هیچ کۆمەڵگایەک بە بێ خوێندن و خوێندنەوەو ئەدەبێکی دەوڵەمەند، ئاڕاستەی گۆڕانکاری و پێشکەوتن و وەرچەرخان و هۆشیاری ناگرێتە بەر. هیچ جڤاکێک بە بێ کولتوری خوێندن و خوێندنەوەو تێفکرین و ڕامان، ئاسۆی دید و روانگەو سۆنگەی باوەڕو بیروبۆچوونەکانی بەرفراوان ناکات و لە دۆخی چەقبەستوویی و سەهۆڵبەندانی ئایدیاو بیرۆکەدا لە چەشنی مردوویەکی مۆمیایی کراودا دەمێنێتەوە.
خاڵی هاوبەشی هەموو ئایینەکان، ئایدیۆلۆژیاکان، کۆمەڵگا مۆدێڕنەکان، رەگەزو نەتەوەو باوەڕەکان، قوتابخانە فکریەکان، ئەدەبی نووسین و داهێنانی ئەدەبی و خوێندنەوەیە.
هیچ شتێک بە قەد ئەدەب، وێنای جیاوازیە بونیادیە کولتوری و نەژادیەکانی نێوان نەتەوەکان و جیهانبینیەکانەوە ناکات و هێڵە گشتیەکانی جیاوازیەکان ناخاتە بەر چاوەوەو مەودای نێوان جیهانبینیەکان دیاری ناکات.
هەر نەتەوەیەک لە رووی ئەدەبی داهێنانی نووسینەوە هەژارو پەککەوتەو پاشکۆو پاشکەوتووبوو، توانای دەربڕین و هەڵبژاردن و گۆڕانکاریە بونیادیە کولتوری و سیاسی و جیهانبینیەکانیشی سنووردار و کرچ و کاڵ و هەژارو بێ کاریگەری و لاوازو شکست خواردوو دەردەکەون.
کۆمەڵگای بێ ئەدەبیاتی نووسین و خاڵی لە خوێندنەوەو هەژار لە رووی داهێنانی ئەدەبی، وێنای ئەو کۆمەڵگایەیە، تا بینە قاقای پڕیەتی لەمرۆڤی کەڕوڵاڵ و کوێرو ناهۆشیارو خەسێنراوو بێ فکرو هەژار لە رووی داهێنانەوە.
لەو جۆرە کۆمەڵگایەدا کەناڵەکانی پەیوەندی کردن و هونەری گفتوگۆو ڕاگۆڕینەوەو دانوستان و ئاڵوگۆڕ، ئەوەندە لاوازو پڕ لە کێشەن، نە کەس گوێ دەگرێ و نە کەسیش توانای دەربڕین و تێگەیشتنی هەیە لە سادەترین مەفاهیمی فەلسەفی و کولتوری و چەمکە ئایدیۆلۆژ و سیاسیەکان و دۆخی کۆمەڵایەتی و ئابوری نیشتیمانەوە.
کۆمەڵگای بێ داهێنانی ئەدەبی نوسین و داشۆراو لە کولتوری خوێندنەوەو جەواڵوو، هەڵگری تەواوی ئەو تایبەتمەندیە نەرێنی و خراپانەیە، لەم سەردەمەی شۆڕشی زانیاریەکان و گەشەی خێراو سەرسووڕهێنەری تێکنۆلۆجیای ژیری دەسکرد بەهەموو باڵ و رەهەندەکانیەوە، باڵی بەسەر هەموو شتدا کێشاوەو سەرلەبەری جڤاکی خستۆتە ژێر رکێف و باڵادەستی و تەوژمی خۆیەوە.
