بەشی شەشەم و کۆتایی             

هۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانی

لە مێژە نووسیومە: (بەرهەمی نووسەران، وەک باخچەی گوڵان وایە، چونکە هەموو جۆرە گوڵێکی ڕەنگاوڕەنگی بۆنخۆشی تێدا دەڕوێ. هەموو جۆرە بۆنوبەرامەیەکی خۆشی لێ هەڵدەستێ. بەڵام لەنێو هەموو گوڵەکاندا، گوڵێ لە هەموو گوڵەکان گەش و جوانتر، تەڕ و دڵڕفێنتر دەردەکەوێ. بۆنوبەرامەی لە هەموویان پتر، کار لە مێشک دەکا، جگە لە ئەوەی هەر گوڵیکیش، جوانی و بۆنی تایبەتی خۆی هەیە.

هۆنەریش هەرچەندە هۆنراوەی جۆراوجۆری هەبێ، هەر لە بوارێکی دیاریکراودا دەتوانێ، بە تەواوی دەسڕەنگینی خۆی بنووێنێ و زۆر سەرکەوتووشبێ. بەڵام لە بوارەکانی دیکەدا، هۆنراوەکانی کەم یا زۆر، لاوازتر دەردەکەون. بۆیە هیچ هۆنەرێ، لە هەموو بوارەکانی هۆنراوە هۆنینەوەدا ناتوانێ، بە هەورازی سەختی هونەری هۆنراوەهۆنینەوەدا سەرکەوێ و بە لووتکەی بەرزی نەمری بگا. بەڵکوو تەنیا لە یەکێ لە بوارەکاندا دەتوانێ، بەتەواوی پەیامەکەی خۆی بەجێبگەیەنێ و تاجی شای شاهانی هۆنەران لەسەربنێ. ئەمە ڕاستییەکی تەواوە و بەڵگەی ناوێ، پێویستە هەموو هۆنەرێ، دانی پێدا بنێ.) «5، 551»  

لە هەمان کاتیشدا، هەموو هۆنەرێ چەن گەورە و بەتوانا بێ، چەن بەرهەمی هەمەچەشنەی هەبێ، چەن خاوەنی ئەزموونی مێژوویی و وێژەیی تایبەتی خۆی بێ، چەن ڕووناکبیر و وریاش بێ، هەر هۆنراوەی لاوازی هەیە و هەڵەشدەکا. بەڵام گرنگ ئەوەیە، هۆنەر خۆی دان بە ئەو ڕاستییەدا بنێ و هەوڵبدا، هۆنراوەکانی بژاربکا، ئاستی هونەری و وێژەیی خۆی بەرزکاتەوە، خۆی پتر ڕۆشبیربکا، کەڵک لە ئەزموونی هۆنەرانی کورد و بیانیش وەرگرێ، چونکە جگە لە ئەوەی، هەر تەنیا هۆنراوە هۆنینەوە گرنگ نییە، بەڵکوو باشتر وایە، هۆنەر ڕووناکبیریشبێ!

 لەبەرئەوە پێم وایە، هۆنەری گەورەی کوردپەروەری کورد «قانع»، لە بواری هۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانیدا، لە هەموو بوارەکانی دیکە سەرکەوتووترە و هیچ هۆنەرێکی دیکەی کورد نییە، شان لە شانی بدا. ئاخر گەر لاپەڕەکانی دیوانەکانی هەڵبدەینەوە، بۆمان دەردەکەێ، هۆنەر لە هەموو جۆرە هۆنراوەکانی دیکە پتر، بایەخی بە هۆنراوەی نەتەوەیی و نێشتمانی داوە و نزیکەی «50»، هۆنراوەی جیاوازی هۆنیوەتەوە، زۆر بە کوڵ و دڵیش، دایڕشتوون. بۆیە تا ئەوڕۆش، هۆنراوەکانی بە نەمری ماونەتەوە، لە یادەوەری ڕۆڵەکانی کورددا دەژین. باوەڕناکەم، لە ئەو سەردەمەی هۆنەری تێدا ژیاوە و هۆنراوەی هۆنیوەتەوە، هیچ هۆنەرێکی کورد هەبێ، هێندە هۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانی گوتبێ!

لێرەدا هەوڵدەدەم، چەن نموونەیەکی جوان و پڕ واتا، لە گوڵزاری هۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانی هۆنەر گوڵبژێرکەم و پێشکەش بە خوێندەوارانی کوردی بکەم.

