سەرەتا دەمەوێت باسێكی كورتی مێس بێڵ بكەم . لە نێوان ساڵەكانی 1916 تا كاتی مردنی لە ساڵی 1926 لە عێراق ژیاوە . كەسایەتییەكی دیارو ڕاوێژكارێكی بالاو شارەزای بواری سیاسی وڵاتی بەریتانیا بووە . ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە لە داڕشتنی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دروستكردنی دەوڵەتی عێراقی دوای ڕوخانی دەوڵەتی عوسمانی . ناوبراو كەسێكی بیزراوە لای كورد چونكە ئەو بە هۆكاری دروست نەبوونی دەوڵەتی كوردی دەزانرێت . دروست نەبوونی دەوڵەتی كوردی دوای ڕوخانی دەوڵەتی عسمانی بۆ دوو هۆكاری سەرەكی دەگەریتەوە :
1-مێس بێڵ پێی وابووە دروست كردنی دەوڵەتی عێراقی بەبی ویلایەتی موسڵ وكەركوك هیچ بایەخێكی نابێت چونكە ئەو شوێنانە هەم نەوتیان تێدایەو هەم سەرچاوەی ئاوی هەموو عێراقیشن .لە لایەكی تریشەوە ئەولەسەر بنەمای سۆز و عاتیفە كاری نەكردووە ، بەڵكوهەمیشە بیری لە بەرژوەندییە باڵاكانی بەریتانیا كردۆتەوە كە عێراقێكی بەهێز دروست بكات كە سەر بە بەریتانیا و دژی بەرژوەندییەكانی ڕوسیاو توركیا بێت .
2- ئەوەی كورد دەیڵیت گوایە میس بێڵ زۆر ڕقی لە كورد بووە بۆیە ڕیگربووە لە دروستبوونی دەوڵەتی كوردی ، ئەگەر واش بووبێت هەر لە خۆوەو بێ بنەما نەبووە . پێش ئەوەی دەوڵەتی عێراقی دروست ببێت شێخ محمود سەركردەی شۆڕشی كورد بووەو بوونی هەبووە . باس وخواسی دروستكردنی دەوڵەتی كوردی لەلای مێس بێڵ و بەریتانیاو وڵاتانی زلهێزی دنیاش لە ئارادە بووە و قسەو باسی زۆریش لەسەر ئەوە كراوە كە دەوڵەت بۆ كورد دروست بكرێ ، هەر لە لایەن بەریتانیاوە شێخ محمود كراوە بە حوكمڕانی سلیمانی . بەڵام دوای چەندو چونێكی زۆر گەیشتونە ئەو بڕوایەی كە میللەتی كورد لەو ئاستەدا نییە كە خۆی بتوانێت دەوڵەت بەڕێوەبەرێت و باشتر وایە لە ژێر دەسەلاتی حكومەتی عێراقدابن و هۆكاری گەیشتنیش بەم برواو بۆچونە دەگەڕێتەوە بۆ : هەر وەكو وتمان مێس بێل سیاسەت مەدارێكی لێزان و شارەزابووە ، ڕاوێژكاری بەریتانیا بووە لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناەڕاست ، هەتا پێش دروستكردنی دەوڵەتی عێراقی پەیوەندی باشی لەگەڵ شێخ محمودو زۆرینەی سەركردەو سەرۆك خێڵی كورد هەبووە . بە جۆرێك كوردی ناسیوە ، كە كورد ئاوا خۆی نەناسیوە .
بۆیە دواجار دەگاتە ئەو بڕوایەی ئەگەر دەوڵەتیش بۆ كورد دروست بكەن پێیان بەڕێوە ناچێت و ئەمەش قسە بەناوبانگەكەیەتی بەرامبەر بەكورد كە دەڵێت ( گەلی كورد ،گەلێكی خێڵەكییە ، هەمیشە لەناو خۆیاندا ناكۆكن ، هەمیشە دژایەتی یەكتری دەكەن ، شەڕی یەكتری دەكەن ، كەسیان لە كەسیان ڕازی نییە ، ئەوەندەی خۆیان ڕقیان لەخۆیانە ، ئەوەندە ڕقیان لە شەیتان نییە . لە هەموو ئەمانە خرابتر هەرگیز لەسەر كەسێك ڕێك ناكەون كە ببێتە سەركردەیان ) .
باشە ئەگەر من و تۆش لە شوێنی ئەوبین و لەوكاتەدا دەوڵەتی عوسمانی ڕوخابێت و هەر میللەتە هەوڵی دروستكردنی دەوڵەت بدات بۆخۆیی و بێت پشی پشی ومەرایی و مامەحەمەیی بۆ مێس بێل بكات ، سەركردەكانی كوردیش خەریكی شەڕی یەكتری بن ، هەروەكو ئەو بیر ناكەنەوەو دواجار ناڵێن : باشە بۆچی ئێمە بە خۆڕایی خۆمان بە ئێوەوە خەریك بكەین ، لە كاتێكدا ئێوە بونتان نییەو وەكو نەبوو وان وبەرژوەندی خۆتان نازانن .
