ هەتا هەتایە لەدۆزەخدا دەمێنێتەوە .
واو: المنزلة بین المنزلتین ( پێگەیەك لەنێوان دوو پێگەدا ): ئەمە ئەوبیرۆكەیە بوو كە بووە هۆی جیابونەوەیان لە حەسەنی بەسری . دیانگوت ئەو موسوڵمانەی گوناهی گەورەدەكات نە ئیمانداری تەواوەو نە بێ باوڕی ڕەهایە ، بەڵكولە پێگەیەكی نێوان ئەم دواندایە كە پێێ دەڵێن( فاسق) . بەو كەسە دەگوترێت فاسق كە بەردەوامە لە سەر كاری خراپەو درۆكردن وبوختان كردن و ئاژاوە نانەوەو فیتنەیی بێ ئەوەی تەوبە بكات و پەشیمان ببێتەوە.
دال :الأمر بالمعروف والنهی عن المنكر .( فەرمان بە چاكەو نەهی لەخراپە ) یان بەئەركی خۆیان دەزانی كە ڕێنمایی خەڵك بكەن و بەرەنگاری ستەم ببنەوە ، تەنانەت بە بەكارهێنانی هێز یان ڕاپەڕین دژ بە دەسەڵاتدارانی ستەم كار ئەگەر پێویست بكات .
كاریگەریان لەمێژودا :
لە سەردەمی خەلیفەكانی عەباسی ( بە تایبەت مەئمون ) ، معتەزیلە بوونە دسەڵاتی فیكری دەوڵەت وڕووداوی بە ناوبانگی (محنة خلق القرأن ) ڕوویدا ، كە تێێدا زۆرێك لە زانایان (لە ئەوانەش ئیمام ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ) توشی ئەشكەنجەو زیندان بوون لە سەر ڕەتكردنەوەی فیكری موعتەزیلە . دواتر ئەم مەزهەبە بەرەو كاڵبونەوە چو و هێواش هێواش جەماوەری لەكەمبونەوەدابوو . بەڵام كاریگەریی فەلسەفییان لە سەربیرۆكە ئیسلامیەكانی دوای خۆیان جێهێشت .
4-مەزهەبی ئەهلی ئەسەر : ئەم مەزهەبە بە مەزهەبی ئەسەرییەكان یان مەزهەبی سەلەف ناودەبرێن :مەزهەبێكی عەقیدەییە لە ناوئەهلی سوننەو جەماعەتدا .بنەمای سەرەكی ئەم ڕێبازە بریتییە لە شوێن كەوتنی ڕاستەوخۆی دەقەكانی قورئان و فەرمودە . (ئەسەر ) لە بابەتەكانی بیروباوەڕدا ، بەبێ بەكار هێنانی فەلسەفە ،گومان ،یان تەئویلی عەقڵی . ناودارترین كەسایەتی كە نوێنەرایەتی ئەم مەزهەبە دەكات لەڕو فیقهی و عەقیدەییەوە ، ئیمامی ئەحمەدی كوڕی حەنبەلە .
بنەما سەرەكییەكانی عەقیدەی ئەهلی ئەسەر :
ئەلف :وەرگرتی دەق وەك خۆی ( الأثبات بلا تأویل ) :بڕوایان بە هەموو ناوو سیفەتەكانی خوا هەیە وەك لە قورئاند و فەرموودە هاتوون ( وەك : دەست ، چاو ، بەرزبوونەوەی سەرعەرش ) ، بەبێ ئەوەی لێكدانەوی مەجازی (تەئویل ) یان بۆ بستێننەوە، یان بشوبهێندرێن بەدروستكراوەكان ( تەشبییھ) .
باء: ڕەتكردنەوەی كەلام و فەلسەفە : بە توندی دژی بەكارهێنانی زانستی كەلام و فەلسەفەی یۆنانی بوون لە بابەتەكانی عەقیدەدا . دەیانگوت ئەو شتانەی هاوەڵانی پێغەمەرباسیان نەكردووە ، نەبیستراون و نابێت بخرێنەناو ئایینەوە .
جیم: ڕادەست بوون و بێ پرسیاركردن ( بلاكسف /بلا كیف ) : كاتێك باس لە سیفاتێكی خوا دەكەن، دەڵێن ئیمانمان پێیەتی بەو شێوازەی كە شایستەی گەورەیی خوایە ، بەبێ ئەوەی بپرسن چۆنە ؟.
دال : پێناسەی ئیمان : بڕوایان وابوو ئیمان بریتییە لە :وتنی بەزمان .دان پێدانانی بەدڵ ، و ئەنجانمدانی بە ئەندامەكانی جەستە، هەروەها ئیمان بە گوێڕایەڵی زیاد دەكات و گوناە كەم دەكاتەوە .
5-ڕەوتی قورئانییەكان (دەق گەرایانی سەرچاوەی تاقانە ) .
ئەم ڕەوتە لەكۆتایی سەدەی 19 وسەرەتا سەدەی 20 لە هیندستان سەری هەڵدا. ڕابەرە بەناوبانگەكانی ئەم ڕەوتە :ئەحمەد خان لەهندستان ،تۆفیق سقی لەمیسر ، و لەم دوایانەدا بەهزاد قوبادی و چەكیك فایك وكەسانیتریش . تێگەیشتنیان بۆ قورئان بەجۆرێكە كە بە سەرچاوەی تەواوو تێركەر بۆشەریعەت دەزانن . بۆ تێگەیشتن لە قورئان ، تەنها پشت بەئایەتەكان و زمانی عەرەبی دەبەستن و پێیان وایە قورئان خۆی خۆی ڕاڤە دەكاتەوە ( القرأن یفسر بعضە بعضا ) . ئەوان پێشیان وایە قورئان دروستكراوی مرۆڤەو ئەوان دەقی قورئانیان لەگەڵ عەقل ومەنیقدا دەهێنایەوەوبەراوردیان دەكرد . هەرئایەتێك ئەگەر لەگەڵ عەقڵدا نەگونجایە ، وەكو ئایەتەكانی پەیوەندیدار بەبەراورد كردنی خودا بە مرۆڤ، تەئویل و لێكدانەوەی مەجازییان بۆ دەكرد.
تێگەیشتنیان بۆ فەرمودە : ئەوان فەرمودەكان تەواوی سەرچاوەكانی سوننەت ڕەتدەكەنەوە . پێێان وایە فەرمودەكان سەدان سال دوای پێغەمەر نوسراونەتەوە، تێكەڵ و پێكەڵی و هەڵەی زۆریان تێدایە ، بونەتە هۆی لێكترازانی موسوڵمانان . ئەوان پێیان وایە فەرمودەكان لەرێگەی یەك یان دووكەسەوە گوازراونەتەوە و جێگەی بروا نین و تەنها قورئان و عەقڵ ومەنتیق وەكو بنەما وەردەگرن .
جیاوازی لە ڕێوڕەسمەكاندا : بە هۆی ڕەتكردنەوەی فەرمودە ، شێوازی نوێژ ، زەكات وحەج كە لای ئەوان جیاوازە ، پێیان وایە نوێژ تەنها یادكردنەوەی خوایەو كات وژمارە ی ركاعەتەكان بەوشێوە كۆنكرێتییە كە ئێستا دكرێت ، لە قورئاندا بوونی نییەو داهێنانی مرۆڤ خۆیەتی . تكایە ئەم باسە ماویەتی