ڕەنگە هیچ هۆنەرێ، هێندەی «قانع» خۆی بە کورد نەزانیبێ و زۆر شانازیشی، بە کوردبوونی خۆیەوە نەکردبێ و ئەمەشی نەشاردووەتەوە، چونکە گەر هۆنەرانی دیکەی کورد، بە هۆنراوەیەک شانازییان بە کوردبوونی خۆیانەوە کردبێ، ئەوا «قانع»ی نیشتمانپەروەر، بە چەندین هۆنراوەی جیاواز، ئەو هەستە پیرۆزەی دەربڕیوە. ئەوەتە هەستی کوردبوونی خۆی، بە «7» پێنجخشتەکی دەربڕیوە و لە «2»هەمین پێنجخشتەکییەکەیدا، بە ئاشکرا گوتوویەتی و منیش لەگەڵ ئەو ڕەوانشادەدا دەڵێم:

بە دەستی خۆم نییە وەڵڵا، لە دیوانی خوا کوردم

لەناو شێخ و بەگ و میر و مەلا و شاه و گەدا کوردم

تەماشای جەوهەری من کەی، ئەزانی ئاشکرا کوردم

« بە کوردی بووم و خوڵقاوم، هەتا ڕۆژی جەزا کوردم

لەسەر ئەم بیرمە، ژینم، ژیانێکی حەقیقەتە »

پاشان لە «5»یەمین پێنجخشتەکییەکەیدا گوتوویەتی:

وەتەن! دێوانەکەی خۆتم، بەڵاگەردانی بەر پێتم

ئەگەر بێتو قبووڵمکەی، بە دڵ سەربازی سەر ڕێتم  

جگەر سووتاوی لاوانی، بەبێ ماڵ و بەبێ جێتم

« لە باخی عیشقی میللەتدا، فیداکاری نەکەم شیتم

فیداکاری لەسەر ڕێی، هێرشی سەیلی موحەبەتمە »   «5، 131-132»   

لە چوارینێکدا، داماوی «فەرهاد»ی کوردی ئەڤیندار و دەردی دڵێ خۆی بەراوردکردووە، گەر «فەرهاد» بۆ «شیرین» دڵی سووتابێ، ئەوا «قانع» هەر بۆ «کوردستان»ەکەی دڵی برژاوە، بۆیە گوتوویەتی:

لەگەڵ «فەرهاد»ا، دڵمان ئەبرژاند      

فرمێسکی سوورمان، بە کوڵ دائەڕژان

هەر دوو زوخاوی، فیرقەتمان نۆشی

ئەو بۆ «شیرین» و من بۆ «کوردستان»   «5، 136»      

لە هۆنراوەی «ئەگەر مردمدا»، ڕووی دەمی لە نیشتمانەکەی کردووە و بە «7» دێرە هۆنراوە گوتوویەتی:

ئەگەر مردم وەتەن، لاوانی تۆ خۆش

ئەگەر «هیتلەر» نەما، گاوانی تۆ خۆش

مخەیەربم لە بەینی تۆ و بەهەشتا

 لە جەننەت دوورئەبم، سەیرانی تۆ خۆش   «5، 129»

هەروەها بە تاکە دێڕە هۆنراوەیەکیش گوتوویەتی:

هەتا ماوم، ئەبێ بۆ عیزەتی ئەم خاکە دەعواکەم

خەڵاتی دوژمن و خەرقەی خیانەت، قەت لەبەرناکەم   «5، 130»  

«قانع» لە هۆنراوەی «دوژمن بەخیوکردن»دا، بە «18» دێڕە هۆنراوە، باسێکی جوانی بەچەکانی دوژمنی کردووە، چۆن گەر لە پاشەڕۆژدا گەورەبن، چییان لێ دەوەشێتەوە. لە کۆتایی هۆنراوەکەشدا بە دوو دێڕ گوتوویەتی:

ئەگەرچی، هیچ کەس گوێ ناگرێ لێم

من وەزیفەمە، ئەبێ هەر بیڵێم

ئەی براکانم! ئێوە کوردانن

لە پاش مردنم، قەدرم ئەزانن   «1، 157»

هەروەها لە هۆنراوەیەکی دیکەشدا گوتوویەتی:

سێ مەتاعی پڕ بەها، ئەوڕۆ تەواو بێ قیمەتن

یەک شیعر، دوو ڕاستی، سێ حورمەتی خاک و دیار  «1، 158»

