بەشی چوارەم
لە قۆناغی ڕزگاری نیشتمانیەوە بۆ قۆناغی نوێژی جەماعەت لە قوتابخانەكان و فرۆشتنی شوێنی بەرماڵ لە مزگەوتەكان .
دوای تێپەڕبونی 1447 ساڵ بەسەر دەركەوتنی ئایینی ئیسلام كە لە ئیستادا زیاتر لە یەك ملیارو نیو شوێن كەوتەی هەیە ، هیچ گۆڕانكارییەكی ئەوتۆ بەسەر ئایینی ئیسلامدا نەهاتوە لە بواری بیركردنەوەدا تا ئەم چەند سالەی دوایی . ماوەی چەند ساڵێكە خەڵكانێكی زۆر شارەزا لە بواری ئایینی ئیسلامدا دەركەتون و بەردەوام لەتۆرە كۆمەڵایەتیەكان ولەسەر شاشەی تێڤێكان قسە لەسەر ئایینی ئیسلام دەكەن ، دوو دوو و سێ سێ ، گفتو گۆئەكەن وەڵامی یەكتری ئەدەنەوە ، لە یەكتری توڕەدەبن و زۆر جاریش هاوڕادەبن و لە یەكتری تێ دەگەن. ئەمانە زۆر بە وردەكارییەوە مانای ئایەتەكانی قورئان شی ئەكەنەوەو بەراوردیان بە یەكتری ئەكەن و دوایی دێن حەدیسەكانی پێغەمەریش شی ئەكەنەوەو لەگەڵ ئایەتەكانی قورئان بەراوردیان ئەكەن . لە ئەنجامی ئەوەدا زۆر ڕاو بۆچونی جیاواز دروست بووەو جۆرێكیش گومان لای ئەوانە لەسەر خودی قورئان و دروست بووەو بەدووری نازانن گۆڕانكاری لە ئایەتەكانی قورئاندا كرابێت لەكاتی كۆكردنەوەی لە سەردەمی خەلافەتی عوسمانی كوڕی عەفان و هەندێك ئایەت و وشەش هەر لەبیرچوبن لە كاتی نوسینەوەدا ، وەكو سوڕەتی (الرجم ورضاعة الكبیر ) كە ئێستا لە قورئاندا نین و عائیشەی خێزانی پێغەمەریش وتویەتی لەوكاتەدا كە ئەم دوو سوڕەتە بۆ پێغەمەر هاتونە خوارەوە من لە یادمە كە بە كۆرس وتوماننەوەو لەبەرمان كردون . هەندێك لە پیاوانی ئایینیش دەڵێن ئەوانە نەسخ كراونەوە . لە ڕاستیدا هەندێك لەوانەی ئێستا بەدواداچون لە بواری ئیسلامیدا دەكەن هەر باسكردنی ناسخ و مەنسوخ بە كفر دەزانن چونكە خوا بەوگەورەیی خۆیەوە چۆن بریارێك ئەدات و لێی پەشیمان دەبێتەوە . كەواتە لێرەوە گومان دروست ئەبێ . یان هەندێك لە پیاوانی ئایینی باسی شت گەڵیك ئەكەن كە لەگەڵ عەقڵی مرۆڤ یەك ناگرنەوە، ئەی چۆن خوا بەو گەورەیی خۆیەوە قسەی ئاوا دەكات ئەمەی خوارەوە نمونەیەكە بۆ هەزاران نمونەی لەو جۆرە . بەپێی شەریعەتی ئیسلام بێت ژن عەقڵی نوقسانە ، بەو هۆیەوە دوو ژن بە یەك شایەت حساب دەكرێن . باشە چ عەقلێك ئەمەی قبوڵە ئافرەتێك بڕوانامەی دكتۆرای لە فیزیادا هەبێت وشایەتی ئەو لە دادگا نیوەی شایەتی شوانێكی پیاو بێت . ئەمانە نمونەیەكی زۆر كەمن لە خەروارێكی زۆر گەورە . هۆكاری هەموو ئەو گومانانەی لەسەر قورئان و حەدیسەكانی پێغەمەرو كۆی شەرع و فیقهی ئیسلامی دروست بوە هەموی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئایین لە ڕێڕەوی ڕاستەقبنەی خۆی لادراوەو لایەنی ڕوحیەكەی نەماوەو بۆتە سیاسەت . كاتێك ئایین لایەنی ڕوحی لەدەست ئەدات و وەكو دەسەڵاتی سیاسی بۆ مەبەستی