بەشی دووەم
بەرهەمەکانی هۆنەر
« قانع »، لە بوارەرکانی خواپەرستی و ئایین، خۆشەویستی و ئەڤین، نەتەوەیی و نیشتمانی، کۆمەڵایەتی و شۆڕشگێڕیدا، گەلێ هۆنراوەی سەنگین و ڕەنگین، جوان و نایابی هۆنیوەتەوە. لە دوای خۆشی «6» بەرهەمی بەجێهێشتووە، پاشان هەموویان لە «دیوانی قانع ـــ شاعیری چەوساوەکانی کوردستان»دا کۆکراونەتەوە و تا ئێستەش «6» جار چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
کاتێ یەکەمین جەنگی جیهان دەسیپێکردووە، گڕی ئاگری جەنگەکە، ناوچەی «مەریوان»یشی گرتووەتەوە. لەبەرئەوەی لایەنی ئایینی لە جەنگەکەدا زاڵبووە، زۆربەی ڕووناکبیرە کوردە موسوڵمانەکانی ئەو سەردەمەی ناوچەکەش، بێ چەند و چوون، تێکەڵاوی جەنگەکە بوون. بەگوێڕەی ئەوەی «قانع»یش، لە کۆمەڵگەیەکی ئایینیدا ژیاوە، وەک هەموو موسوڵمانێکی کوردی دیکەی نێوچەکە، یەکێ لە ئەو کۆمەڵە بووە، بەشداری لە جەنگەکەدا کردووە. چونکە لەنێو کۆمەڵانی خەڵکدا، جەنگەکە بە جەنگێکی ئایینی ناسرابوو، زۆر کاری لە شێوە و ڕێبازی بیرکردنەوەی هۆنەریش کردووە. بۆیە وازی لە هۆنراوەی سەرزەنشتکاری هێناوە، پەنای بۆ بابەتی هۆنراوەی ئایینی و خواپەرستی بردووە. وەک لە ئەم هۆنراوەیەدا دەردەکەوێ:
یا «موحەممەد»، لێو بە بار و دڵ بە بووریانم مەکە
ئەی ڕەئیسی هەردوو دونیا، دیدە گریانم مەکە
دەستەئەژنۆ و چاوەڕێگەی، دەستی یارانم مەکە
من کە ئالی تۆم، زەلیلی باری عوسیانم مەکە
غەیری قاپی ڕەئفەتت، بۆ کەس سەناخوانم مەکە «9، 5»
بەڵام کاتێ شۆرشی «17. 10. 1917»، لە «ڕووسیا» دەستپێکردووە، شۆڕشی سۆسیالیستی سەرکەوتووە و بە قازانجی زۆربەی گەلانی ناوچەکە شکاوەتەوە. سەرەتای بیرکردنەوەیەکی نوێ، لە بیری هۆنەردا سەریهەڵداوە. کاری لە بیرکردنەوەی هۆنەر کردووە و بیرکردنەوەیەکی نوێی ڕۆشنبیری، لە ژیانی تایبەتی هۆنەردا ڕوویداوە.
هۆنەر جارێکی دیکەش، دەستی بە خوێندن کردووەتەوە. سەریشی لە نێوچە جیاوازەکانی نیشتمانەکەی داوە، شارەکانی «سنە، سابڵاخ، شنۆ، سەقز، هەولێر، کۆیە، کەرکووک، سولەیمانی و بیارە» گەڕاوە. لە کۆتاییشدا بۆ «مەریوان» گەڕاوەتەوە، دوا قۆناغی خوێندنەکەشی، هەر لە «مەریوان» بووە و ئیدی کۆتایی بە خوێندن هاتووە.
لە ئەو ڕۆژانەشدا، کێشە و باسی نەتەوەیی، هەوێنی هەموو نووسین و باسێکی نیشتمانپەروەرانی ئەو سەردەمە بووە. نووسەر و هۆنەر و ڕۆشنبیرەکانی کورد، پتر بایەخیان بە دەنگوباسی جەنگەکە داوە و حەزیانکردووە، بەرەی ئیمپریالیزم تێکبشکێ و سەرنەکەوێ.