هەرچەندە «قانع»، پیشەیەکی تایبەتی نەبووە، زۆر هەژار بووە. بەڵام خاوەنی هەڵوێستی نەتەوەیی خۆی بووە، هێندەش نەتەوە و نیشتمانەکەی خۆشویستووە، شانازی بە زمان و کەلتووری کوردییەوە کردووە. تەنانەت گەر باسی یەزدانی مەزنیشی کردبێ، نەتەوەکەی خۆی بیرنەچووە. بۆیە لە بواری زمانی نەتەوەی کوردیشدا، شانبەشانی هۆنەرانی دیکەی کورد، چەن هۆنراوەیەکی جوانی هۆنیوەتەوە.

بۆ نموونە: لە هۆنراوەی «وەسفی وەهاب»دا، ستایشێکی جوانی یەزدانی کردووە، هەڵبەتە چاوی لە هەردوو هۆنەری نیشتمانپەروەری کورد «خانی» و «حاجی قادری کۆیی» کردووە، باسەکەشی بە زمانی کوردییەوە بەستووەتەوە و گوتوویەتی:  

«قانع» بە زمانی کوردی، مەدحی خوای ئەنووسێ

تا کەس نەڵێ، بە کوردی نەکراوە وەسفی وەهاب    «5، 744»     

«قانع» لە هۆنراوەی «مشتە بوودوم و پینەچی دەرزی»، ڕەخنەی لە ئەو نووسەرانە گرتووە، کە بە زمانی نەتەوە سەردەستەکانی «کوردستان» دەنووسن. سەبارەت بە زمانی نەتەوەیی، بە «16» نیوە دێڕ گوتوویەتی:

عەیبە بۆ تۆ، کە ئەسڵی کوردانی

حورمەتی خاک و باد نازانی

کاغەزت بێ، بە توورکی ئەینووسی

یا زوانی زەبوونی ئێرانی

کەی عەرەب، کاغەزی بە توورکی بوو؟

یا عەجەم، کەی بە ڕەسمی عیمرانی؟   «5، 56»

لە هۆنراوەی «تەپڵی شادمانی»یشدا، بە «7» دێڕە هۆنراوە گوتوویەتی:

با بنووسم شیعری کوردی، تاکوو خەڵکی تێبگات

شیعری کوردی شیرینترە، یا شەکر و هەنگوین و نەبات  «1، 110»

ڕاپەڕینی بەردەرکی سەرای شاری «سولەیمانی»، لە مێژووی نەتەوەی کورددا، چ نووسەران و چ هۆنەران، بایەخێکی زۆریان پێ داوە.  چونکە (لەلایەکەوە هیچ ڕۆژێ هیندەی ئەم ڕۆژە سوورە، لە مێژووی کورد و لە وێژدانی ڕۆڵەکانی گەلەکەماندا، زیندوو نەبووە و نەژیاوە. لەلایەکی دیکەشەوە، لە زۆر ڕووەوە، هەم خاڵێکی گرنگ و وەرچەرخانێکی چۆنێتی، لە ژیان و مێژووی تێکۆشانی ڕامیاری، سەربازی و دیپلۆماسی، بزووتنەوەی کوردایەتیدا وازیکردووە. هەم دۆست و دوژمنی ڕاستەقینەشی، بۆ ڕۆڵەکانی ئەو سەردەمەی کوردیش دەرخستووە. هەموو ئەو بڕیارە درۆیانەی، بۆ گەلی کوردیشیان دابوو، هەموو ئەو ڕێککەوتن و پەیماننامانەی مۆریشکرابوو، مژدەی سەربەستی کورد و سەربەخۆیی کوردستانیان، بە رۆڵەکانی گەل ڕاگەیاندبوو، هەر هەموویان لەبەر تیشکی ڕاپەڕینە پیرۆزەکەی ئەو ڕۆژە سوورەدا، بۆ کورد تاقیبوونەوە، ڕاستی و ناڕاسیتیان دەرکەوتووە و چی دیکە کۆمەڵانی خەڵک، بە تەمای درۆ و هەڵخەڵەتاندنی داگیرکەران نەماون.)