لە کۆمەڵگایەکی لەم چەشنەدا سادەترین چەمکەکانی تێگەیشتن و بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و روانگە جیاوازو گۆشەنیگا نالێکچووکان دەخرێنە پەراوێزەوە. لێرەدا چەمکی “ تێگەیشتن” ئاراستەیەکی دژە مەعنەویەت دەگرێتە بەرو دووچاری جۆرێک لە “ وەحشیگەری مەعنەوی” دەبێتەوەو بێ ئەوەی خۆی هەستی پێ بکات، چەمکەکانی بیروهزری ئازاد و رەخنەگرانە دەخاتە بەر شەپۆلی وێرانکاری و لە ناوچوون و سڕینەوەدا.
هەموو کۆمەڵگایەک لە غیابی ئەدەبیاتێکی هزری و رادیکاڵی رەخنەگرانەی زامنکاری گۆڕانکاری و گەشەسەندن و پێشکەوتن و هۆشیاری، ڕووبەڕووی دەیان ئاڵنگاری لە لایەن جووڵانەوە دژبەرەکانەوە دەبێتەوە. کۆمەڵگایەکی لەمجۆرەی بێ فکری رادیکاڵی رەخنەگرانەو مشەخۆرو چاولەدەست ، کۆمەڵگایەکی خۆڵەمێشی و خەواڵوو و بێ دیدگاو روئیاو هێزی بزوێنەرو داهێنان و لڤین و خۆڕاچڵەکاندنی بونیادیە. وێنای ئەو کۆمەڵگایەیە، ئاڵنگاری و مەترسیەکانی بەردەمی نابینێ و بێ ئەوەی هەستی پێ بکات ئاڕاستەیەکی فۆڕمدار هەڵدەبژێرێ، میدیاو کۆمەڵگاو تەوژمەکانی ناوەکی بۆیان بەرهەم هێناوە. ئەم دۆخە ترسناکە لە درێژخایەندا، دواجار کۆمەڵگا بەرەو لێکهەڵوەشانەوەو ترازان و هەڵدێرو تێکچوون و لەباربردن و و پاشاگەردانی و چەقبەستوویی مەعریفی و دونیابینیەوە دەبات و لە جووڵەو چالاکی و پەلوپۆی دەخات.
ئەدەبی بەهێزو باش، ئەدەبێکی ڕەسەن، رەخنەگر، وێرانکەر، لەهەمان کات بونیادنەر، سەرکێش و دژەدابەشکاری و دەوڵەمەندە بە ورووژاندنی فکرو شڵەقاندنی دۆخی چەقبەستوویی و دروست کردنی ئایدیای نوێ و بەرهەمهێنانی تاک و بکەرانی چالاک و هۆشیارو پڕلە مەعریفەوە.
یەکێک لە تایبەتمەندیەکانی کۆمەڵگای ئازادو دیموکرات، بوونی تاکی بەرپرسیار و رەخنەگرو خاوەن مافە. چەمکی رەخنە بەو مانایەی تاک، هەڵگری هزرێکی هەڵسەنگێنەرو بەراوردکار بێت و بزانێ چۆن مامەڵەی دۆخی چەقبەستوویی و گرفتە ناوەکیەکانی کۆمەڵگا بکات و لە هەمان کاتیشدا ئاراستەی گۆڕانکاریەکان بەرەو چ ئاقارێکەوە بەرێت و کام چارەسەری و میکانیزمی گۆڕانکاری و ریفۆڕم بگرێتە بەرو کام رێبازی فکری پەیرەو بکات، لە پێناو بەرژەوەندی گشتی کۆمەڵگاو مسۆگەرکردن و زامن کردنی دوارۆژێکی پرشنگدارو کەم کێشەوە.
