سەرەتا با پێناسەی ڕاوێژ بكەین : ڕاوێژ بریتییە لە پڕۆسەی گۆرێنەوەی بیروڕا ، گەڕان بەدوای ڕاستییەكان و وەرگرتنی پێشنیارە لە كەسانی پسپۆڕو خاوەن ئەزمون پێش ئەنجامدانی هەرهەنگاوێك یان بڕیارێك . گرینگی ڕاوێژ بە گشتی : كەمكردنەوەی هەڵەكان : واتە ڕێگری دەكات لە بڕیاردانی خێراو سۆزداری كە ڕەنگە زیانی گەورەی لێ بكەوێتەوە . فراوانكردنی دیدگا : یارمەتی بڕیاردەر دەدات بابەتەكە لە چەندین گۆشە نێگای جیاوازەوە ببێنێت وەكو (ئابووری ، كۆمەڵایەتی ، سیاسی ، یاسایی ) . دۆزینەوەی باشترین بژاردە : ئەویش لە ڕیگەی لێكۆڵینەوە لە لایەنی ئەرێنی و نەرێنییەكانی هەر بڕیارێك ، باشترین ڕێگای چارەسەر هەڵدەبژێرێت.
گرینگی ڕاوێژ لە بواری سیاسەتدا چییە؟
بواری سیاسەت كایەیەكی ئالۆزە كە بریارەكان تێیدا تەنیا كاریكەرییان لەسەر یەك كەس نییە . بەڵكو چارەنووسی گەلێك ، وڵاتێك یان ناوچەیەك دیاری دەكەن . پاراستنی ئاسایشی نیشتنانی : بڕیاری سیاسی چەوت ( وەك ڕاگەیاندنی جەنگ یان هاوپەیمانێتی هەڵە ) ڕاوێژی سیاسی و سەربازی دبێتە قەڵغان . خوێندنەوەی هاوسەنگی هێز : ڕاوێژ یارمەتی سەركردەكان دەدات دەرك بە بەرژوەندی دەوڵەتانی هەرێمی و جیهانی بكەن بۆ ئەوەی بڕیارەكانیان نەبنە هۆی گۆشەگیركردنیان . شەرعیەت دان بە بڕیارەكان : كاتێك سەركردەیەك پێش بڕیاردان ڕاوێژ بە لایەنە جیاوازەكان دەكات ، بڕیارەكەی زیاتر لە لایەن خەڵك و لایەنە ڕكەبەرەكانەوە قبوڵ دەكرێت .
ڕاوێژكار چییەو گرینگی كارەكەی لە كوێدایە ؟. ڕاویژكار كەسێكی پسپۆڕ ، خاوەن مەعریفەو ئەزمونی قوڵە لە بوارێكی دیاریكراودا وەك : ( یاسا ، ئابووری، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان ، سەربازی ) .ئەركی ڕاوێژكار بریاردان نییە ، بەڵكو ئامادەكردنی زانیاری ، شێكردنەوی دۆخەكە وپێشكەش كردنی بژاردە جۆراوجۆرەكانە بە بڕیاردەر . گرینگی كارەكەی ڵێرەدایە: یەكەم پڕكردنەوەی بۆشایی زانیاری : سەركردەكان ناتوانن لە هەمو بوارەكاندا پسپۆڕبن . ڕاوێژكار ئەو زانیارییە وردە زانستی و تەكنیكییانەیان پێ دەدات كە خۆیان نایزانن . دووەم دەرئەنجامەكانی بڕیارێك بكات پێش ئەوەی بدرێت .سێیەم : ئامادەكردنی نەخشە ڕێگا (پلان ) :ڕاوێژكارپلان و ستراتیج دادەڕێژێت بۆ چۆنیەتی جێبە جێكردنی بڕیارەكان بە كەمترین تێچوو و زۆرترین دەسكەوت.