«7، 10-11»

هەرچەندە ئەم خۆپیشاندانە گەورە و ڕاپەڕینە پیرۆزە، بە نوچدانی گەل و سەرکەوتنی هێزەکانی دەوڵەتی داگیرکەری «عێراق» کۆتاییهاتووە، بەڵام ئەم ڕۆژە لە مێژووی گەلی کورددا، ڕۆژێکە نە لە یاد دەچێ، نە وێنەی دەبێتەوە. بۆیە لە مێژووی نەتەوەی کورددا، بە «ڕۆژی ڕەشی شەشی ئەیلوول» ناسراوە.

کارەساتی دڵتەزین و ڕوداوی خویناوی ئەم ڕۆژەڕەشە، هێندە کارێکی گران و ناخۆشی، لە هەست و هۆشی جەماوەری کورد بە گشتی، نووسەران و هۆنەرانی کورد بە تایبەتی کردووە، کەم کورد هەیە، گەر «50» ساڵیش دوای ئەو ڕووداوە، لەدایکبووبێ، شتێکی سەبارەت ڕاپەڕێنەکە و بەسەرهاتەکانییەوە نەبیستبی. کارتێکردنی ئەو زۆرداری و نامرۆڤانەیەی، هەردوو دەوڵەتی داگیرکەری «عێراق» و «بریتانیا»ش، بەرانبەر بە خۆپیشاندەرەکان کردوویانە، بەشێوەیە بووە، کسپەی لە جەرگی نیشتمانپەروەران هەڵساندووە، تای خەمێکی گەورەیان لێهاتووە و دانی تۆڵەسەندنەوەیان جیڕکردووەتەوە.

لەبەرئەوە هێندێ هۆنەری نیشتمانپەروەری کورد، سەبارەت بە ڕووداوەکانی راپەڕینەکە درێغییان نەکردووە، چەندین هۆنراوەیان بەرز و جوانیان نووسیوە، وەک «پیرەمێرد، حەمدی، بەبە، سەلام، شێخ نووری، ئەحمەد موختار جاف، گۆران، بێکەس، بەختیار زێوەر، مینە جاف، ئەخۆڵ، دڵزار، کامیل ژیر، شێرکۆ بێکەس ... »       

هەڵبەتە «قانع»ی کورد و مەرد، دڵسۆز و نیشتمانپەروەریش، لە ئاستی ئەو کارەسات و ئەرکە نەتەوەییە بێدەنگ نەبووە، دەنگی هەڵبڕیوە و بە هۆنراوەیەکی جوان، گەرمەشینێکی بۆ خوێنی ڕەوانشادان و ڕۆڵە دڵسۆزەکانی گەلەکەمان کردووە. بۆیە لە هۆنراوەی «شیوەن»دا، شیوەنێکی بێ وێنەی، بۆ خوێنی بەناهەق ڕژاوی ڕۆڵەکانی کورد و ئەنجامی ڕاپەڕینەکە کردووە، بە «7» دێڕە هۆنراوە گوتوویەتی:

لە کزی کوردان گلاراومە

ڕۆژەکەی «ئەیلول»، تانەی چاومە

لە بیرت نەچێ، باخچەکەی بەرسەرا

بە خوێنی کوردی مەزڵووم ئاودرا

بە گوللەی مەترەلۆز ئاوپرژێنکراین

لەسەر حەق خۆمان، بە ناحەق کوژراین

با پێی تێ نەخەین، ئەو خوێنە گەشە

چون یادگاری، ڕۆژێکی ڕەشە

سوێندی پێ بخۆین، تا ڕۆژی مردن

کۆتایی نەکەین، لە تۆڵەسەندن

ئەو خاک و خوێنە، کەینە نموونە

بۆ ئەو میللەتەی، ئەمڕۆ زەبوونە

با لە ناو پەڕەی مێژوو بمێنێ

کورد تۆلەی خوێنی، بە خوێن ئەسێنێ   «9، 437»

«قانع»، وەک نیشتمانپەروەرێکی دڵسۆزی کورد، هێندێ هۆنراوەی دژی ناکۆکی و دووبەرەکی، ڕیزەکانی نێوخۆی نەتەوەی کورد داناوە. پێی وابووە، ئەو دەرکەوتە خراپە، کورد بە دەستی خۆی ئەفراندوویەتی، بۆیە لە چوارینێکدا گوتوویەتی:

برا! خۆکردە دەردی نیشتمانم

گڕی خۆمە، ئەسووتێنی ژیانم

لەبەر بێ وەحدەتی و ئاوارەیمان

نەما قەدری بەگ و شوان و سەپانم   «5، 575»