حوكمڕانی بەكار دەهێنرێت ، هیچ بەهایەكی ڕوحی نامێنێت . ئەم گۆڕانكاریانە لە بواری ئایینی ئیسلامدا هەموی لەسەر دەستی پیاوانی ئایینی ئەنجام دەدرێت و لە پێناوی بەرژەوەندی و دەسكەوتی خۆیاندا، دەبنە پشتیوانی كەسانێك كە ئەوانیش بەناوی سیاسەت و حوكمڕانیەوە دەبنە دیكتاتۆروهاوڵاتیان سەركوت ئەكەن ، سامانی وڵات تاڵان دەكەن . پیاوانی ئایینی ڕوڵی زۆر نەرێنیان هەیە لەوەی بیرو بۆچونی خەڵك لاواز بكەن بە ئایین .لە ئێستادا كار گەیشتۆتە ئەوەی ئەوەندەی خەڵك لەڕێگای پیاوانی ئایینیەوە دەیانەوێت شارەزای ناوەرۆكی ئایینی ئیسلام ببن ، ئەوەندە لە قورئانەوە نییە . هۆكارەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە زۆرینەی خەڵك لە قورئان ناگەن و بۆ تێگەیشتن لە ئیسلام پەنا بۆ پیاوانی ئایینی دەبەن و ئەوانیش بە پێی بەرژەوەندی خۆیان لێكدانەوە بۆ قورئان دەكەن . ئەگەر ئەمە وانییە ئەی هۆكار چییە 73 فیرقەو مەزهەب و جەماعەتی ئیسلامی دروست بون و زۆرینەشیان دژ بەیەكن . زاناوشارەزای بواری ئیسلامی زۆربەڕێزو موحتەرەم دەڵێت : ئەگەر دەتەوێت ببیتە موسوڵمانی ڕاستە قینە لە دوو ڕێگاوە دەبێت : یەكەم : بڕوات بەخوا هەبێت . دووەم : لە دەرەوەی قورئان هەرچی وترابێت و بوترێت بڕوای پێ مەكە . كەواتە هەمو ئەوەی پێی دەگوترێت شەرعی ئیسلامی و فەلسەفەی ئیسلامی و فیقهی ئەگەر لەقورئان وەرگیرابێت چ پێویست بەو هەموو درێژ دادڕیە دەكات وخۆتی پێوە خەریك بكەی ، قورئان بە دیقەتەوە بخوێنەوە . هەوڵ بدە لێی تێ بگە . دوایی ناورۆكەكەی جێ بەجێ بكە و ئەوە خواپەرستییە . ئەگەر سەرنج بدەن ئێستا ڕۆژانە ناوی ئەوانە دێنن كە قورئانیان لەبەر كردوەوپیرۆزباییان لێ ئەكەن . باشە لەبری ئەوەی ماوەیەكی زۆر خۆت بەقورئان لە بەركردن خەرێك بكەی ، باشتر نییە هەوڵی لێتێگەیشتنی بدەیت و ئەوەی لە قورئاندا هاتوە جێ بەجێی بكەی ، یان لەبەركردنی و وتنەوەی وەكو گۆرانی ؟. ئەوەی ماوەتەوە لەم بەشەدا باسی بكەم ئەوەیە : هەموو ئەو بۆچونە جیاوازانەی لەسەر ئایینی ئیسلام لای كەسانێكی زۆر دروست بون و بونە جێگەی مشت و مڕی ڕۆژانە لە بوارە جیاوازاكانی میدیادا،دواجار كاریگەری زۆریان لەسەر زۆرێك لە بەرپرسی حكومەتە ئیسلامی وعەرەبیەكان داناو كار گەیشتۆتە ئەوەی كە بڕیاری زۆر دراوە بۆ گۆرێنی هەندێك لەو بۆچونانەی كە پێشتر لەلایەن وڵاتانی عەرەب و ئیسلامیەوە سەبارەت بە ئایینی ئیسلام هەیان بووە . زوربەی دەسەڵاتداران پێیان وایە ئەگەر هەندێك گۆڕانكاری نەكەن ، ئەوا لە كاروانی پێشكەوتن دوا ئەكەون و توشی زیانی گەورە دەبن . لە درێژەی ئەم باسەو لە بەشی پێنجەمدا باسی بەشێك لەو گؤرانكاریانە ئەكەم كەهەندێكیان چونە بواری جێ بەجێكردنەوەو هەندێكی تریان بڕیارە لە داهاتودا ئەنجام بدرێت .