بەرلە دایک بوونی ئێمەش ئەم دونیایە شوێنێکی ترسناک و رووبەرێکی پڕمەترسی بوو بۆ هەموو ئەوانەی گشت ئاواتێکیان ژیانێکی ئاسودەو دوورلە کۆلەمەرگی بوو. ئەم گەردوونە بەرلە لەدایک بوونی ئێمەش، زیاتر لە قومارخانەیەک دەچوو، هەموو ئاواییەکانی پڕ بوون لە قومارخانە و قومارکەر و قومارچیە تەڵەکەبازە درۆزنە بەرژەوەندچیەکان، قومارچیە دژە یاساکان و دژە باوەکان و قومارچیە بێ باکەکان.
قومارچیەکان بە درێژایی مێژوو هەرگیز باکیان بە هیچ تەڵەکەبازی و وێرانکاری و خولیای باڵادەستی و بردنەوەو دەسکەوتەوە نەبووە. باکیان بە بەکارهێنانی ترسناکترین چەک و بۆمبی ناوەکی و کیمیایی و هەڵگیرساندنی جەنگ و خستنەگەڕی مەکینەی کاولکاری و چەک و جبەخانەو وێرانکاریەوە نەبووە. باکیان بە خوێنی بە ناحەق رژاوی هەژارو داماوو ژێردەستەکراوو و بێ مافەکانی کۆمەڵگا نەبووە. باکیان بە گرتنەبەری ستەم و رێبازی ستەمگەریەوە نەبووە لە پێناو نووسینەوەو هەڵگەڕانەوەو چەواشەکردنی مێژووەوە.
قومار بە هەموو فۆڕمەکانیەوە دەسکەڵاو ئامرازێکی سووک و هەرزانی بەردەستی قومارچیەکان بووە، بۆ قومارکردن لەسەر هەموو ئەو شتانەی پەیوەستن بە شکۆی مرۆڤ و کەرامەت و ژیان و بوون و چارەنووسیەوە.
هەمیشە لە غیابی هەستە ئینسانیەکان و نائامادەیی ویژدانێکی زیندوودا، ئەم بوونەوەرانە بۆ گەیشتن بە مەرام و دەست خستنی دەسکەوت و مسۆگەرکردنی هەژمون و فراوان خوازیەوە، دەستیان لە هیچ قومارکردنێک و قومارکردنێکی ترسناکەوە نەپاراستووە. قوماربە ژیان و بە خوێن و خاک بە مێژوو بە نیشتیمان و گەل و سەرلەبەری پیرۆزیەکانی کۆمەڵگا. قومار بە ئێستاو بە داهاتووەوە.
قومارچیەکانی پانتای کۆمەڵگا ئینسانیەکان بە درێژایی مێژوو، سڵیان لە هیچ کردارێکی ترسناک و هەڵێنانی هیچ هەنگاوێک نەکردۆتەوە بۆ بردنەوەو باڵادەستتر کردنی خۆیان و ئەو دونیابینیەی هەڵگری بوونە لە پێناو قەبەکردن و بە سەردارو سالار کردنی ئایدیۆلۆژیاو دونیابینی و نۆڕمەکانی خۆیانەوە. ئەم توێژە هەڵگری دونیابینیەکی تایبەت و بەرتەسکن رەنگە دژی کتێب و خوێندن و خوێندنەوە نەبن. رەنگە دژی مەعریفەو زانست و باڵاکردنی ئاستی هۆشیاری و تێپەڕاندنی قۆناغەکانی کاڵفامی و بەدفامی نەبن، لێ تا سەر ئێسقان دژەمرۆڤ و دژەژیان و دژە جوانی و ئاسودەیی مرۆڤەکانن.
قومارچیە گەردوونیەکان هەڵگری کۆمەڵە بەهاو نۆڕم و فکرو سیستەمێکی ئەخلاقی و ئاکاری زۆر خراپن، لە خراپترین فۆڕمیاندا بە هیچ جۆرێک لەگەڵ بەها ئینسانیەکان و دادپەروەریە کۆمەڵایەتیەکاندا نایەنەوەو دژیان دەوەستنەوە.
لە یەکەم بینیندا جیهان لە گەردوونێکی جوان و هەماهەنگ و پۆستەرێکی رەنگاڵەی پڕ لە نهێنی دەچێ. جیهان تا ئەو چرکەساتەی مرۆڤە قومارچی و تەماحکارو شەڕەنگێزەکان دەستیان تێ نەخستووە، هەڵگری دەیان تایبەتمەندی ئێستاتیکاو جوانکاریەکی کەم وێنەی ناوەکی و بێ وێنەی شازو دانسقەیە. هەڵگری سەتان جوانی فرە رەهەندی سرووشتی و هارمۆنیای شتەکانی ناویەتی.
مرۆڤ بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی ئەم جیهانە ئاڵۆزەی لەناویدا دەژیت، لێبڕاوانە لە هەوڵداندایە بۆ زانینی نەزانراوەکان و بۆ ئەم مەبەستەش گشت ئامرازەکانی بەردەستی دەخاتە کارەوە. لە رێگەی توێژینەوەو وردبوونەوەو هەڵسەنگاندن و ئێستایش لە رێگەی داهێنانە سەرسووڕهێنەرەکانی ژیریی دەسکردەوە، ژیان و پێدراوەکانی ناوی سەرەوژێر دەکات و ڕاڤەی وردیان بۆ دەکات.
