هەمیشە ڕووخانی شارستانیەتەکان و کۆمەڵگا ئازاد و خاوەن سەروەری و شوناسەکان، لەوێوە دەست پێدەکات، ستەم بە گشت رەهەندەکانیەوە دەبێت بە بژاردەو رەگوریشە لە ناخی کۆمەڵگادا دابکوتێت، خواست و داوا رەواکانی کۆمەڵگا پەراوێز بخرێن و ژیان و گوزەرانی گشتی هیچ بایەخی لای دەستەبژێری حوکمڕانەوە نەبێت.
رووخان و داڕمان لێرەوە خێراتر ئاراستە دەگرێت و مرۆڤەکان لە دەرەنجامی کاریگەریەکانی میدیایەکی نابەرپرسیارو مایەپوچ، لە پاڵ پەروەردەیەکی سیاسی تەسکەوە لە “ کەسێتی” دەخرێن و فۆڕمی “ مەتریاڵ”ـیان بەسەردا دەسەپێنرێت و دەکرێن بە “ کاڵا “ یەکی هەرزان و بچووکی پەراوێزی و “هەمیشە بەردەستی” بەتاڵ کراو لە رۆح و پێداویستی و داواکاری و فکرەوە.
ڕووخان لەو چرکەساتەوە دەست پێ دەکات، چەمکەکانی لێپێچانەوە و بەرپرسیارکردن و سزاو پاداش و بەرپرسیارەتی یاسایی، کرچ و کاڵ بووبێتنەوە. چەمکەکانی “ حەق” و “ ناحەق” تێکەڵ بەیەک بکرێن و بخرێنە نێو قالب و فۆڕمێکی نائینسانی و مەتات و لاستیکیەوە. داڕمان لێرەوە خێراتر دەبێتەوە، ئامرازو ئامانجەکان لێک جیانەکرێنەوەو یاسا و دەستوورو عورفە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان لە چەشنی دەسکەڵاو کەرەستەو چەکێکی کوشندە، بۆ دروست کردنی کۆمەڵگاو تاکێکی بێ دیدگاو بێ شوناس و بێ جووڵەو بێ داهێنان و کەوی کراوو رەعیەت کراوی کوشندە، بخرێنە خزمەتەوە.
،وێنای کۆمەڵگای گەورەی فرە رەنگ و فرە نەژادی ئێرانی وێنای تراژێدیای تەڵخی ئەو کۆمەڵگایانەی رۆژهەڵاتیە، بەشێکی گەورەی جڤاک مەڕئاسا بێ شوان و گاوان و سەرۆک و سەرکردەو فەرماندەی “بەڕێز”و سەردارێکی خاوەن دەسهەڵات و سیستەمێکی فەرمانرەواوحوکومڕانی ئیستیبدادی، هەل ناکات. ئەم کۆمەڵگایانە توانای لەسەرپێ وەستان و هەناسەدانیان لێ سەندراوەتەوەو تاکەکانی واخەیاڵ دەکەن، بێ سەرۆک و سەردارو ئاغاو گەورەیەکی خاوەن فەرمان و پارەوسامان و نفوز، توانای ژیان کردن و هەناسەدان و هەنگاونانی نیە و یەکسانە بە مردن.
لە کۆمەڵگایەکی لەمشێوەیەدا حەز کردن بە ژێردەستەیی و رەعیەت بوون و بچووک بوون، خواستێکی کوشندەو قووڵی بڕێکی زۆری کۆمەڵگایە، بە سەرجەمی چینوتوێژەکانیەوە. دەسەڵات سەربە هەر چینو توێژێکی سیاسی، ئایینی یا دەستەبژێرێکی سەربازیەوە بێت، زۆرینەی کۆمەڵگای بێ ماف و بێ شوناس و بێ دیدو بێ خەون و روئیا، بێ سێوو دوو بێ ئەوەی پرسیار لە ماهیەتی چۆنێتی حوکمڕان و حوکمڕانانەوە بکات، قازئاسا ئامادەی سەرلەقاندن و جێ بە جێ کردنی فەرمان و رێنمایی و فەرمایشتە بە ناو ئاسمانی و پیرۆز و دانسقەکانەوەن.
رەعیەت لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا لە ئامادە نەبوونی “ شوان و گاوان”ێکی کوتەک بەدەست و تووڕە، ترس دایدەگرێ و ڕووبەڕووی دڕدۆنگی و نیگەرانی و خەمۆکی و دۆخێکی دەروونی ئاڵۆز و داوەشان دەبێتەوە.
