بەشی پێنجەم

چەند سەرنجێك لەسەر نوسینەكەی بەریز كاك عارف قوربانی كە لە سایتی 7 ڕۆژوە بڵاوی كرۆتەوە . نوسەر بەم شێوەیە دەستی پێكردووە ( ئەوەی ئێستا بۆ تەعریبكردن دەگوزەرێت ، لە هەردوو قۆناغەكەی پێشووتر مەترسیدارترە ، چونكە لە لایەك جوغرافیاكەی جیاوازترە  لە ناوچە سنووریەكانی عەرەب ، بازدانە بەسەرناوچە تەعریبكراوەكانی پێشوتردا و پەڕینەوە بۆ ناو قوڵایی باشوری كوردستان ). كاك عارف قوربانی زۆر باش بابەتی پڕۆسەی تەعریبی شی كردۆتەوەو دەستی خستۆتە سەر خالە گرنگ و هەستیارو مەترسیدارەكانی پڕۆسەی تەعریب بۆسەر ئایندەی هەرێمی كردستان . بەڵام من دەمەوێت زیاتر ڕونكردنەوە لەسەر ئەو بەشەی بدەم كە خستومەتە ناو دوو كەوانەوە .

سەرەتا گەڕانەوە بۆ ڕابوردوو :

پیش ئەوەی ئاینی ئیسلام بڵاو ببێتەوە ، ئەوانەی بە زمانی عەرەبی قسەیان كردووە،دانیشتوانی حیجازبوون كە زیاتر وڵاتی عەرەبی سعودی ئێستا دەگرێتەوە. دوای حیجاز دانیشتوان یەمەن و وڵاتانی خلیجی ئێستا كە ئەوكات تەنها خێلی عەرەبی كۆچەری بوون .دوای ئەوە دانیشتوانی ئەردەن و بەشێك لە باشوری سوریاو باشوری عێراق بوون كە بەزمانی عەرەبی قسەیان كردوە . ئێستا عەرەب خاوەنی 23 دەوڵەتن . شیمالی ئەفەریقا ، واتە لیبیاو تونس و جەزائیرو مەراكیش عەرەب نەبوون و ئەمازیقی بوون .