سەبارەت بە یەکێتی ڕیزەکانی گەلی کوردیش، بە تاکە دێرە هۆنراوەیەک گوتوویەتی:

شوان و سەپان و ئاغا، سەردار و میر و گاوان

گەر یەک نەگرن هەمووتان، وێرانە حاڵی کوردان  «5، 575»

لە هۆنراوەی  «بەری یەکێتی»شدا، بە «16» دێڕە هۆنراوە، ناوەڕۆکی بیری یەکێتی بۆ باسکردووین، ڕێنمایکردووین و گوتوویەتی:

کە هات هاوخوێن و کوڕی یەک خاک بین

ئەبێ دەرحەق یەک، بۆچی ناپاک بین

تەماع نەکەینە نامووسی یەکتر

بۆ ڕۆحی یەکتر، نەبین بە ئاگر

لە کۆتایشدا گوتوویەتی:

کوێر دەستکێشێ، ئەتخاتە ناو چاڵ

تیایا دەرنایەی، هەتا هەزار ساڵ       «5، 576»

هەرچەندە نووسەر و هۆنەر و زانایانی کورد، لای من پلە و پایەیەکی تایبەتی و ڕێزێکی زۆریان هەیە، بەڵام هەرچەندە ئەوڕۆ، کار و کردەوە و هەڵوێستی، هێندێ هۆنەر دەبینم، زۆر سوپاسی یەزدانی مەزن دەکەم، هۆنەر نەبووم! چونکە گەر دوێنی، هۆنەرانی دەربار خۆیان و بەرهەمەکانیان، بە جێنشینەکانی عەرەب، شاکانی فارس و سوڵتانەکانی توورک، بە زێڕ و زیو فرۆشتووە، ئەوا ئەوڕۆ زۆربەی هۆنەرانی کورد، گەلێ لە ئەوان خراپترن! ئاخر لەناو چ نەتەوەیەکدا هەبووە، هۆنەرانی کورد بەسەر پارتەکانی باشووری «کوردستان»دا دابەشبن، چاو لە هەموو جۆرە هەڵە، تاوان و ناپاکییەکانی پارتەکان و دەسەڵاتدارانی میری هەرێم بپۆشن. داکۆکییان لێ بکەن، ڕەفتاریان هەبێ و کرداریشیان نەبێ؟!  «12، 743»

ئەوە لە کاتێکدا، زۆربەی هۆنەرە کۆنەکانی کورد، هەڵویستی مەردانەیان هەبووە، ڕەخنەیان لە دەسەڵات و ڕەوشە خراپەکە گرتووە، سڵیان لە کەس نەکردووەتەوە و باکیشیان نەبووە. چونکە پیاوی هیچ کەس و لایەنێ نەبوون، سەریان بەرزبووە و بە کولەمەرگیش ژیاون. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕاژەی زمان و کەلتووری نەتەوەکەی خۆیان کردووە.

هەر بۆ نموونە دەڵێم: هۆنەرێکی کوردپەروەری شۆرشگێڕی وەک «قانع»، هەرچەندە دەستی کورت بووە، بەڵام خاوەنی هەڵوێستی تایبەتی خۆی بووە، نەتەوە و نیشتمانەکەی خۆی، زۆر خۆشویستووە، شانازی بە زمان و کەلتووری کوردییەوە کردووە. بۆیە سەبارەت بە ژیانی کۆمەڵانی خەڵک و برسێتی، زۆر بە ڕاشکاوی، ڕەخنەی لە دەسەڵات و لێپرسراوانی کورد گرتووە، باسی خەسڵەتە خراپەکانی کوردی کردووە، دەڵێی باسی دەسەڵاتی کوردی ئەم ڕۆژە و ئەم سەردەمەی کردووە. ئەوەتە لە هۆنراوەی «ئازار و داوا »دا، بە «11» دێر هۆنراوە، زۆر بە ڕاشکاوی گوتوویەتی:

بێ تەمەشاکە براکەم، کردەوە و ڕەفتاری کورد

جا سەری خۆت باش لە قوڕنێ، بۆ دڵەی خەمباری کورد

چۆن نەناڵی دڵ لە داخا؟ چۆن نەگریە چاو بە خوێن؟

چۆن نەبرژێ دڵ، بە دەردی گەرمی بێ تیماری کورد؟

چوویتە سەر کورسی براکەم، کوردی چی و نیشتمانی چی؟

خۆت بە خۆشی و خۆش بژی، مەنوارە بۆ زاماری کورد

ڕۆنی سەر، سابوونی لۆکس، قۆندەرەی سوور و سپی

بەستە بۆ تەگبیری هۆزی برسی و بێکاری کورد

دەستی من داوێنی تۆ، دیوارەکەت باش بۆیەکە

با بە شەو سەرمای نەبێ، منداڵی بن دیواری کورد!