كەواتە ئێوە هەر بۆ ژێر دەستەیی باشن . ئێستا پرسیاری گرنگ ئەمەیە هیوادارم هەموان ڕاست گۆیانە وەڵام بدەنەوە : تا ئێستا 106 ساڵ بەسەر ئەو مێژوەدا تێپەڕدەبێت ، بە وێژدانتان ئێستا كوردو سەركردەكانی هەر وەكو ئەو كاتە بیر ناكەنەوە ، وەكو ئەو كاتە ناتەباو دژ بەیەك نین ، وابەستەی دوژمنان نین ، ئەی تا ئێستا كێشەی ئێمەی كورد ئەوە نییە كە لەسەربونی سەركردەیەك ڕێك ناكەون ، لەبیرتان نەماوە كە ئەوكاتەی جێنین پلاسخارت نوێنەری سكرتێری نەتەوە یەگرتووە كان بوو لە عێراق وهەرێمی كوردستان ،چەندین جار تكای لە یەكێتی وپارتی دەكرد كێشەكانتان چارەسەر بكەن ، هێزی پێشمەرگە یەك بخەن دڵنیابن هەرێمی كوردستان تا سەر وەكو ئێستا نامێنێتەوە .لە بری ئەوەی بەقسەی بكەن ، پێیان دەگوت بۆچی تۆ كوێخای ئێمەی ؟. با هێزەكانی ئەمەریكاو هاوپەیمانان بكشێنەوە ئەو كات بەخۆتان ئەزانن و دەبی كاڵەك بە ئەژنۆی خۆتان بشكێنن ئەو كات سەد پەشیمانی پولێكی قەڵب ناهێنێت . كەواتە تاوانێكی گەورەیە بە خراپە یاسی مێس بێڵ بكرێت و حەق وایە یادی بكرێتەوە ، چونكە ئەو باش كوردی ناسیوە .
بۆیە لێرە بەدواوە كاتێك ناوی مێس بێڵ هات ، چۆن كەناوی پێغەمەر هێنرا خەڵكی دەڵێن ( صلی الله علیه وسلم ) دەبێ كە ناوی ئەویش هێنرا بڵێن ( یاخوا گۆڕت پڕ لە نوور بێت ) كە ئێمەت باش ناسیوە . دوای ئەم كورتە باسە ڕودەكەمە بەناو سەركردەكانی كورد ، كەدەڵێم بەناوسەركردەكانی كوردوو ناڵیم سەركردەكانی كورد ،چونكە ئەوسەركردانەی ئێستا هیچ مەرجێكی سەركردەییان تێدا نییەو تەنها ناویان سەركردەیە و قەدەری زەمانەو بۆ نەگبەتی بوون بە سەركردە . ئەگەر سەركردە بونایە:
چۆن شەرمەزارنابن ، هاوپەیمانان بێن هەرێمێكی سەربەخۆت بۆ دروست بكەن و هاوكاریت بكەن ، بەڵام لە پێناوی بەرژوەندی بنەمالەو خێلدا ، ئەو دەسكەوتە گەورەیە لە دەست بدەی . چ حەیاچونێكە ئەو كاتەی دەسەڵاتی بەعس نەماو یەك سەربازی عێراقیش نەمابوو ، هێزی پێشمەرگەش لەوپەڕی بەهێزیدا بوو ، هەرچی دنیا هەبوو لە پشتمان بوو، كاتێك سەركردەكان دەچن بۆلای پؤل بریمەر لە بری ئەوەی داوای هەموو ناوچە كوردیەكان بكەن بە كەركوكیشەوە ، داوای پارەو پلەو پۆست ئەكەن .