بەڵام كاتێك ئایینی ئیسلام دەركەوت و بڵاو بۆوە فتوحانی ئیسلامی واتە ( داگیركردنی وڵاتان ) لە ژێر ناوی ئیسلامدا دەستی پێكردوئایینی ئیسلامیش لە ڕێگای قورئانەوە بڵاو بۆوە كە بەزمانی عەرەبی بوو ، ئەوشوێنانەی كە داگیركران تەعربیش كران .  چونكە ئێمەی كورد بەشێكین لە ولاتی عێراق و هەر باسی پڕۆسەی تەعریبكردن دەكەین لە عێراق ، بەڵام ئەوەی لە عێراق بەسەر كوردا هێنراوە ، لەو وڵاتانەی تریش كە دراوسێی عێراقن  كوردیان تێدایە خراپتریان بەسەرهێنراوە . ئێستا كە ژمارەی دانیشتوانی كورد لە و چوار وڵاتەی كوردیان بەسەردا بەشكراوە  لە 40 ملیۆن زیاترن . ئەو وڵاتانە بەردەوام هەر یەكەیان لای خۆیەوە هەوڵی لەناو بردن و كەمكردنەوەی قەوارەی كورد ئەدەن ، لە ڕێگای داگیركردنی ئەوخاكەی لەسەری دەژین ، چونكە ئەوەی زامنی مانەوەی كوردی كردووە لە  چوار وڵاتی جیاواز ، ئەوەیە كە كورد كۆچەری نەبووەو بە درێژایی مێژوو لەسەر خاكی خۆی ژیاوە . كەواتە ئەوە خاكی كوردستانە كە بۆتە ناسنامەی ڕاستەقینەی گەلی كوردو هۆكاری مانەوەی بەدرێژایی مێژوو لەگەڵ هەموو هەوڵەكانی دوژمنان بۆ لەناوبردنی
دوای ئەوە دەمەوێت بەتایبەت باسی كوردانی عێراق و پڕۆسەی تەعریب بكەم . پێش دامەزراندی دەوڵەتی عێراقیش لە ساڵی 1921 و لە سەردەمی فەرمان ڕوایەتی مەدحەت پاشا لە سەردەمی عوسمانییەكان لەنیوەی دووەمی سەدەی نوزدەیەمدا ، هەندێك خێڵی عەرەبی بردووە بۆ سەروی زنجیرە چیاكانی حەمرین و گێگێری كردون بە پاساوی ئەوەی هەندێك لە خێلە عەرەبەكان دوژمنایەتیان لە نێواندایەو پێویستە لە یەكتری دوور بخرێنەوە . سەرەتای پڕۆسەی تەعریب لەو كاتەوە دەستی پێكردووە .  بەڵام دوای پێكهێنانی دەوڵەتی عێراق لە سالی 1921 پڕۆسەی تەعریب بە بەرنامە دەستی پێكردووە بەردەوامە تا ئێستا . لەسەردەمی مەلیكدا بە شێوەیەكی زۆر لەسەرخۆدەستی پێكردووە كە زۆر سەرنجڕاكێش نەبووە دەنگە دەنگی بەدوای خۆیدا نەهێناوە . بەڵام دوای نەمانی دەسەڵاتی پاشایەتی و بە تایبەت سەردەمی سەدامدا ، پڕۆسەی تەعریب گەیشتە  لوتەكەی داگیركردنی خاكی كوردستان . كاتی خوێ ،خانەقین و گوڵالەو ، بەدرەو جەسان هەموو كەركوك مەخمورو هەموو موسڵ خاكی كورد بوون و بە تێپەڕبوونی ڕۆژگار تەعریب كراون وبە بۆچونی خۆم تازە ئەو ناوچانە بونە موڵكی عەرەب و مەگەر ئێمەی كورد هەر لە دوورەوە بڵێن : ئەو نانە بەو ڕۆنە . بەلای یەكێتییەوە  كەركوك قودسی كوردستانە و بەلای پارتیشەوە ، دڵی كوردستانە ، بەڵام هەردووك لایان درۆدەكەن و بەتەواوی كەركوكیان كردە قوربانی ناكۆكیەكانی خۆیان و فرۆشتیان ، كەركوك خۆی گەڕابۆوە سەر هەرێمی كوردستان ، بەڵام بەڕێز مسعود بارانی  لە ڕێگای ڕیفراندۆمەوە كەركوك و  نیوەی زیاتری خاكی كوردستانی لە سەر عەرەب تاپۆكرد ، توركیاشی بەوە ڕازیكرد كە پارێزگاری كەركوك بداتەدەست توركمان . هەتا پارێزگار كورد بوو ئەندامانی ئنجومەنی پارێزگای كەركوك سەربەپارتی ئامادەی كۆبونەوەكانی ئەنجومەنی پارێزگایان نەدەكرد ، بەڵام كاتێك پارێزگار بوو بە توركمان ، بەخۆشحاڵیەوە گەڕانەوە. ئەوەتا پارێزگاریش دواوا دەكات كەركوك ببێت بەئەندامی شارەوانی لە ( یەكێتی شارەوەانی جیهانی ترك ). كەواتە بۆ ئەم سەركەوتنە گەورەیە دەبێ پیرۆزبایی لە بەریز مەسعود بارزانی بكەین .   پەندێكی كوردی هەیە كەدەڵێت (بۆڕیش چووین ، سمێڵیشمان نایەبانی ) . ئێمە چەندین ساڵە  شۆڕش دەكەی  دەریایەك خوێنمان ڕشت بۆ گێڕانەوەی  ناوچە داگیر كراوەكان و بە تایبەت كەركوك ، ئەوە هیچ كەركوكمان بە تاپۆوە فرۆشت ، ئەوەتا خەرێكە سڵێمانی و هەوڵیرو دهۆكیش لە دەست ئەدەین ، لە سایەی سیاسەتمەداری زیرەك ودڵسوزی كوردی دۆستی دوژمنانی كوردەوە . ئێستا دڵتان ئاوی خواردەوە وئارام بوونەوە ، كە واتە ئەو دەسكەوتە گەورانەتان  پیرۆز بێت .