ئیدی بە ئەو شێوەیە، ڕەوشی نێوچەکە و بیر و باوەڕە جیاوازەکان، کاری لە هەست و هۆشی «قانع» کردووە. ئەم قۆناغە گرنگەش، بە سەرەتای هۆنەرێتی هۆنەر دەدانرێ. لەبەرئەوە زۆر خێرا، باری سەرنجی گۆڕاوە، شێوە و ناوەڕۆکی هۆنراوەکانی، لە هۆنراوەی دڵداری و خواپەرستییەوە، بۆ هۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری گۆڕاون. هەر لە ئەو کاتانەشدا، پەرتووکێکی دەسنووسی فارسی «وەقایق ئەلئەردەلان»ی دەسکەوتووە، باسی ڕاپەڕینەکانی هۆزی ئەردەڵانییەکانی کردووە، هێندەی دیکە کاری لە هەست و هۆش و بەرهەمی هۆنراوەکانی کردووە. ئیدی وەک هۆنەرێکی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەر، ناوی دەرکردووە. بۆیە بە تەواوی قۆناغی پێشووی هۆنراوەی بەجێهێشتووە، ڕووی لە قۆناغێکی نوێی بیر و داڕشتنی هۆنراوەکانی کردووە. بۆ نموونە لە هۆنراوەیەکدا گوتوویەتی:
«مەسیح» گەر بێتە سەر قەبرم بخوێنێ، پێی ئەڵێم: لاچۆ
دڵم پێکراوی تیری غەمزە و پەیکانی موژگانە
ئەگەر تۆ، نۆبەرەی ماچێکی لێوی خۆت، بە من بەخشی
مەعابد چۆڵ ئەکەم بیلا، ئەچم بۆ کونجی مەیخانە «9،7»
پاشان هۆنەر دوای ئەو قۆناغە، بە تەواوی گۆڕاوە، ڕووی لە ڕووگەی هۆنراوەی نەتەوەیی و نیشتمانی کردووە، زۆر ئازایانە گوتوویەتی:
قوربانی ئەم خاکەیە، ئەم ڕۆحە لەبەرما
سۆزی دڵی پڕدەردە، کە خولیایە لە سەرما
ئامادەی مەیدانم و ئەم بەرگە کە پۆشیم
کفنە، نەوەکوو چاکەت و پانتۆڵە لەبەرما «9،8»
یا گوتوویەتی:
ئەی وەتەن! خۆ من بە ناحەق، سەرکز و ئاوارە نیم
ڕۆڵەکەی خۆتم بە پاکی، دوژمن و خوێنخوارە نیم
چونکە ڕۆڵەی «کوردستان»م، وەحشی و پەتیارە نیم
وا مەزانە، کەوتە ڕۆژی خۆی، وەها بێکارە نیم
سەیری مەغزی دوژمنت کە، تێکەڵی خوێناومە «9 ،8»
هەڵبەتە زۆربەی هۆنراوەکانیشی، سەبارەت بە ڕەوشی جوتیاران بووە، دژی دەرەبەگەکان دید و بۆچوونی خۆی دربڕیوە. پتر باوەڕی بە بیری یەکسانی و سوسیالیستی بووە، بۆیە کۆمەڵانی خەڵکی هانداوە، دژی سیستێمی دەرەبەگایەتی بووەستن. بۆ نموونە لە هۆنراوەیەکدا گوتوویەتی:
گوێگرە، قانوونی سۆشیالیستی دەنگیدایەوە
ڕۆژی مەرگت زۆر نزیکە، ئەو دەنگە یاسینتە
نۆکەر و پێش خزمەت و کارەکەر و دیانەکەت
کەوتە ڕۆژی خۆی، بزانە دوژمنی خوێنینتە
باخێ هێندە قایم و مەحکەم نەبووی، من نەتگەمێ
دەستی ئیستیعمارە، هێز و کۆمەک و پەرژینتە «9، 11»