ئەمە قسەی پۆڵ بریمەر خۆیەتی نەك من . دەك خەجالەت بنو داوەشێن و ڕیسوای دنیاو قیامەت بن بۆچ سەركردەیەك بوون . بەخوا مێس بێل باشی ناسیون . چ ئابڕوچونێكە هاوپەیمانان هەموو خاكی كوردان ڕزگار بكەن بە كەركوكی ڕەمزی كوردایەتییەوە ، تۆ بێی لەدەستی بدەیت و ئێستا پارێزگارەكەی توركمانێك بێت ؟. چۆن شەرمەزار نابن هەموو ناوچە كێشە لەسەرەكان بە كەركوكیشەوە لە ژێر دەەسەڵاتی كوردخۆی دابێت ، ئێستا بەوە شاگەشكە بێت ، بەخوا پۆستێكی باڵامان لە كەركوك بەدەستهێنا ؟.ئەی بێ ئابڕوینە جاران خۆمان خاوەنی هەموو كەركوك بوین .چ حەیا چونێكە لە دوای ئەنفال وكۆرەوی یەك ملیۆنی وچۆڵ بونی هەرێمی كوردستان ، هاوپەیمانان بێن بۆت ئاوەدان بكەنەوەوخەڵكی بچێتەوە سەر زێدی باوكوباپیرانی و ئیستا خۆت بەدەستی خۆت ئەوناوچانە ئەنفال بكەیتەوەو ببێتەوە بە چۆڵەوانی و ئەوەی دوژمن بۆی نەكرا بەرامبەرت بیكات ، تۆی بەناو سەركردەی كورد خۆت بیكەی . چ ئابڕوچونێكە لە پێناوی بەدەست هێنانی پارە ، بێی هەرچی ئەرزی ناو شارەكان هەیە بیدەن بەكۆمەڵێك سەرمایەداری چاوچنۆكی دوژمن بە كورد ، كە بیكەنە شوقەو ڕێگاش خۆش بكەی عەرەب ئەو شوقانە بكڕن و لەسەریان تاپۆ بكرێت و نیشتەجێ ببن و هەرێمی كوردستان بەم شێوە تەعریب بكرێ .
ئاخر ئەوە چ بێكەرامەتییەكە لەسەر تابلۆی ئوتومبڵ لە پێناوی پارەدا كێشە و ئاڵۆزی بخەیتە نێوان كوردەوە ،بەڵام لەولاشەوە شارەكانی هەرێم تەعریب بكرێن . ئاخر ئەوە چ ئابڕوچونێكە كەكاتی خۆی ئەحمەد حسن بكر چەندین دۆنم زەوی تەرخان كردووە لە بەكرەجۆی شاری سلێمانی بۆ ئەوەی ئامادەیی كشتوكاڵ تاقیكردنەوەی كشتوكاڵی تێدا بكەن ، ئێستاش كۆلیجی كشتوكاڵیش هەیە ، بەڵام تۆ بێی بیدەی بە سەرمایەداری دزوو تالانجچی بە شەریكی بیكەن بە شوقەو بیفرۆشن بەعەرەب . ئای چ ئابڕوچونێكە بۆشاری هەڵمەت و قوربانی چۆن ئاوا بێدەنگ بوون ڕازی بوون ئەو تاوانە بەرامبەر نەوەكانی داهاتوی ئەم شارە ئەنجام بدرێت وڕانەپەڕن .
ئای چ حەیا چونێكە تۆ ناوت حكومەت بێ و موچەی فەرمان بەران بدزی و لە بری ئەوە زەویان بەسەردا دابەشبكەی ، ئەو زەویەی كە شەرەف و ناموس و كەرامەتی میللەتە .ئای چ شورەیی و حەیا چونێكە هیچ مانگێك لە كاتی خۆیدا 120 ملیارەكەی لەسەری ڕیك كەوتون ، ڕادەستی بەغدای نەكەی بۆ ئەوەی موچە لە كاتی خۆیدا بگات ، بە بەهانەی ئەوەی پارەیان نییە، بەڵام لەمەرزەكان دەروازەی تایبەتیان كردۆتەوە بۆ وەرگرتنی پارە كە ناچێتە حساباتی حكومەتەوەو ئەیدزن .
ئای چ سەرشۆڕییەكە كاتێك پاریزگاری كەركوك كوردبێت ، بەشداری ئەنجومەنی پاڕیزگا نەكەی ، بەڵام كاتێك پارێزگار توركمان بێت ، بە گاگۆڵكی و بە خێرایی بچیتە ناو ئەنجومەنی پارێزگاوە و پارێزگارە توركمانەكش كەركوك بكاتە دەستە خوشكی شارەوانییەكانی توركیاو هیچ كەسێكتان نقەتان لێوە نەیەت . ئای چ حەیاچوون وئابروچونێكە تۆ لەكاتی هێرشی داعش بۆسەر یەزیدیەكانی شەنگاڵ فەرمان بە هێزەكانت بكەی بكشێنەوە بۆ ئەوەی یەزیدیەكان قەتڵ وعام بكەن، بەڵام هەموو سالیك لە یادی كۆمەڵ كوژی یەزیدیەكان ، بچیت خۆت شینو مۆر بكەیتەوەو خوتبە بدەیت و بۆ خەڵەتاندنی خەڵك فرمێسكی خوێنین بڕیژی ، پێتان وایە خەڵك ڕاستییەكان نازانێت ؟.