ماوەیەكە لە میدیاكانەوە زۆر باسی مەترسی  بەعەرەبكردن وتەعریبكردنی هەرێمی كوردستان دەكرێت لەسەر دەستی بەرپرسانی هەرێم خۆیان . ئەوەی وای لێكردم ئەم بابەتە بنوسم ئەم چەند وشەیە لە نوسینەكەی كاك عارف قوربانی ، كە دەبێ بەلای هەموانەوە زۆربەگرنگ و بەبایەخەوە چاوی لێبكرێت كە دەڵێت ( ئەوەی ئێستا بۆ تەعریبكردن دەگوزەرێت  ، لە هەردوو قۆناغەكەی پێشوتر مەترسیدارترە ، چونكە لە لایەك جوگرافیاكەی جیاوازترە لە ناوچە سنووریەكانی عەرەب ، بازدانە بەسەر ناوچە تەعریبكراوەكانی پێشوتردا و پەڕینەوەیە بۆ ناو قوڵایی باشوری كوردستان ) .

مەترسییە گەورەكەی ئەم قۆناغە لەسەر باشووری كوردستان بەم شێوەیە:

پڕۆسەی تەعریب بە درێژایی ڕۆژگار ،پڕۆسەیەكی هێواش و لەسەر خۆ بووە . هەمیشە مەودایەكی زۆر لە نێوان قۆڵایی كوردستان و ناوچە تەعریب كراوەكاندا هەبووە . بۆنمونە : ئەگەر حكومەتی بەعس قەرەهەنجیری بە دواخاڵی تەعریب دیاری كردبێت ، هێشتا ماوەیەكی زۆر ماوە بۆناو شاری سلێمانی و لەوێشەوە بۆقۆڵایی گوندەكان تا دەگاتە سنوورەكانی ئێران . ئەمە بەنیسبەت هەوڵیرو دهۆكیشەوە هەمان شتە . بۆ نمونە ئەگەر حكومەتی ناوەندی بیەوێت لە قەرە هەنجیرەوە بێت و چەمچەماڵیش تەعریب بكات بۆی ئاسان نابێت و كێشەو دەنگە دەنگو شەڕ دروست دەبێت . بەڵام ئەوەی ئێستا لە شارەكانی كوردستان ڕودەدات كارەساتە ، واتە هێنانی عەرەبە بەدەستی كورد خۆی و دەست بەرداربوون لە خاكی كوردستان . پڕۆسەی بەعەرەبكردنی شارو شارۆچكەكانی كوردستان بەهۆی ڕێگە پێدان بە عەرەبەكان كەشوقە بكڕن و نیشتەجێ ببن ، تەنها لە پێناوی ئەوەی بەرپرس و سەرمایەدارە چاو چنۆكەكان دەوڵەمەند ببن ، بەمانای تەعریبكردنی هەرێمی كوردستان دێت بەبێ دەنگی . ئەگەر حكومەتی عێراقی تا قەرەهەنجیر بە موڵكی عەرەب بزانێت ، خۆ ئەگەر كار وەكو ئێستا بڕوات و ڕێگرییەك نەبێ ، تا 10 ساڵیتر نیوەی شاری سلێمانی دەبێتە عەرەب و هەوڵیرو دهۆكیش زیاتر .  دواجار ئەمەش بەمانای ئەوە دێت ، دەسەڵاتی كوردی بە دەستی خۆی ،بە ویستی خۆی ، بەڕەزامەندی خۆی شەرعیەت ئەدات بەتەعریبكردن لە قەرە هەنجیرەوە تا سلێمانی . لە ماوەی 10 ساڵی داهاتودا لە چەمچەماڵ تەكییە بازیان بەسەدان هاوڵاتی عەرەب هەر یەكە بەهۆكارێكەوە نیشتەجێ دەبن و هێواش هێواش دێموگرافیای سوكانی گۆڕانی بەسەردا دێت . عەرەبیش هەمیشە خۆی بەنەتەوەی سەردەست دەزانێت ، لە بری ئەوەی هەوڵ بدەن فێری زمانی كوردی ببن ، دەبێ كوردەكان فێری زمانی عەرەبی ببن ، لە بری ئەوەی شەرواڵی كوردی لەبەر بكەن ، دەبی كوردەكان دسداشە لەبەر بكەن . بەم شێوەیە هێواش هێواش كەلتوری عەرەبی بەسەر كەلتوری كوردیدا زاڵ دەبێت و هێواش هێواش بە تێپەڕبونی  ڕۆژگار هەرێمی كوردستان تەعریب دەبێت . سەیركەن ئێستا هەندێ مەلای بەكرێگیراو هەن دەلێن : باسكردنی دسداشە بە خراپی  خەتی سوورە . زۆر كوردی خۆفرۆشیش هەیە شانازی بە لەبەركردنی دسداشەوە دەكات ، ئەمە لە كاتێكدا تەحەدای ئەوانە دەكەم هەموو شارەكانی عێراق بگەڕێن ، بزانن یەك عەرەب دەبینن شەرواڵی كوردی لەبەر بیت .  كارەساتەكە زۆر لە ئەوەش گەورەترە كەباسم كردووە ، ئێستا ئەوقوڵاییەی لە نێوان شارەكانی هەرێمی كوردستانیشدا كە پیشتر هەبووە هەتا سنوورەكانی ئێران و توركیا ، نیمچە چۆڵن و زۆر كەم خەڵكیان تێداماوە. ئەو شوێنانەی كە پێشتر كورد بە قەڵای بەرگری و مانەوەی خۆی دەزانی ، شاخەكانی كوردستانی بە گەورەترین دۆست و پەناگا دەزانی . بەلام بەهۆی سیاسەتی خراپی دەسەڵاتی كوردییەوە زۆرینەی ئەوناوچانە  چۆڵ  بوون ، كەواتە ئێستا  باشوری كوردستان بەدەستی بەرپرسان خۆیان