كەواتە ڕاوێژو ڕاوێژكار گرینگی زۆر گەورەو كاریگەریان هەیە لە هەموو كایەكانی ژیاندا بە تایبەتی بواری سیاسی دیبلۆماسی كە پەیوەندی ڕاستەوخۆیان بە سەقامگیری نێودەوڵەتییەوە هەیە . لێرەدا دەمەوێت ئەم پرسیارە بكەم : ئایا سەركرەكانی ئیستای كوردی عێراق بڕوایان بە ڕاوێژ هەیە یان تەنها بڕوایان بەخۆیانە ؟. سەركردەكانی كورد تا ێستا قۆناغی خێل و هۆزو تیرەیان تێنەپەڕاندووە ، بۆیە چەمكی ڕاوێژی دامەزراوایی و زانستی لای سەركردایەتی سیاسی كورد بوونی نییە . بۆیە زوربەی جار بڕیارە چارەنوسسازەكان بە شێوەیەكی زاتی (تاكەكەسی ) یان لە بازنەیەكی زۆر تەسكی حیزبی و خێزانیدا دەدرێن . هۆكاری پشت گوێ خستنی ڕاوێژی زانستی دەگەڕێتەوە بۆهەبوونی كەلتوری خێڵەكی و پیاوسالاری . كەلتوری سیاسی لە ناوچەكەدا هێشتا كاریگەری خێڵ و كارێزمای تاكەكەسی پێوە دیارە .سەركردەكان وادەزانن كە خۆیان هەموو شتێك دەزانن ، بۆیە ڕاوێژكردن بە كەسانیتربە سوكایەتی دەزانن بۆخۆیان . هۆكارێكیتر بۆ ئەوەی كە سەركردەكانی كورد ڕاوێژ بە كەس ناكەن دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی : سەركردەكانی كورد لە خەباتی چەكداری شاخەوە هاتوون ، ئەوكاتە بڕیاری خێراو فەرماندەیی یەك لایەنە باو بووە . بۆیە گواستنەوەی ئەم عەقڵیەتە بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت و حكومەت كاریگەری نەرێنی هەبووە . یەكێكێتر لە بیركردنەوە خراپەكانی سەركردكانی كورد ئەوە بووە : لایەنی دڵسۆزیان پێش پسپۆڕی خستووە . واتە ئەوان ڕاوێژكارێكیان دامەزراندووە كە تەنها ستایشی بڕیارەكانیان بكات واتە ( تەنها بڵی قوربان قسە هەر قسەی جەنابتە ) نەك كەسێك بێت كە ڕەخنەی بنیاتنەر بگرێت و ڕاستییە تاڵەكانیان پێ بڵێت .خالێكی لاوازی تری سەركردە كوردەكان ئەوەیە : كە هەوڵیان نەداە ناوەندی توێژینەوەی بەهێز دروست بكەن .لە وڵاتە پێشكەتووە كاندا ، ڕاوێژ لە ڕێگەی دامەزراوەو سەنتەری توێژینەوە دەدرێت . لە هەرێمی كوردستان ئەم ناوەندە هەربوونیان نییەو حیزبەكان سەرچاوەی ڕاوێژن . بە كورتی تا ئێستا لە هەرێمی كوردستان هێزی بڕیاردان لەدەستی تاكە كەسی و مەكتەبی سیاسی حیزبەكاندایە .مەكتەبی سیاسی دوو حیزبی دەسەڵاتداریش نوێنەری دوو بنە مالەن و فەرمانی ئەوان جێبەجێ دەكەن . تاكە ڕێگا بۆ ئەوەی كورد لە داهاتودا دوور بێت لەشكستە سیاسی و دیبلۆماسیەكان، ئەوەیە : كە بڕیاردانی تاكە كەسی و سۆزداری كۆتایی پێ بهێنرێت و لەبری ئەوە بكرێتە دامەزراوەی و ڕاوێژكاری.