ئای چەند شورەییە ، چەند بێ ئابڕوییە هەست بەوە نەكەیت كە ئێستا شاری هەولێر بەقەدەر ژمارەی توركمانی كەركوك عەرەبی تێدایە و سبەی بەناچاری دەبێ پۆستی پارێزگار بدەی بەعەرەب . ئای چەند حەیاچونە ماوەی 1 ساڵ و 9مانگو 17 ڕۆژە هەڵبژاردنی پەڕلەمان ئەنجام دراوە ، بەڵام بەهۆی ناكۆكی یەكێتی و پارتی نەتوانراوە حكومەت پێك بهێنرێت ، میس بیلیش لەسەر ئەم بنەمایە دەیگوت كورد ناتوانن خۆیان بەڕێوەبەرن و واباشە هەر ژێردەستبن . دەك خەجالەت بن وەكوچۆن میللەتتان خەجالەت كرد لەبەرچاوی دنیا .
ئەمە لەكاتێكدایە هەرێمی كوردستان بە قۆناغێكی زۆر مەترسیداردا گوزەر دەكات ، واخەریكە هەموو هێزەكانی هاوپەیمانان لە هەرێم بكشێنەوە ، تۆم باراك هەوڵ ئەدا حكومەتی مەركەزی بەهێز بكاتەوە . لە بری ئەوەی یەكێتی و پارتی كێشەكانیان چارەسەر بكەن و تا زووە حكومەت پێكبهێنن ، شەریان لەسەر تابلۆی ئوتومبێل دەست پێكردووە . ئای چ شەرمەزارییەكە ماستەرپلانی شاری سلیمانی بە بەهای 5 ملیۆن دۆلار لە لایەن كۆمپانیایەكی ئەڵمانییەوە ئەنجام بدرێ ، بەلام تۆ بێی هەموو ئەو ماستەر پلانە لەناو بەریت و ئەو 124 دۆنمەی دانراوە بۆ كردنی یاریگای نێودەوڵەتی ، كەسانێك بەش بەشی بكەن و بیفرۆشن بەبێ ئەوەی شارەوانی یان پارێزگار نقەیان لێوەبێت و جگە لەوەش هەمو ئەو شوێنانەی بۆ باخچەو خزمەت گوزاری دانرابن ، بەش بەشیان بكەن وبیانفرۆشن .
ئای چ ئابڕوچونێكە هەرێمی كوردستان خاوەنی دوو بەنداوی گەورە بێت ، ئەمساڵ زۆرترین باران باریبێت ، بەڵام شاری سلێمانی و چەمچەمال و شارۆچكە كانیتر بە 10 ڕۆژ جارێك ئاویان هەبێت، لە بەر ئەوەی پارە نییە پەمپەكان نۆژەن بكەنەوە . ئەمە لە كاتێكدایە لە لایەن ئیدارەی گشتی یەكێتی چەندین ساڵە داهاتی ئەم شارە بەتاڵان دەبرێت . هەرچی زەوی بەنرخی ئەم شارەیە فرۆشتیان . چ ئابروچۆنیكە ، لە وڵاتان هەوڵ دەدرێت سەوزایی ناوشارەكان زیادبكرێت ، بەلام بە بەرچاوی بەرپرسان بۆ بەرژوەندی بەرپرسان هەموو سنەوبەرەكانی قەراغ شەقامی تاسڵوجە – سلێمانیان سوتاندو كردیان بە شوێنی بازرگانی . چ تاوانێكە چ بێ ڕەوشتییەكە تۆ بێێ دەیان ملیۆن دۆلار لەخەڵك وەرگریت بەناوی دروستكردنی عەلوەوە لە تاسڵوجەو دوایی هەر بە چۆڵی بمێننەوە و وەكو پێویستیش بۆیان نەكەن.
من زانیاریم هەیە كەسێك دوو ملیۆن دۆلاری پێشەكی وەرگرتووە بۆ ئەوەی ڕەزامەندی دروستكردنیان پێ بدات .ئایا دەوڵەت داری و حوكمڕانی بەم دزو جەردەو گەندەڵ كارانە دەكرێت ؟. بەڕاستی پێشینان ڕاستیان گوتووە كەدەڵێن ( حەیا وەك دڵۆپێك ئاو وایە كە ڕژا ڕژا )واتە كە دڵۆپە ئاوەكە ڕژا تازە نایەتەوە شوێنی خۆی .حەیاش وایە كەجارێك كارێكی ناڕەوات كرد ، لەسەری رادێیت شەرمت بەخۆت نامێنێت . پەندێكی پێشینانیش هەیە كە دەڵێت ( خویەك گرتی بەشێری تەركی ناكا بە پیری ) كەواتە كاتێك مرۆڤ بنەمای ڕەوشت وئەخلاقی لە دەستدا ، هیچ شتێك لای ئەوكەسە عەیب نابێت و هەرچی بیەوێت ئەیكات و گوێ بەكەس نادات .