باشترین زەمینەیان بۆ بەعەرەبكردن و تەعریب كردن  ڕەخساندووە . واتە قوڵایی جوغرافی نە لە خوار شارەكانی كوردستانەوە بۆ ئەرزی تەعریب كراو ماوەو ، نە لە شارەكانی كوردستانیشەوەبۆ سەر سنووری ئێران و توركیا  قوڵاتیی جوغرافی ماوە بۆ ئەوەی كورد لە كاتی تەنگانەدا  لە وێوە بەرگری لە مانەوەی خۆی بكات ، چونكە ئەو شوێنانە چۆڵ كراون و وەكو نەبوو وان . بە لێكدانەوەیكیتر، چۆن كاتی خۆی سەدام كوردەكانی سەرسنوری ڕاگواست بۆ ئۆردوگا زۆرە مڵێكان بۆ ئەوەی باش كۆنتڕۆڵیان بكات ، بەلام دواجار ئەوەی بۆ نەچووە سەرو دوای ڕاپەڕین ئاودان كرانەوە ، سەر لەنوێ پشتوپەنا بۆ كوردان دروست بۆوە  ، بەڵام دوای ڕاپەڕین كورد خۆی زەمینەی خۆشكرد بۆچوڵبوونی ئەوناوچانە ، كەواتە قوڵایی جوغرافی دەرەوەی شارەكان بۆ سەر سنوورەكان كە گەورەترین قەڵابوون بۆ خۆپاراستن و مانەوە ، كورد لەناوی بردن .دەتوانم بڵیم  خرابترئەو قوڵاییە جوغرافییەی لە نێوان شارەكانی هەرێمی ناوچە تەعریبكراوەكانیشدا هەبوون ، بۆ نمونە :سلێمانی بۆ كەركوك ، هەوڵێر بۆ كەركوك و مەخمور. دهۆك بەرەو سنجار ئەوەش نەماوە چونكە لێرە بەدواوە دەرگا كراوەیە عەرەب كوێێ بوێت لێێ نیشتەجی  دەبێت . زۆر بە كورتی دەسەڵاتی كوردی هاتووە زۆرینەی دانیشتوانی لە شاروشارۆچكەكان كۆكردۆتەوە زەمینەی باشی ڕەخساندووە حكومەتی عێراقی زۆر بەئاسانی پڕۆسەی تەعریب لەڕێگای بەعەرەب كردنەوە جێ بجێ بكات . ئێستا ئەگەر هاوڵاتیانی عەرەب بێن لە كەلار شوقەبكڕن وگێگیرببن ، دوكان بكەنەوە ، كاسبی بكەن ، كەس ڕێگریان لێ ناكات . مەترسییكی تر لەسەر بەعەرەبكردنی هەرێمی كوردستان ئەوەیە كە ڕێژەی لە دایكبوونی منال  بۆیە ئەگەر لە ئێستاوە بیر نەكەینەوەو پلانی گونجاومان نەبێت ، دواجار ئێمە لەناو عەرەبدا وندەبین .