کێچ هێمای پۆخەڵی، پیسی و دۆخی تەندروستی چەپەڵی مرۆڤ و ئەو بوونەوەرانەیە تووشی دەبن. کێچ لە دێر زەمانەوە لە ژینگە پیس و پۆخەڵەکاندا سەری هەڵداوەو هێمایەکی دیارە بۆ تەندروستیەکی خراپ و وێرانی تەندروستی ئەو کەس و ژینگەیەی تیایدا سەرهەڵئەداو گەورە ئەبێ و گەشە ئەکاو دۆخی تەندروستی تاک و خێزان و جڤاک دەخاتە بەر رەحمەتی شێواندن و ئاڵنگاریە تەندروستیەکانەوە.
ئامادەیی کێچ لە ژینگەی مرۆڤ و ئەو کۆمەڵگایانەی بە هۆی غیابی هەژاریی کولتوری تەندروستی و ڕەچاونەکردنی رێنماییە تەندروستیەکانەوە تووشی دەبن، هێمایەکە بۆ نەخۆش کەوتن و نەخۆشی و باری ناخۆش و خراپ و لاری تەندروستیەوە. هەروەک هێمایەکیشە بۆ دواکەوتوویی عەقڵی پاراستنی کولتوری تەندروستی تاک و خێزان و کۆمەڵگا، وەک گشتێکی بچوک، لەناو ئەو کۆمەڵگایەی ئەو بەشە سەرەکیەکەیەیی.
“کێچ” لە فەرهەنگ و تێگەیشتنی کورد، هەڵگری مانایەکی قووڵ و هێمایەکی رۆشنە بۆ خێزان و کۆمەڵگایەکی ناتەندروست و پڕ لە پۆخەڵی و دواکەوتوویی عەقڵی و ئاماژەدانێکیشە بە نائاگایی و ناهۆشیاری تەندروستی، چ لە ئاستی خێزان و چ لە ئاستی کۆمەڵگادا.
“کێچ “پێدراو یا گیراوەیەکی ژەهراوی نیە چە ند کەسێک رۆڵیان لە دروست کردنیدا بووبێت. بەڵکو بە پێی تێگەیشتنی کۆمەڵگا هێمای ئاماژەدانە بە نەخۆشی و پیسی و پۆخەڵی تاک و خێزان و جڤاک و ژینگە و بچوک کردنەوەی هەڵگرانی.
کاتێک “کێچ” لە کۆنتێکستی ( سیاق) باری تەندروستی کۆمەڵگا دەردەهێنرێ و دەخرێتە ناو یاری و سیاقێکی سیاسیدا و یەکسان دەکرێ بە گن بوونی بەرامبەرو چەکێک بۆ لێدان و بچوک کردنەوەی هێزی بەرامبەر، ئیتر مەفهومی “کێچ” گۆڕانکاری بەسەردادێت. لەمەودوا کێچ دەکرێتە ئامرازێکی پەلاماردەرو چەکێک بۆ سووکایەتی کردن و بە رەعیەت کردن و بێ ڕێزی نواندن بەرامبەر بە مێژووی سیاسی و دیدگاو ئایدیۆلۆجیاو دابونەریت و گشت ئەو شت و کەس و گرووپانەی لایەنی بەرامبەر نوێنەرایەتیان دەکات و هەوڵی پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان دەدات .
کێچ لێرەوە وەک گیانەوەرێکی چەپەڵ و هێمای پیسی و پۆخەڵی بۆ بچوک کردنەوەی هێزی سیاسی بەرامبەرو لێدان لە ذکۆو گەورەیی و داشۆرانی لە هەرچی تواناو جوانی و متمانە هەیە بەکار دەبردرێ.
لە ڕاڤەیەکی تری تەندروستی و روانگەیەکی مێژووییەوە، کێچ هێمای نەخۆش کەوتن و ناهەمواری و تێکچڕژانی دۆخی تەندروستی و نەخۆشی سایکۆلۆجیای نەیارانە. لەوەش زیاتر هێمایەکی بۆ پاکژی خود و بە نەفرەت کردنی ئەوانی تر. هێمایەکە بۆ بە فەریشتە کردنی خود و ئەهریمەن کردنی لایەنی بەرامبەرەوە.
لەهەموو ململانێ سیاسی و هەڵمەتەکانی هەڵبژاردنی سی و سێ ساڵی رابردوودا، هیچ لایەنێکی سیاسی دەستی بۆ ئەوە نەبردووە بەشێکی بەرچاوی کۆمەڵگا بە هەڵگری کێچ و پۆخەڵی تەندروستیەوە وێنا بکات. وێنەی نەبووە سەرکردەیەکی سیاسی پەنا بۆ کردنەوەی دەرگایەک بەرێت، رەنگە خودی خۆی لە خرابترین ڕاڤەو هەڵسەنگاندندا خاوەنی مەتەرێزێکی پاک و پاشخان و پێشینیەکی پاک و بێ گەردو نمونەیی نەبێت و بیهەوێ دەستە چەورەکانی بە خەڵکانی ترەوە بسڕێتەوە.
یەکێک لە تایبەتمەندیە دیارو بەرچاوەکانی مێژووی سیاسی و رۆڵی بەشێک لە حزبەکان و بڕێکی زۆر لە بکەرە سیاسیەکان و رووبەری کارو چالاکی حزبی لە هەرێمی کوردستان، بەرهەمهێناوەی سیستەماتیکی نائومێدی ئاڵۆزکاویی بوون و ململانێ ناکۆتا و ناهەمواریە درێژخایەنەکانیەتی، دەیان ساڵە وەک مۆتەکە و تارمایی لێی نابنەوەو بە دوایەوەن .
ئەم تارمایی و مۆتەکەیە هەر چەند ساڵێ جارێک لە ژێر رەحمەتی کارلێکە سیاسی و ململانێی هێزەکان و تێکچوونی هاوکێشە سیاسی و هەرێمایەتیەکان و دەست گرتن بە قەڵەمرەوەکانی دەسەڵات، بە فۆڕمی جیاوازو ناوەرۆکی جیاو بکەری نوێ و تازەنەفس، لە ئانوساتێکی چاوەڕوان نەکراوو دۆخێکی پڕ لە گرژیدا دەردەکەوێت. بەم شێوەێە جەمسەربەندیەکانی هێزو حوکومڕانی لە پانتای سیاسەتدا تۆختر و دونیای سیاسەت و ململانێ و کێبرکێی سیاسی زیاتر لە جوانی دەکەوێ و بێ ئومێدی بە فۆڕمێکی تۆختر روو لە کۆمەڵگا دەکات .