لە غیابی ئامادە نەبوونی سەرۆک و سەردار و فەرماندەی باڵادەستەوە، هەست بە پووچی و بچووکی و پوکانەوە دەکات و لە حاڵەتی نەبوونی فەرماندە و فەرماندارەوە، توانای قسەکردن و خەونی گەورەو جووڵەو فکر و ئەندێشەی بڕیاردانی سفرە.
هەر ئەم فەرهەنگە رۆژهەڵاتیە لە ئەنجامی کارلێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی ناوەکی جڤاکدا، سەرەنجام دیکتاتۆر و بتی سیاسی رەزاقورسی فووتێکراو دروست دەکات و بەرگی “ پیرۆز بوون”یش بە هەمان دیکتاتۆر دەبەخشێت. دوای رووخانیشی بەهەمان زیهنیەت و عەقڵیەت و فکرەوە، گەڕان بە دوای دۆزینەوەی دیکتاتۆرێکی نوێ دەست پێ دەکاتەوەو نەوە دوای نەوە لە میانەی پرۆسەیەکی تۆکمەو ستراتیژێکی داپۆشراوەوە، لەسەر هەمان عەقڵیەت و زیهنیەتەوە بەردەوام دەبێت و کۆن بە سیماو فۆڕمی نوێ بەرهەم دەهێنرێتەوەو و کاراکتەرێکی تری کوتەک بەدەست بۆ ئاییندە ئامادە دەکرێت.
حەمەرەزا شای پەهلەوی تەنیا پاشایەکی زاڵم و ستەمکارو خۆپەرەست و “خۆبەخوازان” نەبوو. بەڵکو بەرهەمی هەمان عەقڵیەتی نەخۆش و زیهنیەتی بێمارو و ڤایرۆسی خۆ بە “خوازانین “و خۆبەزلزانێکی کوشندە بوو. لە بیرمە لە ساڵانی هەفتاکان، حەمەرەزا شا بە قەناعەتی تەواوەوە خۆی وەک سێبەری خوا لەسەر زەوی وێنا دەکرد و لە مەڕاسیمی جەژنەکانی دووهەزارو پێنج سەت ساڵەی شاری شیرازدا، بە ئاشکرا هێمای بۆ ئەوە کرد، ئەمی پاشا، سێبەری خوای گەورەیە لەسەر گۆی زەویدا!!!
لە رووی سایکۆژیەوە ئەم وێناکردنە یەکسانە بە کۆتایی عەقڵ، کۆتایی بەرپرسیارەتی گشتی، کۆتایی رەخنە، کۆتایی مرۆڤبوون و خودئەوینیەکی کوشندەو بە هیچ زانینی گەل و بە رەعیەت کردنی گشت کۆمەڵگاو لە مرۆڤ خستنی مرۆڤ و مرۆڤایەتی و خۆ کردن بە خاوەندارێتی زەوی و ئاسمانەوە. بە جۆرێک هەموو ئێرانیەکان لەمەودوا پێویستە کڕنۆشی عەبدایەتی و نۆکەرێتی بۆ بەرن و پرسیار لە ماهیەتی “ پاشا” بوونی نەکەن. بەڵام دواجار هەروەک مێژووش نووسیویەتیەوە، هەر ئەم خۆپەرەستیە وایکرد هەمووان بە چاوی سەر ببینن پاشا، پاشایەکی “ رووت” و فووتێکراوێکی گەمژەو مقەوایە.
هەر سیستەمێکی سیاسی و کاراکتەرێکی ناو ئەم سیستەمەی لەم شێوەیە، هەڵگری ئەو زیهنیەتەی “ خۆبەخوا زانین” و ئۆلۆهیەت بێت و کار لەسەر بە رەعیەت کردنی کۆمەڵگاوە بکات، دواجار خۆی لە وەڵام دانەوەی هەر پرسیارێکی جەوهەری حوکمڕانی و بەرپرسیارەتی گشتی دەبوێرێت و پێی وانیە ئەشێت ئەمی پیرۆزکراوو باڵاکراوو فووتێکراو، بخرێتە بەردەم بەرپرسیارەتی کارو هەڵە چارەنوس لسازەکان و ئەرک و بەرپرسیارەتیەکانیەوە.