بەڵام سەرباری هەوڵە لبڕاوەکانی مرۆڤ، سەرباری هەڵپەو پەلەقاژەکانیەوە، هەرگیز ناگات بە حەقیقەتی وجوودی ئەم جیهانەپڕلە رەمزورازو ئاڵۆزەو نهێنیەکانی ناویەوە. چونکە هێزی فکری مرۆڤ تا ئەو سنوورەی خەیاڵ بۆی دایناوە، بڕ دەکات و لە وێستگەو شوێنێکدا دەوەستێت و توانای رۆیشتن و بڕینی سنوورەکانی نامێنێ.
ئالێرەدا ئامادەیی قومارچیە هەلپەرەستەکانی دونیای جەنگ و سیاسەت و سەرمایەو دەسکەوت، بۆ گەیشتن بە مەرامە شاراوەو دەمامکدراوەکانی ناخیانەوە، دێن و قومار بە ژیان و شکۆو چارەنووس و رۆحی مرۆڤەکانەوە دەکەن و ئەیانخانە بەردەم مەکینەیەکی زەبەلاحی راگەیاندن و ماس مێدیای پڕلەکاریگەری و تەپڵی شەڕ و لە رێگەی گوتارە ئاگرین و خەڵەتێنەرەکانیانەوە کورەی جەنگ و جووڵەی سەربازی ئەخەنە بازاڕی شەڕو پێکدادانە خوێناویەکانەوەو خۆیان فەرمان دەردەکەن و لە دوورەوە تەنیا بینەری سەرپەڕاندن و کاولکاریە خوێناویەکان دەبن و لە کاتی ئاگربەست و ئاشتەوایی و کۆتایی جەنگەکانیشدا ، بە بزەیەکی دزێوو گوتاری مێدیایی چەواشەکارانە و خەڵەتێنەرەوە لە پانتای کۆمەڵگا دەرئەکەونەوەو خۆیان ئەخەنە نمایش و بە پاڵەوان کردنی خۆیان و فەرزکردنی سیستەمە فکری و ئاکارە کۆمەڵایەتی و ئیداری و سیاسی و سەربازیەکانیان، بە گەلی داماوو دەفرۆشنەوە.
بە درێژایی مێژوو، هەوڵ و کۆششەکانی مرۆڤ بۆ گەیشتن بە حەقیقەتەکانی وجوود، بە قۆناغەکانی “ خۆ دۆزینەوە” و گەیشتن بە ئایدیای “ مرۆڤی باڵا” و “ دانسقە” گوزەر دەکات و ئەیگەیەنێت بە لوتکەی هۆشیاریەوە. لە حاڵەتی غیابی ئەم هۆشیاریەشدا مرۆڤ هەمیشە لە چەشنی نێچیرێکی هەرزان و بێنرخ کراوو بێماف و بێ ژیان، ئامادەی هەموو جۆرە قوربانیدانێکە بۆ پەلاماردان و هەڵمەت بردن و سڕینەوەی بەرامبەری.
ئەم جیهانەی لە ئێستایدا زیاتر وێنای رووبەرێکی بەرفراوانی ململانێی ئینسانەکانە بۆ باڵادەستی و جەمسەرگەرایی و سڕینەوەو کۆکردنەوەی هێزو ئەزمون و هەژمون و تۆخ کردن و کۆکردنەوەی پارەو دەسەڵات و پێگەو جێگەورێگەی شایستە، جیهانێکی دیل کراوی دەستی زلهێزو قومارچیەکانی هێزو پارەو خوێن و کاولکاری و پرۆکسی و بەکرێ گیراوو بە دیل کراوەکانی دونیای هێزو تێکنۆلۆجیایە.
جیهانێکە تیایدا بەردەوام گەورەکان بچووکەکان بچووکترو بێ مافتر و بێ ژیانتر دەکەن. جیهانێکە رۆژێک ئەم و رۆژێک ئەو، بەشێکی لێ هەڵدەلووشێ و قومارچیە بێلە ویژدان داماڵدراوە بەدمۆڕاڵەکان و بکەرە بەدکردارەکان، لە رێگەی بەرپاکردنی جەنگ و کاولکاریەوە، دەست بەسەر بەشێک لە خاکەکەیدا دەگرن و ئاژەڵ ئاسا، واز لە پاوانخوازی و تموحاتە نائینسانیە ناکۆتاکانیان ناهێنن.
جیهانی ئێستا پانتایەکی تا بڵێی ئاڵۆزو پڕلە فەساد و ئالودەو پڕ لە تەنگژەو رووخانی ئەخلاق و نائومێدی و لە جوانی کەوتنی سەرجەمی ئەو بەهایانەیە، سەردەمانێکی دوور، بڕێکی زۆر لە روناکبیرو بیرمەند و فەیلوسوفانی زەمەنی رۆشنگەری و رێنسانس، بێوچان هەوڵی ریفۆڕم و گۆڕانکاری و بونیادنانیان دا.