حەوشەکەت باخچەی نەبێ، کۆمەڵ بەچی ڕزگارئەکەی؟

وێسکی نۆشی گیان خۆت کە، چاکە بۆ ڕزگاری کورد!

تۆ بە دەم هیچت نەهێشت و سەد وەکوو «غاندی»ت شکاند

ئافەرم، بارەکەڵڵا، تێغی جەوهەرداری کورد

کاتێ تەشریفت، لە ناو جۆلانەکەت خۆت ژیرئەکەی

گوێ نەدەی هەرگیز، بە ناڵە و ئایوئۆی بیماری کورد

وا نزیک جەژنە، سەراپا جل لە بۆ خێزانەکەت

با ملی بشکێ، حەماڵ و ڕەنجبەر و جوتیاری کورد

دەی تەلەفون کە، بزانە  «منحە»کەت وەرناگری

خوا ئەکا خۆت خۆش ئەبی، بمرێ هەموو هوشیاری کورد

«قانعا» خۆ تۆ لە لای خۆت، تەرکی نووسینت ئەکرد

وا بزانم، پێت ئەنووسێ، ناتەواوی کاری کورد   «5، 676-677»

هەروەها بە دێڕە هۆنراوەیەکیش، ڕۆڵەکانی کوردی بۆ سەربەستی هانداوە و گوتوویەتی:

ماڵ و حاڵم بۆ چییە، گەر میللەتم زیللەت بژێ؟

تاجی سەرشۆڕی فڕێدە، تۆش وەکوو میللەت بژی   «5، 677»

***

تێبینی: لە ئەم ڕۆژانەدا، بەلای باخی گشتیدا تێپەڕبووم، پەیکەرێکی گەورەی ڕەوانشاد «قانع»م بیینی، وەک هەمیشە، قاچەکانی لەسەر زەوی قایمکردبوو، سەریشی لە ئاسمانی نەبەردی و نەبەزی ڕەتبووبوو. زۆر دڵم پێی خۆش بوو. لە دڵی خۆمدا گوتم: هەرچەندە ئەم ڕێزلێنانە، بۆ ئەو پیاوە گەورەیە، بۆ ئەو هۆنەرە نەتەوەپەر و نیشتمانپەروەرە، زۆر درەنگە، بەڵام هەر باشە، بیرنەچووەتەوە. بۆیە لە ناخی دڵەوە، دەسخۆشی لە شالیارگەی ڕۆشنبیری و لاوانی حوکوومەتی هەرێمی کوردستان و پەیکەسازیش کاکە «چێنەر نزار» دەکەم.

سەرچاوەکان

1. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، یاقووت و زمرووتی کوردی، ب1، چ1، سولەیمانی، 2003.

2. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، یاقووت و زمرووتی کوردی، ب2، چ1، ئایین و فەلسەفە، سولەیمانی، 2004.

3. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، یاقووت و زمرووتی کوردی، ب3، چ1، سروشت و جوانی. سولەیمانی، 2007.

4. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، یاقووت و زمرووتی کوردی، ب4، چ1، خۆشەویستی و ئەڤین، سولەیمانی، 2013.

5. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، یاقووت و زمرووتی کوردی، ب5، چ1، نەتەوەیی و نیشتمانی، سولەیمانی، 2015.

6. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، گەڵاوەریوەکانی درەختی تەمەنم، یاد و بیرەوەری، ب1 1950 – 1971، چ1، سولەیمانی، 2015.

7. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، پەیماننامەیەکی ڕەش و ڕۆژێکی سوور، چ1، سولەیمانی، 2003.

8. د. حوسێن موحەممەد عەزیز، پەندەکانی ڕاپەڕینە خوێناوییەکەی 6. 9. 1930، چ1، سولەیمانی، 2022

9. دیوانی قانع، کۆکردنەوەی بورھان قانع شاعیری چەوساوەکانی کوردستان، چ 6، 2005، 584 لاپەڕە.

10. مارف خەزنەدار، مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی6،  ل 435 تا 459، ھەولێر2007.

11. ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیا، قانع،