ئەم عەقڵیەتەت و زیهنتەتەی شای ئێران، دامەزراندنی دەزگای جاسوسی “ ساواک” و گرتن و تێهەڵدان و ئەشکەنجەدان و زولم و ستەم ئیستبدادێکی دڵڕەق بەرهەمەکەی بوو. ئەم دونیابینیە نەخۆش و بۆگەن و نائینسانیە، کۆمەڵگایەکی تەواو سەرکزکراوو لە مرۆڤ خراوو کەوی کراوو عەقڵ داخراوی دروست کرد. دۆخێک بوو تەنانەت کۆمەڵگای مەدەنی توانای لانی هەرە کەمی چالاکیەک یا رەخنەیەک و هەناسەدانێکی مەدەنیانەی لێ سەندرابوویەوەو بچووکترین ناڕەزایەتی بە تووندترین کەرەستەو ئامرازو شێوە وەڵام دەدرایەوەو سەرکوت دەکرا.
بەڵام ئایا دوای هەرەس هێنان و رووخانی ئەم سیستەمە، کۆمەڵگاو تاکی ئێرانی پەندو ئەزمونیان لە ستەمی پاشای رووت و چەوتی و لاری و نادادی و ناهۆشیاریەکانەوە وەرگرت؟
نەخێر…تەنیا شوانەکە گۆڕا و یەکێکی تر خرایە شوێنیەوە. یەکێک رۆیشت و یەکێکیتر هاتە شوێنی ئەم.
هەر ئەم خەڵکە بەهەمان عەقڵیەتەوە وێنەی رابەری رۆحی نوێیان لە ناو مانگ بینی ( لە بیرمە خەڵکی قەناعەتی تەواویان هێنابوو بەوەی وێنەی رابەری گەورە لەناو مانگدا بینراوە).
خەڵکی نە داوای پێخستنی کۆمەڵگایان کرد و نە زامن کردنی مافە گشتیەکان و ئازادی و دادپەروەری و سەروەری یاسا و ژیانێکی شکۆمەندانە بوون بە بنەمای سەرەکی خواست و داواکاریە شۆڕشگێڕیەکان. بەڵکو داوای رزگارکەرو فەرماندەو باوکێکی رۆحی و سەرۆک و رابەرو رێپێشاندەرو ( شوان) ێکی دیکەیان کرد بە هەمان زیهنیەت و دونیابینیە نەخۆش و بەرتەسکەکەی جارانیانەوە. بە واتایەکی تر پێویستی بوونی شوانێکی تر و گاوانێکی تر لە داواکاریە لە پێشینەییەکانی گەلانی ئێران بوو.
دوای کۆچی دوایی رێبەری یەکەم، رێبەری دووەم خرایە شوێنی یەکەمەوە و کاروباری وڵات و دونیای سیاسەتی وڵاتی بەو جۆرە رەنگرێژ کرد، خواستی خۆی و ئارمانجە باڵاکانی بوو.
بەڵام دۆخی کۆمەڵگا لە رووی سیستەم و ژیان و گوزەران و توانای دارایی و ئابوری و پێشکەوتن نەک باشتر، بەڵکو ڕوو لە خرابتر بوو و رەوتی سیاسەت و ئاڕاستەی حوکمڕانی و فەرهەنگی سیاسی ئەم نوخبەیە دەریخست، توانای بە ئامانج گەیاندن و بەرکەماڵ کردنی هیچ کام لە دروشمە شۆڕشگێڕیەکانی نەبووەو لە داهاتووشدا بەم حاڵەیەوە نایبێت.
ئەوەی لە ئێستایەکی تەواو ئاڵۆزی دۆخی ئێران و پانتای سیاسەتی ئەم وڵاتەدا دەبینرێت، پاشاگەردانی بە تەواو مانای کۆمەڵگای ئێرانیە بۆ گەڕانەوەی بۆ سەردەمی “ شوان” ی یەکەم. ئێستا خەڵکی بۆ رزگار بوون لەم دۆخە سەختەی تێی کەوتووە، پەنای بردۆتە بەر رەزا پەهلەوی ( کوڕەگەورەی شوانی یەکەم) تا لە چنگ شوانی سێهەم رزگاریان کات.
رەزا پەهلەویش نەک بە هۆی سیاسیەتزانی و تواناو رۆشنبیری و شایستەبوون و لێهاتووییەوە، بەڵکو تەنیا بە هۆی ناوەکەیەوە خۆی وەک رزگارکەرو موژدەهێنەرو شادیهێنەری ئێران و ئێرانیەکان وێنادەکات و خۆی لێ بووە بە ئیمامی مەهدی.