تاک لێرەدا پێویستە توانای شەنوکەو کردن و هەڵسەنگاندن و شرۆڤەی ئاڵنگاری و کێشەو گرفتەکان و دانەدەستی دەرەنجامی ئەرێنی و زامنکاری گۆڕانکاریە ئەرێنیەکانی هەبێت. لە پاڵ ئەمەشدا بتوانێ هەنگاو بەرەو چارەسەریەکانەوە بنێت و روئیای واقعی بۆ دوارۆژەوە هەبێت و بە بەڵێن و گفتە سەرپێی و خۆشباوەڕەکانەوە دڵخۆش نەبێت. لەمەش زیاتر گەرەکە تاک هەڵگری خەرمانێکی پڕبەرەکەت و دەوڵەمەندی زیهنی و سەرمایەی مەعنەوی فکری لە بوارەکانی فەلسەفە، سیاسەت، هونەر، نووسین و خوێندنەوەو بەدواداچوونی ئاڵنگاری و ماهیەتی گۆڕانکاریە جڤاکیەکانەوە بێت و بەرپرسیارانە مامەڵەی سەرجەمی رووداوو وەرچەرخانە ئەتێنی و نەرێنیەکانی جڤاکەوە بکات.
کۆمەڵگای دەوڵەمەند بە کتێب و نووسین و خوێندنەوە، کۆمەڵگایەکی ئاگامەند و شکۆدارو بەهێزو پڕ چەکە بۆ بەرەنگار بوونەوەی توخمەکانی پاشکۆیەتی و کۆیلایەتی رەهاو، دەمارگیری و خورافە و پاشاگەردانی و خۆبچوک کردنەوە بەرامبەر بە سەرلەبەری تەوژم و جەمسەرە باڵادەستەکانی رووبەری کۆمەڵگا.
لە پاڵ ئەم تایبەتمەندیانەشدا، ئەدەبی دەوڵەمەند فاکتەرێکی بەهێزە بۆ دروست کردنی شوناسێکی دیارو رۆشن و دیاریکردنی پێناسێکی یەکانگیر بۆ کۆمەڵگا بە گشتی و تاکەکان بە تایبەتیەوە.
کتێب خوێندنەوەو ئامادەیی ئەدەبیاتێکی دەوڵەمەند ، فاکتەرێکی یارمەتیدەرە بۆ هێنانەئارای لانی هەرەجکەمی هۆشیاری جڤاکی و پێناسەکردنەوەی باوەڕەکان، دابونەریتەکان، هەستەکان و رەفتارو هەڵسوکەوتەکان و بەرهەڤ کردنی جۆرێک لە هۆشیاری سایکۆلۆژی جڤاکی، لە دۆخە ئاڵۆزو گرژیە سیاسیەکاندا.
کولتوری ئەدەبی نووسین و خوێندنەوە، دژی هەموو جۆرەکانی تاکڕەوی و دیکتاتۆریەت و نائاگایی و نەخوێندەواری و کەڕوڵاڵ بوون و خەواڵوو بوونی جڤاکیە.
خوێندنی کتێب پێدراوێکی سرووشتیبو خۆرسک نیە. کاڵایەک نیە لە بازاڕێکی هەرزان بایی و لەنگەبازاڕدا بکڕدرێت. بەڵکو ئاکارێکی جوانی سایکۆلۆژی و رەفتاری و نەریتێکی جوانی تاکەکەسی و کەرەستەیەکی بەهێزی مەعنەوی و روناکبیریە، بە ئاراستەی گەڵاڵەکردن و بەرهەم هێنانی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی تاک لەگەڵ خودی خۆیدا بە مەبەستی ئازاد بوون لە سەرلەبەری ئەو کۆت و بەند و بەربەستانەی قالب دانی مرۆڤ لەنێو دونیای جەهل و تێگەیشتنە سەقەتەکاندا دەهێڵێتەوەو لە مەنگەنەی ئەدات.
کتێب و خوێندنەوەو دونیای کتێب هیچی پێ نیە بۆ ئەو تاکانەی لە قووڵایی دۆزەخی “نائاگایی” و نەخۆشی “نەفامی” و پەتای “ بێ فکر” ـ یدا جینگڵ ئەدەن و بەهەموو تواناو هێزیانەوە ڕووبەڕووی چەمکی “ ئاگامەندی” و بەرەکەتی“هۆشیاری” دەبنەوەو میلیمەترێک سنووری جەهل و خۆشباوەری و حەماقەت و رەزامەندیی دەسکرد و خەواڵویی و دەبەنگی نابڕن.