بۆ ئەوەی لەوە تێ بگەین لای سەركردە كوردەكان ڕاوێژو ڕاوێژكار هیچ بایەخێكی نییە. سەرنجی ئەم نمونەنانەی خواروە بدە. یەكەم : مەلا مستەفا لە ساڵی 1975 بەبریارێ خۆیی و بێ ئەوەی ڕاویژ بەهیچ سەركردەیەكی تری كورد بكات ، كۆتایی بە شؤرشی ئایلول هێنا ، لە كاتێكدا زۆربوون ئەوسەركردانەی دەیانویست درێژە بە خەباتی چەكداری بدەن . دووەم : ئەگەر ڕاوێژو ڕاوێژكار هیچ بایەخێكیان هەبوایە. هەرگیز 31 ئاب ڕوی نەدادو دوو ئیدارەیی دروست نەدەبوو . سێێەم : ئەگەر ڕاوێژو ڕاوێژكار هیچ بایەخێكیان هەبوایە لای سەركردەكانی كورد ، چۆن مەسعود بارزانی بڕیاری ڕیفراندۆمی ئەداو لەسەدا 51ی خاكی كوردستانی لە دەست ئەدا . چوارەم : ئەگەر بەرژوەندی نیشتمانی و دواڕۆژی كورد لەبەرچاو بگیرایەو سەركردەكانی كورد خەمی كوردیان هەبوایە، گوێێان بۆ ئەو هەموو خەڵكە دەگرت كە داوا دەكەن حكومەت پێك بهێنن و ئەوە دوو ساڵ نزیك دەبێتەوە و هەڵبژاردنی پەڕلەمان كراوە، بەلام بەهۆی بەرژوەندی دوو حیزبی دەسەلاتەوە ، نەتوانراوە حكومەت پێك بهێنرێت . ئەمانە چەند نمونەیەكن كە مشتێكن لە خەروارێكی گەورە. كەسانی سیاسی و دڵسۆز بە گەل و نیشتمان ئەوانەن ، كە بۆ هەموو كێشەیەك ، بابەتێك ، بڕیارێك ، پێشنیارێك ڕاویژ بەكەسانی شارەزاو پسپۆڕ دەكەن بۆ ئەوەی بەهەڵەدا نەچن و بڕیاری هەڵە نەدەن و گەل و نیشتمان توشی زیانی گەورە نەكەن . بەڵام ئەمە لە سەركردەكانی ئێستای كورد چاوەڕوان ناكرێت ، چونكە تا ئێستا ئەمانە قۆناغی هۆزو خێڵیان تێ نەپەڕاندووەو بەلای ئەوانەوە درێژەدان بەدەسەڵاتی خێێڵ و سەرۆكەكانی زۆر گرنگتروپێویست ترە ، لە هەبوونی حكومەتێكی بەدامەزراوەیی كراو و كە لەسەر بنەمای بڕوابوون بە ڕاوێژو ڕاوێژكار پێك هێنرابی . سەیرو سەمەرەكە لێرەدا ئەوەیە ، لە كاتێكدا نە ڕاوێژو نە ڕاویژكار هیچ نرخ و بایەخێك و گرنگییەكی هەیە لای سەركردەكانی كورد ، بەڵام كاتێك سەیردەكەی بەسەدان كەس لە بارەگای مەسعود بارزانی و سەرۆكایەتی هەرێم و حكومەت و پەرلەمان و وەزارەتەكان بەناوی ڕاوێژكارەوە موچەی زەبەلاح و ئوتومنبێلی دوامۆدێل و خانوو بەرژوەندی تریان هەیە . ئەو كەسانە لەبەر ئەوە نەكراونە ڕاوێژكار چونكە شارەزان و ڕاوێژیان پێ بكرێت ، بەلكو بە دوو هۆكار . یەكەم : ئەوانە شوێنیان بۆ دۆزراوەتەوە بۆ ڕازیكردنیان . دووەم : بۆ ئەوەیە كە ئەمانە قسەی سەركردەكان مكیاج بكەن و كاوێژیان بكەنەوە بۆ خەڵكی . سەركردەكانی كوردیش كەسانێكیان پێویستە كە بەرگری لە لێدوانەكانیان بكەن و پشتولنیان لێ بكەن ، نەك بۆ ئەوەی ئاگاداریان بكەنەوە لە كەم و كورتییەكان و ڕاو بۆچونی خەڵك . ئەو كەسانەی لای سەرۆكی پارتی وەكو ڕاوێژكار موچەی زۆر وەردەگرن ، نەك ڕاو بۆچونیان وەردەگێرێت ، بەلكو هەیانە دوو ساڵ زیاترە مەسعود بارزانیشی نەدیوەو ئەگەر خوانەخواستە ڕاوێژكارێك بیەوێت مەسعود بارزانی ببێنێت بۆ كارێكی خۆی ، نەك پێشكەش كردنی ڕاوێژ ، دەبێ موڵەت وەرگرێت و چەند مانگێك چاوەڕوانی بكات . كەواتە: سەركردەكانی كورد ئەوەندە خۆیان بە داناو زاناو گەورەو سیاسەت مەدار دەزانن ، بەلایانەوە نەنگی و شەرمەزارییە گوێ بۆ كەس بگرن و ڕاوێژی كەس قبوڵ نەكەن ، بۆیە خوایە ڕوحم بەم میللەتی كوردە بكەی لە ژێر سایەی ئەم سەركردە نەزانانەدا.