ئەوەی لە دۆخی ئێراندا دەگوزەرێت، حەقیقەتی کۆمەڵگایەکی داڕزاوو داتەپیوو و کەوتوو و نەخۆشە. ئەم کۆمەڵگایە قەناعەتی هاتووە بێ شوان و گاوان و ئاغاو سەردارو گەورە و سەرۆک و سەرکردەیەکی بە پیرۆزکراوو خودئەوین و خۆپەرەست و لوتبەرز و گۆپاڵ بەدەست و تەقدیس کراو، هەرگیز رێ ناکات و ناتوانێ بژیت و قۆناغەکانی مێژوو و پێشکەوتن و شارستانیەت بە سەرکەوتوویی ببڕێت.
دیسانەوە هەمان رێچکە: پیرۆزکردن، سەرکزی، بێدەنگی، مەڕبوون و کڕنۆش بردن و گەورە کردن. لێرەوە ناوەرۆک گرینگ نیە و لەهەموو مانایەک بەتاڵ دەبێتەوە. لێرەوە کەسێتی گرینگە، سیستەم و توانای ئیدارەدان و دیدگای سیاسی و شایستەیی گرینگ نیە، رەچەڵەک گرینگە، بەرپرسیارەتی هەڵگرتن بایەخی نیە، رابەرێکی کوتەک بەدەست گرینگە وەک شوانی ڕانەمەڕ، سەرکردایەتی مێگەلێکی ناکارامەو عەقڵ داخراوو لە جوانی خراو گێژ و بەنجکراو بکات.
هیچ کۆمەڵگایەک بە کۆکردنەوەی سەرجەمی دەسەڵاتەکان لای یەک کاراکتەری پیرۆز، هەرگیز پێش ناکەوێت و رووی گەشەسەندن و پێشکەوتن و لانی کەمی دادپەروەری و یەکسانی بە خۆیەوە نابینێت.
مەرج و پێش مەرجەکانی ئازادی و دیموکراسی، زەمینەی کۆمەڵگایەکی ئازادو هۆشیارو روناکبیرو ئەرکناس و بەرپرسیارو قسەکەرو رەخنەگرە، نەک سەرلەقاندن و هەڵپەڕین و چەپڵە لێدان و بێهۆشی و بەنج بوون.
هیچ کۆمەڵگایەکی “مەڕئاسا “هەرگیز رووی پێشکەوتن و خوشگوزەرانی و دادپەروەری بە خۆیەوە نابینێ، بەڵکو هەمیشە بەدوای دۆزینەوەی شوان و گاوان و رێبەرو سەرکردەی تازەوە، وێڵ و سەرگەردان و برسی و بێدەرەتان و کەرامەت شکێنراو دەمێنێتەوە. تاک لە جڤاکێکی لەمشێوەیەدا ناچارە مێژوو دووبارە و چەند بارە و سەت بارە بکاتەوە و لە نێو چوارچێوەیەکی فکریی تەسک و ژەنگ گرتوودا، قەتیس بمێنێت و لە قالب بدرێت و لە جووڵە بکەوێت.
کۆمەڵگاکانی هاوشێوەی ئێران و گەلانی بەنجکراو، لە رووی کلتورو مێژووی سیاسی و عەقڵیەتی گشتی و زیهنیەتی تاکەکانیەوە، گەر لە ناوەوە گۆڕانکاریان بەسەردا نەیەت و مانا بۆ چەمکی سیاسەت و یاساو دادپەروەری و بەرپرسیارەتیەکان نەگێڕنەو و رێگەی هۆشیاری و هۆشمەندی نەگرنەبەر ، بێگومان هەر پەنجا ساڵ جارێک خۆیان بە دوای دیکتاتۆرێکی تازەدا لە ململانێدا دەبن. گەریش نەیدۆزنەوە، م هەر خۆیان دروستی دەکەن.
لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا حیکایەتە کۆنەکان، بەسەرهاتە مێژوویی و ئەفسانەییەکان و پاڵەوان بازیەکان، هەرگیز کۆتاییان نایەت و هەر ئەم ئاراستەیەش دواجار چەمکی سیاسەت و دونیاو دۆخی کۆمەڵگاکانیان لەقالب ئەدات و خەونی گۆڕانکاری ئەرێنی ئەبێتە بڵقی سەرئاوو و لە بەرهەم هێنانەوەی رابردوو و نەهامەتی و مەینەتیەکان بەردەوام دەبن.